طالبان رژیمیده فساد و کمسیتیش؛ ایشگه کیریش اوچون یا طالب بۉلیش یا قومی علاقهلرگه اېگه بۉلیش کېرهک
آدرینا بهزاد
مملکت وطنداشلری طالبان نظارتیدهگی ادارهلرده فساد و کمسیتیش موجودلیگیدن شکایت قیلماقده. اولرنینگ اَیتیشیچه، طالبان امکان قدَر اۉز قومی، قرینداشلری و اوروغ-ایماغیدن بۉلگن کیشیلرنی دولت لوازملریگه ایشگه قبول قیلهدی. اولر قۉشیمچه قیلیشیچه، اَیریم حاللرده طالبان منصبدارلرینینگ یقینلری هېچ قندهی سېزیلرلی ایش بجرمسدن معاش آلهدی؛ حالبوکه، ادارهلردهگی ایشلرنینگ اساسی قسمی سابق خادملر یاکه ینگی ایشگه آلینگن متخصصلر ذمّهسیگه یوکلهتیلهدی.
کابل اهالیسیدن بیری بۉلگن نعمت(مستعار)، افغانستانده طالبان حکمرانلیگی آستیدهگی معمالردن بیری اداری فساد، واسطهچیلیک و طالبان منصبدارلرینینگ قرینداش-اوروغچیلیگی دیر، دېیدی. اونینگ اَیتیشیچه، طالبان نظارتیدهگی وزیرلیکلر، باشقرمهلر و باشقه دولت مؤسسهلری مسووللری امکان قدَر اۉز قومی، قرینداشلری و اوروغ-ایماغیدن بۉلگن کیشیلرنی ایشگه قبول قیلهدی؛ فقط اعلان قیلینگن لوازمگه اۉز یقینلری آرهسیدن مناسب و متخصص شخص تاپه آلمسهلرگینه، نوبت باشقهلرگه کېلهدی؛ اونینگ اۉزی هم کۉپلب چېکلاولر بیلن.
کابللیک بو یشاوچیسی شوندهی دېیدی: «مثلاً، ایشگه آلینهدیگن شخصنینگ تشقی کۉرینیشی طالبانگه اۉخشهشی کېرهک، او معاشی بارهسیده کۉپ سودالشه آلمهیدی و حتا پاره عوضیگه آدملر ایشگه آلینگن حالتلر هم بۉلگن. طالبان ادارهلریدهگی اداری فسادنینگ اېنگ یامان تورلریدن بیری شو که مسووللر اۉز قومی و قرینداشلریدن یاکه طالبانگه علاقهدار کیشیلردن جوده کۉپینی ایشگه قبول قیلهدی، بیراق ادارهدهگی ایشلرنینگ کتّه قِسمینی بیر یاکه ایکّی نفر سابق خادم یاکه ینگی ایشگه آلینگن ملَکهلی خادم بجرهدی.»
نعمت قۉشیمچه قیلهدی: «شو طریقه، مسووللرنینگ قرینداشلری هېچ قندهی سېزیلرلی ایش بجرمسدن معاش آلهدی، اساسی وظیفهلر اېسه سابق خادملر یاکه ینگی ایشگه آلینگن متخصصلر ذمّهسیگه یوکلهتیلهدی. بو اېسه آدملرنینگ مجبوری حالتیدن ناقانونی فایدهلنیشنینگ بیر توریدیر.»
طالبانگه یقین منبعلردن بیری بۉلگن محمد (مستعار)، بو گروه نظارتیدهگی اکثریت ادارهلرده اداری فساد موجودلیگینی اَیتهدی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، طالبان نظارتیدهگی کابل شهرینینگ بلدیهسیده شرطنامهلر شفّاف طرزده بېریلمهیدی، بو گروهنینگ ساغلیقنی سقلش وزیرلیگیده اېسه رخصتنامه بېریش ساحهسیده کېنگ کۉلملی فساد موجود.
بو منبع شوندهی دېیدی: «طالبان مسووللریگه پاره بېرهدیگن و اولرگه حق تۉلهیدیگن شخصلر یاکه کمپنیلرگه شرطنامه بېریلهدی. درآمدلرنی ییغیشده هم اَیریم حاللرده بلدیه ادارهسیدهگی حجتلر پول تۉلهش عوضیگه اۉزگرتیریلهدی.»
محمد قۉشیمچه قیلهدی: «طالباننینگ ساغلیقنی سقلش وزیرلیگیده رخصتنامه بېریش ساحهسیده هم فساد موجود و پول تۉلهش عوضیگه رخصتنامهلر بېریلهدی. طالباننینگ خوفسیزلیک ادارهلریده هم واسطهچیلیک و فساد اوج آلگن. شونینگدېک، ادارهلرده تنیشی بۉلگن یاکه طالبانگه علاقهدار شخصنینگ ایشی باشقهلرنیکیدن تېزراق بیتیریلهدی.»
کابل اهالیسیدن ینه بیری حکمت(مستعار)، طالبان حکمرانلیگی آستیدهگی اکثریت ادارهلرده واسطهچیلیک موجودلیگینی و اۉزی هم بونگه شخصهن گواه بۉلگنینی اَیتهدی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، ادارهلرده مسؤول لوازملرده ایشلهیاتگن هر بیر طالبان وکیلی اۉز قومی، قرینداشلری و یقینلرینی تېگیشلی بۉلیملرگه ایشگه آلیشگه حرکت قیلهدی، حتا بو کیشیلرده اوشبو وظیفهنی بجریش اوچون ضرور ملَکه و متخصصلیک بۉلمسه هم.
کابل بو یشاوچیسی شوندهی دېیدی: «افغانستان ادارهلری دېیرلی طالبانلشتیریلگن و اکثریتی بیر قوم وکیللری اختیاریگه اۉتگن. حتا باشقه قوملرگه منسوب کیشیلر اداری ایشلرینی بیتیریش اوچون مراجعت قیلگنلریده هم، کاغذبازلیک، اۉزباشیمچهلیک بیلن مناسبت و تحقیرلاوچی خطی-حرکتلرگه دوچ کېلهدی.»
شو بیلن بیرگه، طالبان نظارتیدهگی دولت ادارهلریدن بیریده ایشلهیدیگن خادم احمد(مستعار)، اوشبو اداره منصبدارلری و مسووللرینینگ جمهوریت دوریده هم دولت ادارهلریده ایشلهگن خادملرگه مناسبتی باشقهچه اېکنینی اَیتهدی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، اولر ادارهنینگ ایشلرینی بجرهدی، بیراق یوقاری لوازملر و یوقاریراق معاشلر طالباننینگ قرینداشلری و اولرگه علاقهدار کیشیلر اختیاریدهدیر.
بو خادم شوندهی دېیدی: «طالبان کېلگنیده، بیزنی ایشدن بۉشهتیشگن اېدی، بیراق طالبان وکیللری مېنینگ ایشیمنی بجره آلمهگنی سببلی مېنی ینه ایشگه چقیریشدی و ایش تاپیش امکانیتی یۉقلیگی طفیلی قَیتیشگه مجبور بۉلدیم. شونگه قرهمهی، اولرنینگ جمهوریت دوریده ایشلهگن بیز خادملرگه مناسبتی جوده باشقهچه. کۉپ حاللرده تحقیر و حقارتلی سۉزلرگه دوچ کېلهمیز. اَیریملری بیزگه «کافرلرنینگ قوللری» دېب اَیتهدی.»
احمد دېیدی: «حتا اولرنینگ معاشی هم بیزنیکیدن کۉپراق. بیز ادارهنینگ اساسی ایشلرینی بجرهمیز، بیراق یوقاری لوازملر طالباننینگ قرینداشلری و آدملریگه بېریلگن، اولر کۉپراق معاش هم آلهدی. بیز اېسه مملکتنینگ اقتصادی احوالی یخشی اېمسلیگی و ایشسیزلیک آشگنی سببلی اۉز ایشیمیزنی دوام اېتتیریشگه مجبورمیز.»
بو حالت یوز بېرهیاتگن بیر پیتده، طالبان ایچکی ایشلر وزیرلیگیدهگی منبعلر بوندن بیر مدت اوّل اوشبو وزیرلیکنینگ تورلی بۉلیملریده اداری فساد کېنگ کۉلمده دوام اېتهیاتگنینی بیلدیرگن اېدی.
بو منبعلر ۸صبح گزېتهسیگه بېرگن صحبتیده خوفسیزلیک حدودلریده دوکانلر، سودا رستهلری، رستورانتلر، نانوایخانهلر، اوستاخانهلر، تېلفون دوکانلری و باشقه کۉپلب بیزنسلردن ناقانونی روشده پول اوندیریلیشینی قۉشیمچه قیلگن اېدی. منبعلرنینگ اَیتیشیچه، فساد فقط پول اوندیریش بیلن چېکلنمهیدی، بلکه قورال آلیب یوریشگه رخصتنامه بېریش، قورال ترقهتیش، جنایت ایشلرینی کۉریب چیقیش، حبسگه آلینگنلرنی آزاد قیلیش، یاقیلغی-مایلش ماتریاللرینی ترقهتیش و آدملرنی ایشگه قبول قیلیش جریانلری هم کتّه مقداردهگی پاره تۉلهش بیلن باغلیق.
