بیر عیال اوچون ایکّی کیشیلیک یۉل حقی؛ کابل ترانسپورتی و عیاللر تۉله‌یاتگن خرجت
آدرینا بهزاد
کابلده‌گی اَیریم عیاللر و قیزلر جماعت ترانسپورتیدن فایده‌لنیش پیتیده دوچ کېله‌یاتگن چېکلاولر و معمالردن شکایت قیلماقده. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، اَیریم هیداوچیلر یۉلاوچیلر عیال بۉلگنی سببلی اولرنی مو‌ترگه میندیریشدن باش تارته‌دی، اَیریم حاللرده اېسه عیاللرنی ایکّی کیشیلیک یۉل حقی تۉله‌شگه مجبور قیله‌دی.
اوشبو عیاللر ۸صبح گزېته‌سیگه بېرگن صحبتلریده جنس سببلی قۉییله‌یاتگن چېکلاولر فقط اولر‌نینگ ایش، تعلیم، اۉقیش و شخصی اېرکینلیکلردن فایده‌لنیشیگه تعلقلی اېمسلیگینی، بلکه اجتماعی خدمتلر و امکانیتلردن فایده‌لنیشگه هم تأثیر قیله‌یاتگنینی اَیتیشگن. اولر‌نینگ سۉزلریگه کۉره، عیاللر کونده‌لیک حیاتیده فقط عیال بۉلگنی اوچون کۉپراق خرجت قیلیشگه و کۉپراق چېکلاولرگه دوچ کېلیشگه مجبور.
رخسار (تخلص) کابلده عیاللر‌نینگ جماعت ترانسپورتیدن فایده‌لنیشیده‌گی معمالردن شکایت قیله‌دی. اونینگ اَیتیشیچه، کۉپ حاللرده عیاللر یۉلاوچی تشووچی مو‌ترلرگه چیقیش اوچون بېکتلرده ساعتلب کوتیب توره‌دی، اَیریم هیداوچیلر اېسه یۉلاوچیلر عیال بۉلگنی سببلی اولرنی مو‌ترگه میندیریشدن باش تارته‌دی. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، بونده‌ی وضعیتلرده عیاللر بعضاً بیرته اۉریندیق اوچون ایکّی کیشی‌نینگ یۉل حقینی تۉله‌شگه مجبور بۉله‌دی.
رخسار شونده‌ی دېیدی: «حاضرگی شرایطده عیاللر اوچون ترانسپورت معمالری جوده کۉپ. عیاللر یالغیز بۉلسه، افسوس که کۉپلب هیداوچیلر اولرنی مو‌ترگه میندیرمه‌یدی. اولر «ینه بیر نېچه عیال تاپیلگونچه وقت کېته‌دی، یخشیسی اېرککلرنی میندیره‌یلیک»، دېییشه‌دی. شو سببلی بیز بیر نېچه عیال بۉلیب قالیشیمیزنی کوتیب، کېین مو‌ترگه چیقیش اوچون بېکتده ساعتلب کوته‌میز.»
اونینگ اَیتیشیچه، اَیریم هیداوچیلر عیاللردن ایکّی کیشیلیک یۉل حقی آله‌دی، حال‌بوکه مو‌تر‌نینگ آلد ا‌ۉریندیغی فقط بیر کیشی اوچون مۉلجللنگن.
رخسار قۉشیمچه قیله‌دی: «اَیریم حاللرده طالبان‌نینگ «امر باالمعروف و نهیی عن المنکر» کوچلری‌نینگ بېکتلرده بۉلیشی هم عیاللر معماسینی ینه‌ده کوچه‌یتیره‌دی. اَیریم هیداوچیلر عیال‌نینگ محرمی یۉقلیگی سببلی اونی مو‌ترگه میندیریشدن باش تارته‌دی.»
زلیخا (مستعار)، هم ترانسپورت ساحه‌سیده‌گی عیاللر اوچون جدّی معمالردن بیری مو‌تر تاپیش و کۉپراق یۉل حقی تۉله‌ش اېکنینی اَیته‌دی. او شونده‌ی دېیدی: «کۉپ حاللرده اَیریم هیداوچیلر عیاللرنی مو‌ترگه میندیرمه‌یدی یاکه بیر عیالدن ایکّی کیشیلیک یۉل حقی آله‌دی. مېنینگ اۉزیمدن هم هیداوچی بیر نېچه بار ایکّی کیشیلیک یۉل حقی سۉره‌گن، اینیقسه کېچگه یقین. اولر بونده‌ی طلبنی اېرککلردن قیله آلمه‌یدی و بو طلب اساسا عیاللرگه قۉییله‌دی. بو حالت هر کونی ایشگه، تعلیمگه یاکه کونده‌لیک یوموشلرینی بجریشگه ترانسپورتدن فایده‌لنه‌دیگن عیاللر اوچون کتّه معمالر توغدیره‌دی.»
بو عیال قۉشیمچه قیله‌دی: «بو معمانی حل قیلیش اوچون ترانسپورت واسطه‌لری اوستیدن نظارتنی کوچه‌یتیریش و عدالتسیز یۉل حقی آله‌دیگن یاکه عیاللرنی سببسیز مو‌ترگه میندیرمه‌یدیگن هیداوچیلرگه نسبتاً قانونی چاره کۉریش کېره‌ک.»
آیه (مستعار)، اوییدن چیقه‌یاتگنیده اېنگ کتّه تشویشی ترانسپورت بیلن باغلیق معمالر اېکنینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، بعضاً بېکتده مو‌تر کوتیب ایکّی ساعتگچه توره‌دی. او شونده‌ی دېیدی: «اوّلا، مو‌ترلر عیاللرنی میندیرمه‌یدی و آلدینگی اۉریندیققه اۉتیریش اوچون اوچ کیشی بۉلیشیمیز کېره‌کلیگینی اَیته‌دی. اگر اوچ کیشی بۉلمه‌سک، بیزنی مو‌ترگه میندیرمه‌یدی. اگر آلدینگی اۉریندیققه اۉتیرسک، ایکّی کیشیلیک یۉل حقی تۉله‌شیمیزنی اَیتیشه‌دی. مېن باریب-کېلیشده آلتی ته مو‌تردن فایده‌لنه‌من. اگر هر بیر مو‌ترده ایکّی کیشیلیک، یعنی ۴۰ افغانیدن یۉل حقی تۉله‌سم، باریب-کېلیش اوچون عمومی ترانسپورت خرجتلریم معاشیمدن هم آشیب کېته‌دی.»
آیه قۉشیمچه قیله‌دی: «کېچ توشگنده، مو‌ترلر برچه اېرککلرنی میندیره‌دی، عیاللر اېسه یۉل چېتیده کوتیب قالیشگه مجبور بۉله‌دی. کېچقورون عیاللردن حتا ایکّی کیشیلیک یۉل حقیدن هم کۉپراق ۵۰ یاکه ۶۰ افغانی آلیشه‌دی. عیاللر جنسیگه کۉره نه‌فقط انسانی حقوقلری، ایش، تعلیم و اۉقیش امکانیتلریدن محروم بۉلماقده، بلکه کۉپلب اجتماعی خدمتلردن هم چېتله‌تیلگن. بیز هر کونی عیال بۉلگنیمیز سببلی تورلی شکللرده خرجت قیله‌میز.»
رویا (مستعار)، کابلده‌گی یاش قیزلر قتناو وقتیده تورلی معمالرگه دوچ کېله‌یاتگنینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، اېرته‌لب ایش جاییگه باریش اوچون یۉنه‌لیشلی مو‌ترلرنی تاپیش آسان اېمس و بعضاً قیزلر بېکتلرده اوزاق وقت کوتیشگه مجبور بۉله‌دی. ایشدن قَیتیش پیتیده، اینیقسه کېچقورون، بو وضعیت ینه‌ده قیینلشه‌دی.
بو قیز شونده‌ی دېیدی: «باشقه تاماندن، بعضاً مو‌ترلر‌نینگ یۉل حقی آشه‌دی و هیداوچیلر بونگه یاقیلغی یاکه گاز نرخی‌نینگ قیمتلشگنینی سبب قیلیب کۉرسه‌ته‌دی. اَیریم حاللرده قیز آلدینگی اۉریندیققه اۉتیرماقچی بۉلسه، اوندن ایکّی کیشیلیک یۉل حقی تۉله‌شنی طلب قیلیشه‌دی. معما فقط یۉل حقی و مو‌تر تاپیش بیلن چېکلنمه‌یدی. اَیریم قیزلر، اینیقسه یالغیز قتنه‌یاتگن پیتیده، ناتۉغری گپلر یاکه مناسبتلرگه دوچ کېلیشی ممکن. بو حالت اولر‌نینگ خواطری و اۉزینی خوفسیز حس قیلمسلیگینی ینه‌ده کوچه‌یتیره‌دی.»
رایه قۉشیمچه قیله‌دی: «ایش جاییدن کېچقورون چیقه‌دیگن قیز اوچون قتناو ینه‌ده قیینلشه‌دی. هوا قارانغیلشگچ، مو‌تر تاپیش قیینلشه‌دی و بعضاً هیداوچیلر مو‌تر کوتیب تورگن عیاللرگه اعتبار بېرمه‌ی، اېرکک یۉلاوچیلرنی میندیره‌دی. نتیجه‌ده کونده‌لیک قتناو کۉپلب قیزلر اوچون دایمی تشویشگه ایلنیب، اولر‌نینگ اېرکین حرکتلنیشی و ایش محیطیده اشتراک اېتیش امکانیتینی چېکلشی ممکن.»
شو بیلن بیرگه، یقینده کابلده‌گی شهر تکسیسی هیداوچیلری‌نینگ بیر قِسمی ترانسپورت واسطه‌لریگه یوکله‌تیله‌یاتگن سالیقلر و خرجتلر‌نینگ آشگنیدن شکایت قیلگن اېدی. اولر ۸صبح گزېته‌سیگه بېرگن صحبتلریده مو‌تر حجتلرینی اوزه‌یتیریشدن تشقری، هر اوچ آیده تورلی تشکیلاتلرگه معلوم مقدارده‌گی تۉلاولرنی عملگه آشیریشگه مجبور اېکنلیکلرینی اَیتگن اېدی. اولر‌نینگ سۉزلریگه کۉره، بو خرجتلر هیداوچیلردن آلینه‌یاتگن بیر پیتده، ایش و درآمد مقداری اوّلگیگه نسبتاً کمه‌یگن، یاقیلغی نرخی همده ترانسپورت واسطه‌لرینی ترمیملش خرجتلری اېسه منتظم آشیب بارماقده.
