اۉنلب سیاسی و مدنی فعاللر خلقارا همجمعیتیدن «هزارهلرنینگ جینوسایدی»نی رسماً تن آلیشنی طلب قیلدیلر
نیما
هزاره دیاسپوراسی ترماغی ۲۵-سپتمبر — «هزارهلرنینگ عامهوی قیرغینی» ییللیگی مناسبتی بیلن آچیق مکتوب اعلان قیلیب، اوشبو واقعهلرنی «هزارهلر جینوسایدی» صفتیده تن آلیشنی طلب قیلدی. اوشبو مکتوب بیر قطار سیاسی و مدنی فعاللر تامانیدن هم قۉللب-قوّتلنیب، امضالنگن. مکتوب امضالاوچیلری ۱۹۴۸-ییلدهگی بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی کنوانسیونیگه تیهنیب، ۱۸۹۱–۱۸۹۳-ییللردهگی قیرغینلرنی «جینوساید» نمونهسی دېب بهالهگن و خلقارا همجمعیتینی افغانستانده دوام اېتهیاتگن تیزیملی کمسیتیش، ملکلرنی تارتیب آلیش و مجبوری کۉچیریشلرگه برهم بېریش اوچون زودلیک بیلن چارهلر کۉریشگه چقیرگن.
مکتوب امضالاوچیلری اولرنینگ مقصدی فقط اۉتمیشدهگی واقعهلر بیلن چېکلنمسلیگینی، موجود تاریخی دلیللر و حجتلر اۉن-تۉقّیزینچی عصر آخریده هزارهلر عامهوی قیرغینلر، ملکدن محروم اېتیش، قوللیک و مجبوری کۉچیریشلرگه دوچ کېلگنینی کۉرسهتیشینی اَیتگن. اولرنینگ تأکیدلشیچه، ۱۹۴۸-ییلده قبول قیلینگن جینوساید جنایتینینگ آلدینی آلیش و اونی جزالش تۉغریسیدهگی کنوانسیوننینگ ایکّینچی-مادّهسی، شونینگدېک، باشقه اعتراف اېتیلگن حقوقی مېزانلرده بېلگیلنگن تعریفلرنی حسابگه آلگن حالده، مکتوب امضالاوچیلری ۱۸۹۱–۱۸۹۳-ییللردهگی واقعهلرنی «هزارهلر جینوسایدی» صفتیده تن آلهدیلر. امضالاوچیلرنینگ فکریچه، بو تاریخی حقیقتنی تن آلیش فقط قربانلرگه حرمت بجا کېلتیریش اېمس، بلکه مذکور جماعهگه نسبتاً کمسیتیشنینگ تاریخی ایلدیزلرینی، اونینگ دوام اېتهیاتگن ضعیفلیکلرینی انگلش و کېلهجکده شو کبی فاجعهلرنینگ تکرارلنیشیگه یۉل قۉیمسلیک اوچون ضرور قدمدیر.
اوشبو سیاسی و مدنی فعاللر مکتوبده بو تاریخی حقیقتنی تن آلیش اولر اوچون فقط اۉتمیش قربانلریگه حرمت بجا کېلتیریش اېمسلیگینی، بلکه کمسیتیشنینگ تاریخی ایلدیزلری و هزارهلرنینگ ضعیفلیگینی انگلش همده بوندهی فاجعهلرنینگ تکرارلنیشینینگ آلدینی آلیشگه قرهتیلگن سعی-حرکتلرنینگ بیر قِسمی اېکنینی تأکیدلهگن.
مکتوبده اَیتیلیشیچه، اوشبو واقعهلردن ۱۳۴ ییلدن آرتیق وقت اۉتگنیگه قرهمهی، خلقارا حساباتلرده هنوز هزارهلرگه نسبتن کمسیتیش، خوفسیزلیک تهدیدلری، دینی و اجتماعی چېکلاولر، عدالتگه اېریشیشدهگی معمالر، ملکدن محروم اېتیش همده هزارهلرنینگ مجبوری چیقریلیشی و کۉچیریلیشی حالتلری حقیده خبر بېریلماقده. اولر مکتوبده شوندهی دېگن: «بیز بو اۉزگریشلرنی اۉن-تۉقّیزینچی عصردهگی واقعهلرنینگ عیناً تکرارلنیشی دېب حسابلهمهیمیز؛ بیراق اوشبو اندازهلرنینگ اَیریملری دوام اېتهیاتگنی نهفقط تاریخدهگی اچینرلی واقعهلرنی یادگه سالهدی، بلکه خلقارا همجمعیتینینگ جدّی اعتباری و مسوولیتلی حرکتلرینی هم طلب قیلهدی.»
امضالاوچیلر ارزگان، دایکندی، بامیان و غزنی ولایتلریده هزاره عایلهلرینینگ چیقریب یوباریلیشی و مجبوری کۉچیریلیشی حقیدهگی کۉپلب انسان حقوقلری حساباتلریگه تیهنیب، شونینگدېک، شهر حدودلریده، جملهدن، کابلنینگ غربی قِسمیدهگی امید سبز شهرچهسی، غزنی شهریدهگی نوآباد شهرچهسی و هراتدهگی جبرییل شهرچهسیده ملکدن محروم اېتیش و مجبوری چیقریب یوباریش حالتلری قید اېتیلگنینی اَیتگن. اولرنینگ فکریچه، بو حالتلر اوی-جای و ملک حقوقلرینینگ بوزیلیشیگه عاید یقّال مثاللردن بۉلیب، خلقارا مقیاسده مستقل تېکشیروو و حجتلشتیریشنی طلب قیلهدی.
مکتوبده هزارهلرنینگ اۉزلیگی، اوّلا، اېتنیک و تاریخی اۉزلیک اېکنی؛ گرچه بو جماعهنینگ کتّه قِسمیده او شیعه دینی اۉزلیگی بیلن چوقور باغلنگن بۉلسه-ده، قید اېتیلگن. اولرنینگ فکریچه، بو فرق مهم، چونکه هزارهلر حقوقلرینینگ اَیریم بوزیلیشلری اېتنیک خصوصیتگه اېگه، باشقهلری اېسه اولرنینگ اېتنیک و دینی اۉزلیگی بیلن باغلیق حالده صادر بۉلهدی. شو بیلن بیرگه، افغانستاننینگ باشقه شیعه جماعهلری، اېتنیک منسوبلیگیدن قطعی نظر، جملهدن، بدخشان ولایتیدهگی اسماعیلیه شیعه مذهبی طرفدارلری هم جدّی چېکلاولر و ضررلی تأثیرلرگه دوچ کېلماقده.
امضالاوچیلر شوندهی دېگن: «شونینگدېک، بیز هزارهلر مسألهسی فقط افغانستان جغرافیهسی بیلن چېکلنمسلیگینی تأکیدلهیمیز. بوگونگی کونده هزاره جماعهسینینگ کۉپلب اعضالری دنیانینگ تورلی مملکتلریده یشهیدی، بیراق اولر عایلهلری، قرینداشلری همده تاریخی و مدنی علاقهلری آرقهلی افغانستان بیلن هنوز چوقور باغلنگن. شو سببلی افغانستانده هزارهلرنینگ حقوقلریدن محروم اېتیلیشی و اولرگه نسبتاً هر قندهی تضییق، تهدید، کمسیتیش، زۉرآورلیک، مجبوری کۉچیریش یاکه اولرنینگ عایله اعضالری و یقینلریگه یېتکزیلگن ضرر هزاره دیاسپوراسی اعضالرینینگ خاطرجمعلیگی، اجتماعی حیاتی و روحیتیگه بېواسطه سلبی تأثیر کۉرسهتهدی.»
مکتوبده شوندهی دېیلهدی: «هزارهلر حالتیگه اورغو بېریشیمیز افغانستاننینگ باشقه خلقلری باشدن کېچیرهیاتگن عذاب-عقوبتلرنی اعتبارسیز قالدیریشنی انگلهتمهیدی. بیز عیاللر و قیزلر، انسان حقوقلری حمایهچیلری، ژورنالیستلر و میدیا فعاللری، سابق خوفسیزلیک و مدافعه کوچلری، سابق حکومت خادملری و منصبدارلری همده باشقه قربانلرنینگ حقوقلری بوزیلهیاتگنیدن هم چوقور خواطردهمیز و برچه قربانلرنی حمایه قیلیش همده اولرنینگ حقوقلری بوزیلیشی حالتلرینی حجتلشتیریشگه قرهتیلگن خلقارا سعی-حرکتلرنی قۉللب-قوّتلهیمیز. اوشبو مکتوبنینگ هزارهلر حالتیگه قرهتیلگنی فقط اوشبو جماعهنینگ اۉزیگه خاص حالتی و تشویشلرینی یاریتیش مقصدیدهدیر و باشقه قربانلرنینگ عذاب-عقوبتلرینی قیاسلش یاکه اولرنی اهمیتسیز دېب حسابلش صفتیده تلقین قیلینمسلیگی کېرهک.»
امضالاوچیلر خلقارا همجمعیتیدن هزارهلر حالتیگه علیحده واقعهلر مجموعهسی صفتیده اېمس، بلکه افغانستانده انسان حقوقلری و آغیر جنایتلرنینگ آلدینی آلیش ساحهسیدهگی دواملی مسأله صفتیده اعتبار قرهتیشنی سۉرهگن. اولر، شونینگدېک، هزارهلرگه قرشی دوام اېتهیاتگن انسان حقوقلری بوزیلیشی حالتلرینی مستقل روشده حجتلشتیریش و تېکشیریش، قربانلر و اولرنینگ عایلهلرینی قۉللب-قوّتلش، کېلهجکدهگی جوابگرلیک اوچون دلیللرنی سقلش همده هزارهلرگه نسبتاً کمسیتووچی و اولرنینگ حقوقلرینی بوزووچی چارهلرنی تۉختهتیش اوچون طالبان حکومتیگه دیپلوماتیک و انسان حقوقلری واسطهلری آرقهلی باسیم اۉتکزیشنی طلب قیلگن.
مکتوبده خلقارا همجمعیتی افغانستان خلقینی همده خلق ارادهسیگه اساسلنگن، انسان حقوقلریگه صادق، قانونی، حسابدار و کینگ قمراولی حکومتنی برپا اېتیشگه یاردم بېریشی ممکن بۉلگن کېنگ قمراولی سیاسی و فقرالیک جریانلرینی قۉللب-قوّتلشی سۉرهلگن؛ بوندهی حکومتده برچه فقرالر اېتنیک کېلیب چیقیشی، دینی، جنسی یاکه اجتماعی کېلیب چیقیشیدن قطعی نظر، تېنگ حقوقلرگه اېگه بۉلیشی کېرهک. اولر بو یاردم افغانستان خلقیگه همده کینگ قمراولی سیاسی و فقرالیک جریانلریگه قرهتیلیشی لازملیگینی و موجود انحصاری همده کمسیتووچی توزیلمهلرگه سیاسی تن آلیش یاکه قانونیلیک بېریش دېب تلقین قیلینمسلیگی کېرهکلیگینی تأکیدلهگن.
امضالاوچیلر خلقارا همجمعیتیدن ۱۸۹۱–۱۸۹۳-ییللردهگی هزارهلرنینگ عامهوی قیرغینلریگه عاید تاریخی دلیل و حجتلرنی قۉللب-قوّتلشنی، اوشبو واقعهلرنی مستقل روشده حجتلشتیریشگه قرهتیلگن سعی-حرکتلرنی قۉللب-قوّتلشنی، حجتلرنی سقلش و اولرنی تاریخی خاطرهده قید اېتیشگه حرکت قیلیشنی همده بو فاجعهلرنینگ انکار اېتیلیشی، بوزیب کۉرسهتیلیشی و اونوتیلیشینینگ آلدینی آلیشنی سۉرهگن.
شونینگدېک، اولر بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی، انسان حقوقلری تشکیلاتلری و حکومتلردن هزارهلرنینگ مقصدلی قیرغین قیلینیشی، تعقیب اېتیلیشی، اۉزباشیمچهلیک بیلن حبسگه آلینیشی، یامان معاملهگه دچار بۉلیشی، کمسیتیلیشی، ملکدن محروم اېتیلیشی و مجبوری چیقریب یوباریلیشی حالتلرینی دایمی روشده تېکشیریش و حجتلشتیریش اوچون چارهلر کۉریشنی سۉرهگن.
مکتوبنینگ باشقه بیر قِسمیده هزارهلرنینگ انسان حقوقلری بوزیلیشیگه عاید حجتلر، گواهلیکلر و دلیللر کېلهجکدهگی دعوا میکانیزملری همده محکمه تېرگاولریده فایدهلنیش اوچون تۉپلنیشی و سقلنیشی کېرهکلیگی اَیتیلگن. اولر، شونینگدېک، هزاره عایلهلری و جماعهلرینینگ مجبوری چیقریب یوباریلیشی همده ملکلرینینگ تارتیب آلینیشینی تۉختهتیش، یېر و ملک بیلن باغلیق نزاعلرنی عدالتلی و مستقل روشده حل قیلیشنی طلب قیلگن. شونینگدېک، اولر طالبانگه هزارهلرگه و باشقه جماعهلرگه نسبتن هر قندهی کمسیتیش، تعقیب و چېکلاولرنی تۉختهتیش همده فقرالرنینگ حقوقلری کمسیتیشسیز تېنگ تأمینلنیشی اوچون باسیم اۉتکزیشنی سۉرهگن.
امضالاوچیلر هزارهلرنینگ یشهش، خوفسیزلیک، ملک، اوی-جای، تعلیم، دین و اعتقاد اېرکینلیگی، سۉز اېرکینلیگی همده اجتماعی و مدنی حیاتده اشتراک اېتیش حقوقلریگه رعایه اېتیلیشیگه اورغو بېرگن و اېتنیک یاکه دینی منسوبلیگی سببلی یوزهگه کېلهدیگن هر قندهی حقوقدن محروم اېتیش حالتلرینی کۉریب چیقیشنی طلب قیلگن.
مکتوبده حکومتلر و خلقارا تشکیلاتلر افغانستانگه عاید بهالش و سیاستلرنی ایشلب چیقیشده هزاره دیاسپوراسی، قربانلر عایلهلری، عیاللر، یاشلر، ژورنالیستلر و مستقل تدقیقاتچیلر بیلن مصلحتلشیشی کېرهکلیگی اَیتیلگن. شونینگدېک، خلق ارادهسی و انسان حقوقلریگه اساسلنگن کینگ قمراولی سیاسی و فقرالیک جریانلرینی قۉللب-قوّتلش، بیراق عملدهگی انحصاری و کمسیتووچی توزیلمهلرگه سیاسی قانونیلیک بېرمسلیک تأکیدلنگن.
امضالاوچیلر هزاره باشپناه ایزلاوچیلرینینگ ایشلری فردی و سینچکاولیک بیلن بهالنیشی همده شخصنی قییناققه سالیش، تعقیب یاکه نا انسانی معامله خوفیگه دچار قیلهدیگن حالتلرده مجبوری قَیترمسلیک (Non-Refoulement) تمایلیگه تۉلیق رعایه اېتیلیشی کېرهکلیگینی هم تأکیدلهگن. اولر قربانلر و جبرلنگن یاکه هلاک بۉلگن اولادلرنی اونوتمسلیکلرینی، اولرنینگ خاطرهسینی سقلش اولر اوچون فقط اۉتمیشگه حرمت بجا کېلتیریش اېمس، بلکه بوندهی فاجعهلرنینگ کېلهجکده تکرارلنیشیگه یۉل قۉیمسلیک مجبوریتی اېکنینی تأکیدلهگن.
مکتوبنینگ آخریده «هزاره دیاسپوراسی ترماغی» هم امضا چېکیب، اوشبو تشکیلات بوتون دنیادهگی هزاره دیاسپوراسی جماعهسینینگ فعالیت یوریتووچی و رسماً رۉیخطدن اۉتگن ۵۲ ته مؤسسه و تشکیلاتیدن تشکیل تاپگنینی بیلدیرگن. شونینگدېک، انسان حقوقلری فعاللری، فقرالیک جمعیتی فعاللری، ژورنالیستلر، تدقیقاتچیلر و مستقل سیاسی فعاللر هم اوشبو مکتوبنی امضالهگن.
دکتر محمدامین احمدی،دکتر رنگین دادفر سپنتا، دکتور ثریا دلیل، انجنیر عباس نویان، دکتور حبیبه سرابی، دکتر عباس بصیر، دکتر عالیه یلماز، دکتر سردار محمد رحیمی، دکتر هارون بدخشی، دکتر ذاکر حسین ارشاد، دکتر بتول حیدری، دکتر طاهر شاران، شاهگل رضایی، دکتر محمدقاسم عرفانی، دکتر جمعهخان محمدی، جنرال مرادعلی مراد، سیما نوری، دکتر عبدالله شفایی، دکتر عارف سحر، فاطمه عاطف، دکتور سیما سمر، داکتر شکردوخت جعفری، داکتر داوود علی نجفی، فهیم کارگر، لیاقتعلی امیری، یما یارا کمال و مومنه یاری اوشبو مکتوبنی امضالهگن شخصلر جملهسیدن دیر.
