بیلیم یورتدن محروم اېتیلیش و قیزلر تعلیمی اوچون کورهش
بهنیا
اېنگ آغیر شرایطلرده عیاللرنینگ کورهشی، سعی-حرکتی و قرشیلیک کۉرسهتیشی طالبان حکمرانلیگی آستیدهگی افغانستاندهگی مهم ایچکی واقعهلردن بیریدیر. بو مسأله سۉنگگی بېش ییل دوامیده افغانستاننینگ دنیا کۉزیدن یشیرینیب قالیشیگه، جمعیتنینگ یریمی محروم اېتیلگنی و انسان حقوقلری بوزیلیشینینگ اونوتیلیشیگه یۉل قۉیمهدی. عیاللرنینگ طلبلری، اېنگ آغیر شرایطلرده فعالیت یوریتیش و قرشیلیک کۉرسهتیشگه بۉلگن سعی-حرکتلری اولرنینگ نامی و آوازینی تیریک سقلب کېلماقده. اَیریم عیاللر بو یۉلده هېچ قندهی سعی-حرکتدن تیییلمهیپتی. طالبان گروهینینگ تقیقلری و مقصدلی تضییقلریگه قرهمهی، بیر قطار عیاللر و قیزلر هنوز فعالیتینی دوام اېتتیریب، ظلمت قعریدن نور ایزلهماقده. آمنه انه شوندهی عیاللردن بیری بۉلیب، تعلیم تقیقلنگنیدن کېین اۉقیش و اۉقیتیش امکانیتینی تورلی یۉللر آرقهلی یرهتدی و بوگون تعلیم مجموعهسینینگ اۉقیتووچیسی همده رهبری صفتیده فعالیت یوریتماقده. او بو ایشنی کۉپلب قیینچیلیکلر بیلن، اما امید بیلن عملگه آشیرماقده.
آمنه امین کابل بیلیم یورتینینگ ژورنالیزم فاکولتهسی طلبهسی بۉلگن. او تینیمسیز سعی-حرکتلری بیلن پکتیا ولایتیدن اوشبو فاکولتهگه اۉقیشگه کیرگن اېدی. او افغانستاننینگ تعلیم امکانیتلری چېکلنگن ولایتلریدن بیریدن تحصیل آلیش اوچون سفرگه چیققن، بیراق طالباننینگ ینه حاکمیتگه کېلیشی بیلن اونینگ تعلیم یۉلی توگللنمهی قالگن. اونینگ تعلیم سفری یوزلب قیز طلبهلر سینگری کۉپلب قیینچیلیک و سیناولر بیلن کېچگن. عیاللر تعلیمیگه یوکلهتیلگن چېکلاولرگه کۉره، او فقط آلتینچی صنفگچه اۉقیشی کېرهک اېدی. اما او سعی-حرکت، قرشیلیک و قطعیت بیلن چېکلاولردن آشیب اۉته آلدی و نهفقط مکتبنی توگهتدی، بلکه اۉز ولایتیدن مینگلب کیلومتر اوزاقده جایلشگن کابلگه سفر قیلیب، ژورنالیزم فاکولتهسیده تحصیل آلدی.
آمنه آخر-عاقبت موفقیت بیلن یکونلنگن بو خوفلی سفر و قیینچیلیکلری حقیده شوندهی دېیدی: «مېن قیزلر تعلیم آلیشی آسان بۉلمهگن شرایطده اۉقیدیم. بعضاً اجتماعی چېکلاولر، بعضاً اېسه اطرافدهگیلرنینگ قرهشلری تعلیم آلیش یۉلیمنی قیینلشتیرردی. بیزنینگ عایلهمیزده هم قیزلرگه فقط آلتینچی صنفگچه اۉقیشگه رخصت بېریلردی. مېن کورهش و کۉپلب قیینچیلیکلر بیلن مکتبنی توگهتیب، بیلیم یورتیگه کیرالدیم. مېن دایما تسلیم بۉلیش اۉرنیگه دوام اېتیش یۉلینی ایزلشگه حرکت قیلردیم و بونگه اېریشدیم.»
او تعلیم آلیش حقوقی اوچون دستلب اوییده، کېین اېسه قیزلرنینگ بیلیم یورتیگه باریشینی ناتۉغری دېب حسابلهگن جمعیتده کورهشدی. بو تینیمسیز کورهش آخر-عاقبت اونینگ عایلهسی و قرینداشلرینینگ قیزلر تعلیمیگه بۉلگن قرهشلرینی اۉزگرتیردی. اما جمهوریت حکومتی قولهشی و طالباننینگ قَیتیشی بیلن اونینگ ییللر دوامیده آلیب بارگن کورهشی و سعی-حرکتلری تۉختهب قالدی، امید اوروغلری اېسه سۉندی: «مېنینگ موفقیتیم بیر کونلیک یاکه بیر قرارنینگ نتیجهسی اېمس، بلکه ییللر دوام اېتگن سعی-حرکت، صبر و قطعیتنینگ محصولی اېدی. مېن آغیر شرایطلر انساننینگ بوتون کېلهجگینی بېلگیلهمسلیگی کېرهک، دېب ایشانردیم. شو سببلی مکتبنی توگهتگنیمدن سۉنگ کانکور امتحانیگه تیّارلندیم و امتحاننی تاپشیریب، کابل بیلیم یورتینینگ ژورنالیزم، علاقهلرنی اۉرگنیش یۉنهلیشیگه اۉقیشگه کیردیم. بو موفقیت مېن اوچون جوده مهم اېدی، چونکه او ییللر دوامیده قیلگن سعی-حرکتلریم بېهوده کېتمهگنینی کۉرسهتردی.»
آمنه عایلهسی و حدودیدهگی باشقه قیزلر اوچون سعی-حرکت و قطعیت تمثالیگه ایلندی همده قیزلر تعلیمیگه بۉلگن قرهشلرنی اۉزگرتیردی. اوندن کېین پکتیه ولایتیدن کۉپلب قیزلر آمینهنینگ یۉلینی دوام اېتتیریب، تعلیم آلیشدی. او بیلیم یورتیدهگی ایلک کونلری و اۉشه پیتدهگی حس-تویغولری حقیده شوندهی دېیدی: «بیلیم یورتیگه باریش مېن اوچون حیاتیمدهگی اېنگ یاقیملی و مهم لحظهلردن بیری اېدی. آرزولریمگه کتّه بیر قدم یقینلشگندېک حس قیلردیم. بیلیم یورتیگه کیریش اوچون کۉپ وقتیمنی اۉقیشگه اجرهتدیم و چرچاق همده معمالرگه قرهمهی، یۉلیمنی دوام اېتتیریشگه حرکت قیلردیم.»
افغانستاننینگ طالبان قۉلیگه اۉتیشی و حکم سورگن عیاللرگه قرشی محیط آمنهنینگ برچه سعی-حرکتلریگه نقطه قۉیدی. اېندیگینه موفقیت و رواجلنیش یۉلیگه قدم قۉیگن طلبهنینگ بیلیم یورتلر یاپیلیشی بیلن اۉقیشی توگللنمهی قالدی. او دوکتورلیک درجهسیگچه اۉقیشنی و کابل بیلیم یورتیده پروفیسور صفتیده ایشلشنی آرزو قیلگن اېدی، اما کابل بیلیم یورتیده پروفیسور بۉلیش آرزوسی اونینگ حیاتیدهگی کتّه ارمان بۉلیب قالدی.
او حاکمیت المشیشی و اوندن کېینگی اچّیق کونلر حقیده شوندهی دېیدی: «حاکمیت المشیشی مېنینگ و کۉپلب قیزلرنینگ حیاتیده کتّه اۉزگریش یسهدی. چېکلاولر تعلیمیمنی دوام اېتتیریش، ایشلش و کېلهجگیم حقیده خواطرگه توشیشیمگه سبب بۉلدی. مېنی اېنگ کۉپ قیینهگن مسألهلردن بیری بیلیم یورتینینگ آخرگی ییلیده بۉلگنیم و اونی بیتیره آلمهگنیم اېدی. اېنگ کتّه آرزوم ماسترلیک و دوکتورا باسقیچیگچه اۉقیب، کابل بیلیم یورتیده پروفیسور بۉلیش اېدی، اما بونینگ علاجی بۉلمهدی. شوندن سۉنگ انسان اېنگ آغیر شرایطلرده هم امیدگه اېگه بۉلیشی کېرهکلیگینی انگلهدیم.»
آمنه حاکمیت المشگنیدن و عیاللرنینگ ایشلشی، تعلیم آلیشی همده اېرکینلیگیگه کۉپلب تقیقلر جاری اېتیلگنیدن کېین اویده اۉتیریب قالمهدی و سعی-حرکت همده قطعیت بیلن تعلیم یۉلینی دوام اېتتیردی. او سۉنگگی بېش ییل دوامیده آلمان تیلینی اۉرگنیب، اونی باشقه قیزلرگه هم اۉرگتماقده. شو بیلن بیرگه، خصوصی مکتبلرده درس بېرماقده. تجربه آرتتیرگنیدن سۉنگ، حاضرده خصوصی مکتبلردن بیریگه رهبرلیک قیلماقده. بو حکم سورهیاتگن شرایطده کتّه مسؤولیت بۉلیب، اونی طالباننینگ قطعی قانون-قاعدهلریگه قرشی کورهشهیاتگن قطعیتلی عیاللردن بیریگه ایلنتیرگن.
او بو یۉلدهگی قیینچیلیکلری و کورهشی حقیده شوندهی دېیدی: «حکم سورهیاتگن شرایط دایرهسیده تعلیم فعالیتیمنی دوام اېتتیریشگه حرکت قیلدیم. امکان بۉلگن یۉللردن، جملهدن، درس بېریش، تعلیم ساحهسیده همکارلیک قیلیش و مصافهوی تعلیمدن فایدهلندیم. اساسی مقصدیم تعلیمنی دوام اېتتیریش و اۉقووچیلرگه یاردم بېریش، کېلهجکده ینگی اولادنینگ یارقین کېلهجگیگه اۉز حصهمنی قۉشیش اېدی. بو یۉل کۉپلب قیینچیلیکلر بیلن کېچدی، بعضاً روحی جهتدن توشکونلیککه توشردیم. اۉقووچیلریم و عایلهمنینگ قۉللب-قوّتلشی دوام اېتیشیم و قۉرقمسلیگیمگه سبب بۉلدی. بعضاً جوده چرچهگنیمنی حس قیلهمن، شو بیلن بیرگه اۉزیمگه قیلهیاتگن سعی-حرکتلریم بیر اولاد کېلهجگی اوچون فایدهلی بۉلیشی ممکنلیگینی اېسلهتهمن. شو سببلی تسلیم بۉلمهدیم و دوام اېتیهپمن.»
آمنه تعلیم مجموعهسیده رهبرلیک مسوولیتینی اۉز ذمّهسیگه آلیشی و باشقه فعالیتلری آرقهلی چېکلاولرنی قسماً چېتلب اۉتیشگه موفق بۉلدی همده اېنگ آغیر شرایطلرده هم سعی-حرکت، اراده و قرشیلیک کۉرسهتیش ثمره بېریشیگه ایشانچ حاصل قیلدی. او معمالر، تقیقلر، عایلهسینینگ خواطری، امکانیتلرنینگ یېتیشمسلیگی و باشقروودهگی قیینچیلیکلرگه قرهمهی، حکم سورهیاتگن شرایط و عیاللر فعالیتیگه قۉییلگن سان-سناقسیز چېکلاولرگه قرشی کورهشنی دوام اېتتیرماقده.
