اقلیم اۉزگریشی و یشش محیطلری‌نینگ ویران بۉلیشی؛ افغانستان یاووایی طبیعتی یۉقالیب کېتیش خوفی آستیده
ایلیا
اطراف-محیط بۉییچه اَیریم متخصصلر و یاووایی طبیعت تدقیقاتچیلری اقلیم اۉزگریشی طبیعی یشش محیطلری شرایطینی اۉزگرتیریش آرقه‌لی افغانستاندهگی یاووایی حیوانلر تورلری‌نینگ یشب قالیشیگه تهدید ساله‌یاتگنیدن آگاهلنتیرماقده. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، حرارت‌نینگ کۉتریلیشی، قورغاقچیلیک‌نینگ کوچه‌ییشی و طبیعی موزلیکلر‌نینگ اېریشی یاووایی حیوانلر‌نینگ سوو و آزیق-طعام منبعلریدن فایده‌لنیش امکانیتینی چېکلب، قار قاپلانی، مارکوپولو قۉیی و سووده یشاوچی قوشلر کبی تورلر‌نینگ حیاتینی ینه‌ده قیینلشتیرماقده. اولر بو حالت یشهش محیطلری‌نینگ ویران قیلینیشی بیلن بیرگه، اوشبو تورلر‌نینگ کۉپه‌ییشی و سقلنیب قالیشیگه سلبی تأثیر کۉرسه‌تیشی ممکنلیگینی قۉشیمچه قیلماقده. اولر‌نینگ تأکیدلشیچه، ناقانونی آو، اۉرمانلر‌نینگ کېسیلیشی و یېرلردن فایده‌لنیش مقصدی‌نینگ اۉزگرتیریلیشی هم افغانستان یاووایی طبیعتیگه تهدیدلرنی کوچه‌یتیره‌یاتگن باشقه عامللردیر.
اوشبو متخصصلر ۸صبح گزېته‌سیگه بېرگن صحبتلریده انیق معلوماتلر و منتظم دله تدقیقاتلری‌نینگ یۉقلیگی اقلیم اۉزگریشی‌نینگ افغانستان یاووایی طبیعتیگه تأثیر درجه‌سینی بهالشنی قیینلشتیره‌یاتگنینی تأکیدله‌ماقده. اولر یاووایی حیوانلرنی حمایه قیلیش اوچون طبیعی یشش محیطلرینی محافظه قیلیش، اۉرمانلر و ییلاولرنی تیکلش همده ناقانونی آو‌نینگ آلدینی آلیش ضرورلیگینی قید اېتیب، محافظه قیلینه‌دیگن حدودلر اوستیدن نظارتنی کوچه‌یتیریش و اېکولوژیک قانونلرنی عملگه آشیریشنی طلب قیلماقده. متخصصلر بو حالت دوام اېتسه، یاووایی حیوانلر سانی کمه‌ییشی و افغانستان بیولوگیک خیلمه-خیللیگیگه ینه‌ده کتّه ضرر یېتیشی ممکنلیگیدن آگاهلنتیرماقده.
طبیعی منبعلر و یاووایی طبیعت تدقیقاتچیلریدن بیری مجتبی بشری‌نینگ اَیتیشیچه، اقلیم اۉزگریشی و واخان همده هندوکوش تاغ تیزمسیده‌گی طبیعی موزلیکلر‌نینگ اېریشی یاووایی حیوانلر‌نینگ یشش محیطیگه تأثیر کۉرسه‌تیب، اولر‌نینگ اَیریملرینی باشقه جایلرگه کۉچیشگه مجبور قیلگن. اونینگ سۉزلریگه کۉره، بونده‌ی کۉچیشلر حیوانلر جمعیتلر‌نینگ حدودلر بۉیلب ترقه‌لیشینی کوچه‌یتیریشی و اولر‌نینگ آزیق-طعام منبعلریگه یېتیب باریشینی قیینلشتیریشی ممکن. بشری اقلیم اۉزگریشی آزیق-طعام منبعلری‌نینگ کمه‌ییشی و یاووایی حیوانلر‌نینگ اهالی یشه‌یدیگن حدودلرگه یقینلشیشی آرقه‌لی انسانلر بیلن حیوانلر اۉرته‌سیده‌گی تۉقنه‌شوولر خوفینی هم آشیریشینی قۉشیمچه قیلدی. اوشبو تدقیقاتچی‌نینگ فکریچه، افغانستان یاووایی طبیعتی‌نینگ نایاب تورلریدن بیری بۉلگن قار قاپلانی هم طبیعی یشش محیطی‌نینگ اۉزگریشی و اۉلجه تاپیش امکانیتی‌نینگ کمه‌ییشی عاقبتیده ینه‌ده کتّه تهدیدلرگه دوچ کېلماقده.
بشری شونده‌ی دېیدی: «طبیعی موزلیکلر اېریب، یاووایی حیوانلر‌نینگ یشش محیطی اۉزگرگنیده، بو حدودلرده یشه‌یدیگن حیوانلر اۉز یشش مکانی‌نینگ بیر قِسمینی یۉقاته‌دی. بونده‌ی شرایطده اولر‌نینگ اَیریملری یشهب قالیش اوچون پستراق حدودلرگه توشه‌دی یاکه باشقه جایلرگه کۉچیشگه مجبور بۉله‌دی. بو حالت اولر‌نینگ آزیق-طعامگه یېتیب باریش امکانیتینی چېکلشی و اۉلجه تاپیش اوچون آدملر یشه‌یدیگن حدودلرگه یقینلشیشیگه سبب بۉلیشی ممکن».
تدقیقاتچی‌نینگ اَیتیشیچه، اقلیم اۉزگریشی قۉنغیر و قاره اَییقلر کبی اَیریم حیوانلر‌نینگ حیاتی سیکلی و آزیقلنیشیگه هم تأثیر کۉرسه‌تیشی ممکن. اونینگ سۉزلریگه کۉره، حرارت‌نینگ اۉزگریشی و فصللر‌نینگ باشلنیش وقتی سیلجیشی بو حیوانلر‌نینگ قیشکی اویقوسی همده فعاللیک دورینی اۉزگرتیریشی ممکن. اگر اولر‌نینگ اویغانیش وقتی آزیق-طعام موجود بۉله‌دیگن دورگه ماس کېلمسه، یشب قالیشلری قیینلشه‌دی.
بشری قۉشیمچه قیله‌دی: «قیش عادتده‌گیدن اېرته‌راق توگه‌ب، هوا ایسیگنیده، اَیریم حیوانلر قیشکی اویقودن عادتده‌گیدن آلدینراق اویغانیب، فعال حرکتلنه باشلشی ممکن. بیراق اۉشه پیتده یېترلی آزیق-طعام منبعلری موجود بۉلمه‌سلیگی احتمالی بار. اقلیم اۉزگریشی شو یۉل بیلن هم حیوانلر‌نینگ حیاتی و یشب قالیشیگه تأثیر کۉرسه‌ته‌دی».
بشری‌نینگ تأکیدلشیچه، افغانستانده منتظم علمی و دله تدقیقاتلری‌نینگ یېتیشمسلیگی اقلیم اۉزگریشی‌نینگ یاووایی حیوانلر تورلریگه تأثیرینی انیق بهالشنی قیینلشتیرماقده. اونینگ فکریچه، خلق‌ارا یاردمنی جلب قیلیش و انیق محافظه دستورلرینی عملگه آشیریش یۉقالیب کېتیش خوفی آستیده‌گی تورلر همده اولر‌نینگ طبیعی یشش محیطلرینی حمایه قیلیشگه یاردم بېریشی ممکن.
اطراف-محیط بۉییچه متخصص کاظم همایون هم انیق معلوماتلر و اوزاق مدتلی تدقیقاتلر‌نینگ یۉقلیگی اقلیم اۉزگریشی‌نینگ افغانستان یاووایی طبیعتیگه عاقبتلرینی بهالشنی قیینلشتیره‌یاتگنینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، یاووایی حیوانلر تورلری‌نینگ ضعیفلیک درجه‌سینی انیقلش اوچون اولر‌نینگ حالتی تورلی حدودلرده و تورلی وقت آره‌لیغیده اۉرگنیلیشی کېره‌ک.
همایون یاغینگرچیلیک‌نینگ کمه‌ییشی و قورغاقچیلیک‌نینگ کوچه‌ییشی طبیعی یشش محیطلریده‌گی سوو و آزیق-طعام منبعلرینی چېکلب، یاووایی حیوانلر‌نینگ حیاتی و کۉپه‌ییشیگه تأثیر کۉرسه‌تیشی ممکنلیگینی قۉشیمچه قیله‌دی. بیراق او اوشبو تأثیرلرنی انیق بهالش اوچون اقلیم اۉزگریشی‌نینگ رۉلینی ناقانونی آو و چاروا ماللری‌نینگ ییلاولرده باقیلیشی کبی عامللردن اجره‌تیب کۉریب چیقیش ضرورلیگینی تأکیدله‌یدی.
همایون شونده‌ی دېیدی: «اقلیم اۉزگریشی‌نینگ یاووایی طبیعتگه تأثیرینی انیقلش اوچون اوزاق مدتلی تدقیقاتلر آلیب باریش و تورلی حدودلرده‌گی حیوانلر تورلری‌نینگ حالتینی اۉرگنیشیمیز کېره‌ک. محافظه قیلینه‌دیگن و محافظه قیلینمه‌یدیگن حدودلرنی تققاسلش آرقه‌لی اقلیم اۉزگریشی، ناقانونی آو و چاروا ماللری‌نینگ ییلاولرده باقیلیشی یاووایی طبیعتگه قَی درجه‌ده تأثیر کۉرسه‌تگنینی یخشیراق انیقلش ممکن».
اوشبو اېکولوژیک متخصص طبیعی حدودلرنی محافظه قیلیش، ناقانونی آو‌نینگ آلدینی آلیش همده ییلاولر و سوو-باتقاق حدودلرینی تیکلش یاووایی حیوانلرگه توشه‌یاتگن باسیمنی کمه‌یتیریشی ممکن بۉلگن چاره-تدبیرلر اېکنینی تأکیدله‌یدی. اونینگ فکریچه، ثمره‌لی محافظه رېجه‌لرینی ایشلب چیقیشده اوشبو چاره‌لرنی منتظم تدقیقاتلر بیلن بیرگه‌لیکده عملگه آشیریش ضرور.
ینه بیر اطراف-محیط بۉییچه متخصص سید عبدالباسط رحمانی، اۉرمانلر‌نینگ کېسیلیشی، اهالی یشش حدودلری‌نینگ کېنگه‌ییشی و یېرلردن فایده‌لنیش مقصدی‌نینگ اۉزگرتیریلیشی عاقبتیده طبیعی یشش محیطلری‌نینگ ویران قیلینیشینی افغانستاندهگی یاووایی طبیعتگه تهدید سالووچی عامللر قطاریگه کیریته‌دی. اونینگ اَیتیشیچه، اۉرمانلردن یاقیلغی و قوریلیش ماتریاللری آلیش اوچون فایده‌لنیش همده یشیل حدودلرده انسان فعالیتی‌نینگ کېنگه‌ییشی یاووایی حیوانلر‌نینگ یشش مکانینی چېکلب قۉیگن.
رحمانی اۉرمانلر و بته‌زارلر‌نینگ یۉقالیشی نتیجه‌سیده حیوانلر یشش محیطی‌نینگ بیر قِسمینی، آزیق-طعام منبعلرینی و کۉپه‌ییش اوچون قوله‌ی جایلرنی یۉقاتیشینی قۉشیمچه قیله‌دی. اونینگ اَیتیشیچه، قورغاقچیلیک و اقلیم اۉزگریشی هم اوشبو حدودلرگه توشه‌یاتگن باسیمنی کوچه‌یتیرماقده.
رحمانی شونده‌ی دېیدی: «اۉرمانلر، بته‌زارلر و یشیل حدودلر یاووایی حیوانلر‌نینگ یشش محیطیدیر. بو حدودلر اۉرمانلر‌نینگ کېسیلیشی و یېرلردن فایده‌لنیش مقصدی‌نینگ اۉزگریشی سببلی یۉق قیلینگنیده، حیوانلر یشش و کۉپه‌ییش جایلرینی یۉقاته‌دی، آزیق-طعام منبعلریگه یېتیب باریش امکانیتی هم کمه‌یه‌دی».
اوشبو اېکولوژیک متخصص مسؤول تشکیلاتلر‌نینگ صلاحیتی ضعیفلیگی و طبیعی یشش محیطلرینی محافظه قیلیش‌نینگ اهمیتی حقیده جماعتچیلیک خبردارلیگی پستلیگینی باشقه معمالر صفتیده کۉرسه‌ته‌دی. اونینگ فکریچه، اۉرمانلر و ییلاولرنی محافظه قیلیش، یشش محیطلری‌نینگ ویران قیلینیشیگه یۉل قۉیمسلیک همده محلی اهالی‌نینگ خبردارلیگینی آشیریش یاووایی طبیعتگه توشه‌یاتگن باسیمنی کمه‌یتیریشده مهم رۉل اۉینه‌شی ممکن.
افغانستان اقلیم اۉزگریشیگه نسبتاً ضعیف مملکتلردن بیریدیر. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ ترقیات دستوری معلوماتیگه کۉره، بو مملکتده اۉرته‌چه حرارت ۱۹۵۰-ییلدن بویان تخمیناً ۱،۸ درجه سېلسیگه آشگن. موجود معلوماتلرگه کۉره، افغانستانده سوت‌اېمیزووچیلر‌نینگ قریب ۱۲۸ توری و قوشلر‌نینگ ۵۰۰ توری موجود. بیراق کېنگ قمراولی تدقیقاتلر یۉقلیگی سببلی یۉقالیب کېتیش خوفی آستیده‌گی تورلر‌نینگ انیق سانی معلوم اېمس. حرارت‌نینگ کۉتریلیشی، یاغینگرچیلیک ترتیبی‌نینگ اۉزگریشی و قورغاقچیلیک‌نینگ کوچه‌ییشی اوشبو مملکتده‌گی طبیعی یشش محیطلری‌نینگ حالتی همده یاووایی طبیعت‌نینگ کېله‌جگی باره‌سیده‌گی خواطرلرنی آشیرماقده.
