سابق حربیلر؛ ایران و پاکستان‌دن چیقاریلیش خوفی و افغانستانده اۉلدیریلیشی احتمالی
امین کاوه
طالبان افغانستانده نظارت اۉرنتگچ، اوّلگی حکومت نینگ خوفسیزلیک و مدافعه کوچلری دایمی روشده تعقیب قیلینیب، قییناققه سالینگن و اۉلدیریلگن. آلدینگی حکومت قوله‌گندن کېین اېران و پاکستان‌گه کېتگن اۉن مینگلب آدملر هم کېنگ کۉلملی معمالر بیلن کوره‌شماقده. بو کوچلرنینگ اکثریتی قۉشنی دولتلرده آغیر محنت بیلن شغللنیب، افغانستان‌گه قَیتریلسه، اۉلیم خوفی آستیده قالیشیدن خواطر بیلدیرماقده. آخرگی حالتده بېش مینگدن آرتیق سابق عسکرلر امریکا قۉشمه ایالتلری کانگرسیگه آچیق خط یۉله‌گن. بو مکتوبده اولر امریکادن اېران و پاکستانده‌گی سابق خوفسیزلیک کوچلری نینگ یامان احوالیگه مراجعت قیلیشنی سۉره‌گن. سابق عسکرلرنینگ مکتوبیده افغانستانده امریکا و نا‌تو کوچلری بیلن بیرگه‌لیکده خلق ارا تروریزمگه قرشی کوره‌شده قتنه‌شگنلیکلری ایتیله‌دی.
یقینده اېران‌گه بارگن سابق خوفسیزلیک کوچلریدن بیری سۉنگی ایکّی ییل ایچیده صفداشلری نینگ حبسگه آلینیشی، غایب بۉلیشی و اۉلدیریلیشیگه گواه بۉلگنینی ایته‌دی. گزارش اسمینی آشکار قیلیشنی ایسته‌مه‌گن اونینگ ایتیشیچه، او تخمیناً اوچ آی آلدین عایله‌سی بیلن اېران‌گه آلیب کېلینگن و اېندی مجبوری چییقاریلیش خوفی بار. بو سابق عسکر سۉنگی ایکّی ییل دوامیده افغانستانده یشیرینچه یشب کېلگنینی، اما نهایت مملکتنی ترک اېتیشگه مجبور بۉلگنینی تأکیدله‌یدی.
آلدین خلق خوفسیزلیگی اوچون مسوول بۉلگن بو سابق عسکر حاضر خوفسیزلیک معماسی بیلن کوره‌شماقده و وطنیده‌گی آغیر مهاجرلر و قییناقلر طفیلی جوده قیغولی. او شونده‌ی دېیدی: «افغانستاندهگی عسکرلر جوده آغیر احوالده. ایشانینگ، اولر و مېن اۉزیم هم باشدن کېچیرگنمن، اوی اېشیگی تقیله‌گن، طالبان کېلگن بۉلسه کېره‌ک، دېیمن قۉرقیب کیتیردیک».
باشقه تاماندن، سابق عسکرلردن بیری امین‌‌الله رنجبر، اېران اسلام جمهوریتی بېش میلیون افغانستان فقراسینی انسان‌پرورلیک نقطه‌ی نظری بیلن کوتیب آلگنینی و اولر بو مملکتدن منّتدار اېکنینی دعوا قیلماقده. بیراق او انسان حقوقلری تشکیلاتلری و قاچقینلرنی قبول قیلووچی دولتلرنی افغانستان نینگ سابق خوفسیزلیک کوچلرینی اونوتگنلیکده تنقید قیله‌دی.
بو سابق حربی بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ قاچقینلر بۉییچه عالی کمیسارلیگی نینگ اېرانده‌گی اداره‌سیگه اولرنینگ قاچقینلیک مقامیگه مراجعت قیلمه‌یاتگنیدن شکایت قیله‌دی. او قۉشیمچه قیله‌دی: «اونینگ اېشیگی آچیق، لېکن او هېچ قنده‌ی مهاجرنی قبول قیلمه‌یدی. خنک معامله قیله‌دی. بولر باش‌پناه ایزلاوچیلرنی کمسیتیب، حقارت قیله‌دیگن انسان حقوقلری حمایه‌چیلریمی؟»
شونینگدېک، او اېران میلیونلب فقرالرنی قبول قیلگنیگه قره‌مه‌ی، افغان مهاجرلری نینگ فرزندلری یشش اوچون ضرور حجتلرگه اېگه بۉلمه‌گنی اوچون تعلیم آلیش، تحصیل آلیش، سیم-کارت و بانک کارت‌لریدن محروم بۉلگنینی تأکیدله‌یدی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، اېران الّه‌قچان ترقه‌تگن اهالینی رۉیخطگه آلیش ورقه‌لری مملکت خوفسیزلیک کوچلری تامانیدن تن آلینمه‌گن و بو ورقلرنینگ اېگه‌لری هم چېگره‌‌دن اوز یورتیگه قیتریماقده.
عینِ پیتده پاکستانده‌گی بیر قطار سابق خوفسیزلیک کوچلری پولیس‌نی مجبوری چیقاریش قۉرقوویدن تۉیگنینی ایته‌دی. اولرنینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، یشش جایی بۉییچه ضرور حجتلر یۉقلیگی سببلی اجاره‌گه اوی آلالمه‌یدیلر. حاضرده یشیرینچه سورگونده یشه‌یاتگن سابق عسکرلر فرزندلری اۉقی آلمه‌سلیگینی و بو حالت اولر اوچون هلاکتلی اېکنینی قۉشیمچه قیله‌دی.
سابق عسکرلردن احمد (مستعار)، خوفسیزلیک کوچلری نینگ نامعلوم کېله‌جگی حقیده اۉز خواطرینی اظهار قیلیب، شونده‌ی دېیدی: «بیز قچانگچه بې‌چاره، اویسیز و بختسیز بۉلیب قاله‌میز؟» بیزنی باشقرگنلر یخشی کونلرنینگ جنرالی بۉلیب، قاچیب کېتیشدی. «ایکّی ییل دوامیده هېچ کیم بیز نینگ آوازیمیزنی اېشیتمه‌دی، لېکن همه جایده اۉز مقصدلری اوچون بیزنی نماینده‌لیک قیلیب کوره‌شماقده».
پاکستان حکومتی افغانستان‌دن قاچقینلرنی جبری چیقاریشنی باشله‌گنیدن سۉنگ، مملکت نینگ بیر قطار سابق حربیلری چېگره‌نی کېسیب اۉتیش خوفی آستیده قالدی.
شمسیه (مستعار) اوّلگی حکومت دوریده‌گی ملی مدافعه وزیرلیگیده ایشله‌گن و حاضر پاکستان‌ده باش‌پناه تاپگن. او پاکستانده‌گی افغان مهاجرلرینی روزدن چیقاریشدن جوده خواطرده و اگر چیقاریلسه، اۉلیم خوفیگه دوچ کېلیشینی ایته‌دی. او شونده‌ی دېیدی: «مېن اوچ ییل حربی خدمتده بۉلدیم، اېندی حتا اۉز سایه‌مدن هم قۉرقه‌من. اگر بیزنی قوویب چیقریشسه، جزالنه‌میز و اولدیریله‌میز». بو سابق حربی پاکستان‌ده خوفسیزلیک کوچلری نینگ حیاتی هم خوف آستیده اېکنینی تأکیدله‌یدی. اونینگ فکریچه، طالبان اروپاگه یېتیب بارگن و بو کوچلر پاکستان‌ده هم حمایه‌لنمه‌گن.
عینِ پیتده بېش مینگدن آرتیق سابق خوفسیزلیک کوچلری امریکا کانگرسیگه آچیق خط یۉللب، اېران، پاکستان و افغانستاندهگی سابق حربیلر تقدیریگه جدّی اعتبار قره‌تیشنی طلب قیلدی. اولر اۉز مکتوبیده طالبان و قۉشنی دولتلر نظارتی آستیده‌گی اوّلگی خوفسیزلیک کوچلری نینگ احوالینی خواطرلی دېب تعریفله‌گن. اوشبو مکتوبده امریکا کانگرسیدن طالبان قماقخانه‌لریده‌گی سابق حربیلرنی آزاد قیلیش و بو گروهگه افغانستان نینگ اوّلگی حکومتی خوفسیزلیک کوچلرینی حبسگه آلیش، اۉلدیریش، قییناققه سالیش و یۉق قیلیشنی بس قیلیش اوچون ضرور باسیم اۉتکزیش سۉره‌له‌دی. اولر «طالبان» حرکتی نینگ قَیته تیکلنیشی بیلن افغانستان ینه خلق‌ارا تروریزم اوچون خوفسیز باش‌پناه‌گه ایلنگنی و دنیا ۱۱- سپتمبر کونی هجوملریگه گواه بۉلیشینی ممکن. اوشبو مکتوب نینگ بیر قِسمیده شونده‌ی دېییله‌دی: «سابق عسکرلر «طالبان» گروهی نینگ قصاصی و منطقه‌ده‌گی یاووز دولتلرنینگ سوءاستفاده‌سی قربانی بۉلیشیدن آلدین اولرنینگ تقدیریگه جدّی اعتبار قره‌تیشلرینی طلب قاله‌میز. بیر پیتلر خلق ارا تروریزمگه قرشی کوره‌شده آلدینگی صفده تورگن کوچلر اۉزلری نینگ مجبورلشلری نتیجه‌سیده جهان برقرارلیک و خوفسیزلیککه دشمن بۉلیب قالمسلیگینی تأکیدله‌دی.
اوّلراق بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ افغانستان‌گه یاردم کۉرسه‌تیش موسسه‌سی (یوناما) طالبلر حکمرانلیگی دوریده ۲۰۰ دن آرتیق سابق دولت خدمتچیسی، اکثریتی حربیلر بۉلگن طالبان تامانیدن اۉلدیریلگنی حقیده گزارش اعلان قیلگن اېدی. حساباتده کمیده ۸۰۰ته محکمه‌سیز قاتللیک، اۉزباشیمچه‌لیک بیلن حبسگه آلیش، قییناقلر و شفقت‌سیز مناسبتده بۉلیش همده مجبوری غایب بۉلیش حالتلری قید اېتیلگن.
شونینگدېک، علیحده گزارش ۸صبح، کونده‌لیگی نینگ خلاصه‌لری شونی کۉرسه‌ته‌دیکی، سۉنگی اوچ آی دوامیده ۲۰ گه یقین سابق خوفسیزلیک کوچلری طالبان تامانیدن تورلی یۉللر بیلن اۉلدیریلگن و آتیب اۉلدیریلگن. آخرگی حالتده بو گروه نورستان ولایتیده سابق عسکرنی آتیب تشله‌گن. سابق خوفسیزلیک کوچلرینی طالبان تامانیدن حبسگه آلیش، قییناقلرگه سالیش و جبری یۉق قیلیش جریانی دوام اېتماقده.
