دینی مذهبلرنی انکار قیلیشدن تارتیب آدملرنی قۉیلر رمهسیگه اۉخشهتیشگچه؛ هبتالله: «بویروقلریمنی شعرگه ایلنتیرینگلر»
امین کاوه
طالبان یېتکچیسی هبتالله آخوندزاده افغانستانده طالبان حاکمیتیسیز اسلامی شریعتنی تطبیق اېتیش ممکن اېمسلیگینی و بو گروه رژیمی بۉلمسدن هېچ کیم قرآن و سنتگه عمل قیله آلمسلیگینی دعوا قیلماقده. طالبان یېتکچیسی، شونینگدېک، آدملرنی قۉیلر رمهسیگه اۉخشهتیب، امیر بو رمهنی قۉریقلش و هېچ کیمگه اونگه یقینلشیشگه یۉل قۉیمسلیک مسؤولیتیگه اېگه اېکنلیگینی اَیتهدی. او، شونینگدېک، افغانستانده ایلک بار جمعه نمازلری تۉلیق و تۉغری ادا اېتیلهیاتگنینی دعوا قیلگن. هبتالله شافعی مذهبی بیلن معاملهنی ناتۉغری دېب بیلهدی و افغانستانده مذهبلر کۉپلیگی برهم تاپگنینی، حاضرده اۉزی یۉنهلیش تنلهگنینی و برچهنینگ حنفی مذهبیگه اېرگشیشینی اَیتهدی. او، شونینگدېک، اۉزینی خادملرگه وعظ و نصیحت قیلیش اوچون مسؤول دېب بیلیب، طالباننینگ قالگن اعضالری اونینگ خادملری اېکنلیگینی و فقط اوندن کۉرسهتمه آلگندهگینه دعوت همده وعظ بیلن شغللنیشی ممکنلیگینی تاکیدلهیدی. طالبان یېتکچیسی اۉز نطقینینگ باشقه بیر قِسمیده زمانوی فنلر دینی فنلر خدمتیده اېکنلیگینی و آدملر بیرینچی نوبتده دینی فنلرنی اۉرگنیشلری کېرهکلیگینی دعوا قیلهدی. او، شونینگدېک، دینی مکتبلر قوریشدن ذوقلنیشینی تاکیدلب، تاغلر و آلیس قیشلاقلرده مکتبلر قوریلیشینی طلب قیلهدی. هبتالله قندهار بیلیم یورتی اۉقیتووچیلریگه اشاره قیلیب، اولرنینگ تشقی کۉرینیشی ملالرگه اۉخشهب قالگنینی اَیتهدی. او، شونینگدېک، اوشبو بیلیم یورتی اوچون ۷۰۰ ته سلّه ساتیب آلگنینی و سلّه خواهلهیدیگن بیلیم یورتی طلبهلرینی سلّه بیلن تامینلش مسؤولیتینی اۉز ذمّهسیگه آلیشینی اَیتهدی. هبتالله، شونینگدېک، شاعرلر اونینگ بویروقلرینی شعرگه ایلنتیریشی، قۉشیقچیلر اېسه اونی کویلشی کېرهکلیگینی تاکیدلهیدی.
طالبان یېتکچیسی هبتالله آخوندزاده کېچه کابل بیلیم یورتیده اوشبو گروهگه قرهشلی ملالر ییغیلیشیده ینه بیر بار اۉزیگه اطاعت قیلیش و طالبان رژیمینی سقلب قالیش ضرورلیگینی تأکیدلهدی. او بیر ساعت و سکّیز دقیقهلیک نطقیده اسلامی شریعتنی طالبان حاکمیتیسیز تطبیق اېتیش ممکن اېمسلیگینی دعوا قیلدی.
هبتالله اوشبو نطقیده طالبلر و ملالرگه قرهب شوندهی دېدی: «سیزگه معلومکی، امیرلیکسیز شریعتگه عمل قیلیش ممکن اېمس. شریعت امیرلیگی و شرطلی امیر تعیینلنمهگونچه هېچ کیم قرآن و سنتگه عمل قیله آلمهیدی.»
طالبان یېتکچیسی، شونینگدېک، اسلامدهگی مجاهدلرنینگ اقتباسلرینی توشونیشدن خلق عاجز اېکنلیگینی، بو مسلمانلرنینگ بۉلینیشی و ذلالتیگه سبب بۉلیشینی، شونینگ اوچون هم «امیر»گه اېگه بۉلیشی کېرهکلیگینی دعوا قیلهدی. او شوندهی دېیدی: «بیر مجاهد بیر نرسه دېیدی، باشقهسی اېسه باشقه نرسه. سېن قَیسی مجاهدگه اېرگشهسن؟ بیری فلانچی حق، دېیدی، باشقهسی اېسه فلانچی حق دېیدی.»
هبتالله اۉزیگه اطاعت اېتیشنی تاکیدلب، خلقچیلیک و دموکراسینی رد اېتگن حالده، اونینگ وظیفهسی خلق اوچون یۉل بېلگیلشدن عبارت اېکنلیگینی و اونینگ بویروقلری فقه اقتباسلرگه اساسلنیشینی دعوا قیلهدی. او شوندهی دېیدی: «امیرنینگ وظیفهسی خلقنی بیر یۉلدن باشلشدیر. فقهلرنینگ گپلریدن بیرینی تنلب، اوندن بویروق چیقرهدی، بو دموکراسی فکری اېمس، خلقنینگ فکری اېمس. امامنینگ اۉزی بیر یۉلنی تنلهیدی.»
آخوندزاده، شونینگدېک، مملکت وطنداشلرینی قۉیلر رمهسیگه اۉخشهتیب، اۉزینی اولرنی سقلش و قۉریقلش اوچون مسؤول دېب بیلهدی. او اۉز نطقینینگ ۴۰-دقیقهسیده شوندهی دېیدی: «برچه مسلمانلر بیر رمه کبی دیر. امیرنینگ حضوریده و رهنمالیگیده هېچ کیمنینگ بو رمهگه یقینلشیشگه حقی یۉق. بو رمهنی قۉریقلش امیرنینگ وظیفهسی دیر.»
طالبان یېتکچیسی بو نطقیده افغانستانده تورلی مذهبلر موجودلیگینی انکار اېتیب، اۉز سۉزینینگ ۳۱-دقیقهسیده شوندهی دېیدی: «امیر مجاهدلرنینگ سۉزلریدن معلوم بۉلگن بیر یۉلنی تنلهیدی. بیر یۉل و بیر مذهبنی تنلهیدی. افغانستانده برچه خلق حنفی مذهبیدهدیر، شافعی بیلن معامله قیلیش ناتۉغری. گپ تمام. اېندی همه بیر یۉلدن کېتماقده.»
هبتالله، شونینگدېک، شوندهی دېیدی: «قصاص ایشلری حل قیلیش اوچون آلدیمگه کېلهدی و ایکّی خیل قرار موجود. قازیقلرگه امام ابو یوسفنینگ فکری و اجتهادیگه کۉره حرکت قیلیشلرینی اَیتهمن.» اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، حاضرده طالبان محکمهلرینینگ برچه قرارلری بیر خیل بۉلیب قالدی و بو اونینگ بویروغی همده قراری نتیجهسی دیر.
آخوندزاده اوشبو نطقینینگ باشقه بیر قِسمیده طالباننینگ جنایی قانونیگه اشاره قیلیب شوندهی دېیدی: «اېندی یۉل بیرته بۉلدی، قرار بیرته بۉلدی. بو امیرنینگ ایشی دیر. همهسی بیر یۉلدن بارماقده. امیر بۉلمهگونچه، شریعتگه عمل قیلیش هم ممکن اېمس.»
طالبان یېتکچیسی اوشبو بیاناتلری بیلن اۉزیگه سلطانلیک مقامی و وکالتینی هم بېریب، «امیرنی سلطانگه تېنگ» دېب بیلهدی و طالبان توزیلمهسیده دینی همده محکمه یۉنهلیشینی بېلگیلشدهگی انحصار رۉلینی تاکیدلهیدی.
هبتالله، شونینگدېک، افغانستانده ایلک بار جمعه نمازلری تۉلیق و تۉغری ادا اېتیلهیاتگنینی دعوا قیلدی. او شوندهی دېیدی: «بوتون عمریم دوامیده جمعه نمازیگه بۉلگن اعتقادیم تۉلیق شکللنمهگن اېدی، بیراق امیرلیک حاکمیتگه کېلگچ، حاضر اعتقادیم تۉغری بۉلدی.»
طالبان یېتکچیسی اۉزینی خلقنی نصیحت قیلیش و وعظ قیلیش اوچون مسؤول دېب بیلیشینی و حدیثلرگه کۉره بو وظیفه اونینگ ذمّهسیده اېکنلیگینی دعوا قیلهدی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، اونینگ قۉل آستیده ایشلهیاتگن شخصلر فقط او تامانیدن وظیفه آلگندهگینه دعوت و وعظ بیلن شغللنیشلری ممکن.
هبتالله بو نطقیده اَیریم شاعرلر او بیلن اوچرهشیشنی خواهلهگنینی، بیراق او طالبان قانون-قاعدهلرینی شعر شکلیده بیان قیلمهگونچه اولر بیلن اوچرهشمسلیگینی اَیتگنینی بیلدیرهدی.
طالبان یېتکچیسی شوندهی دېیدی: «شاعرلر بیز بیلن اوچرهش، دېییشهدی. اولرگه، قچانکی مېنینگ فرمانلریمنی شعر شکلیده بیان قیلسنگیز و قانونلریمیزنی شعر آرقهلی خلقلرگه یېتکزسنگیز، شوندهگینه سیز بیلن اوچرهشهمن، دېدیم؛ چونکه خلق بعضاً نطقلریمیزگه قولاق سالمهیدی، لیکن شعر و قۉشیققه قولاق سالهدی. شاعرلر اوچون هم قانون بېلگیلندی و برچه شاعرلر قانونیلشتیریلدی.»
هبتالله اسلامنینگ ایلک دوریدهگی شاعرلرگه اشاره قیلیب، شاعرلر و قۉشیقچیلر نثر و نظم شکلیده طالبان رژیمینی قۉللب-قوّتلشلری و اونینگ فرمانلرینی اۉز شعر و قۉشیقلریده عکس اېتتیریشلری کېرهکلیگینی اَیتهدی. او، شونینگدېک، شوندهی دېیدی: «شعر و قۉشیق بیلن کافرنی مسلمان قیلینگلر و مسلمانلرنی هم اصلاح قیلینگلر.»
طالبان یېتکچیسی، شونینگدېک، قوییدهگیلرنی اَیتهدی: «زمانوی فنلر دینی فنلرنینگ خدمتکاری و اسلامگه خدمت قیلیش اوچون اۉرگنیلهدی. آدملر زمانوی فنلرنی شو نیت بیلن اۉرگنیشلری کېرهککی، اولر آرقهلی اسلامگه خدمت قیلسینلر. بیرینچی نوبتده اسلامی فنلر اۉرگنیلیشی کېرهک؛ چونکه علم مهمراقدیر، اوّل دینی علمنی اۉرگنینگ.»
هبتالله شونینگدېک، قندهار بیلیم یورتی اۉقیتووچیلرینینگ تشقی کۉرینیشی اۉزگرگنیگه اشاره قیلیب، اولر بیلن اوچرهشگنده برچهنینگ باشیده سلّه و آق لباس کیگنینی پَیقهگنینی اَیتهدی. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، اوّلیگه او ملالر جماعهسی بیلن اوچرهشهیاتگنینی اۉیلهگن و اولرنینگ قرآننی اۉقیشدهگی تنیشلیگی همده قابلیتیدن حیرتده قالگن.
طالبان یېتکچیسی شوندهی دېیدی: «مېن آلدیندن آگاهلنتیرمسدن او یېرگه بارگن اېدیم. یخشی سقاللری بار اېدی. آق سلّهلر و آق لباسلر کییب کېلیب اۉتیریشدی. اولردن بیری قرآن کریمنی جوده یخشی تلاوت قیلدی. اۉقیتووچیلر کېلهدیمی یاکه یۉقمی، دېب سۉرهدیم. مېنگه بولرنینگ همهسی اۉقیتووچیلر اېکنلیگینی اَیتیشدی. مېن: «بولرنینگ اۉزی ملالر اېکن-کو» دېدیم.»
هبتالله شونینگدېک، قندهار بیلیم یورتی اوچون ۷۰۰ ته سلّه ساتیب آلگنینی و اوشبو بیلیم یورتی طلبهلرینی سلّه بیلن تامینلشنی اۉز ذمّهسیگه آلگنینی اَیتهدی. او بیلیم یورتیلرده سلّه اۉرهیدیگن هر قندهی طلبه اوچون سلّه تیّارلب بېریشینی تاکیدلهیدی.
آخوندزاده بو نطقیده دینی مکتبلر قوریشدن ذوقلنیشینی اَیتیب، هر بیر تاغ و قیشلاقده دینی مکتب قوریلیشینی بویورهدی، تاکه خلققه دینی تعلیم آلیش امکانیتی یرهتیلسین. او اۉز نطقینینگ ۶۰-دقیقهسیده شوندهی دېیدی: «آلیس بیر تاغده دینی مکتب قوریلیشی مېنگه جوده یاقهدی. حاضر مکتب قوریش وقتی.»
طالبان یېتکچیسی، شونینگدېک، اوشبو گروهگه قرهشلی ملالردن طالبان حاکمیتینی قطعی قۉللب-قوّتلشلرینی و اونی سقلب قالیش اوچون هر قندهی یۉل بیلن حرکت قیلیشلرینی سۉرهیدی. او اۉز نطقینینگ بیر قِسمیده اۉز نطقلریده «شهیدلیک» حقیده گپیرهدیگن اَیریم طالبان اعضالریگه کنایه قیلیب شوندهی بیلدیرهدی: «طالبلر شهید بۉلیشنی خواهلهیمیز، دېییشهدی. اگر شهید بۉلیشنی ایستهسنگیز امر باالمعروف و عن المنکر قیلینگلر؛ شبههسیز، بیرار کیشی سیزنی اۉلدیرهدی و اۉشه وقتده اېنگ یخشی شهید بۉلهسیز.»
هبتالله سابق جهادی رهبرلرگه اشاره قیلمسدن، شوروی قۉشینلری چیقیب کېتگندن سۉنگ امیر یۉقلیگی سببلی آدملر لوازم اوچون بیر-بیری بیلن اوریشگنینی اَیتهدی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، اگر امیر بۉلگنیده، وطنداشلر اوروشلری صادر بۉلمس اېدی.
آخوندزاده، شونینگدېک، اۉز نطقینینگ بیر قِسمیده طالبان اعضالری اۉرتهسیده ایچکی اختلافلر کېلیب چیقیشیدن خواطر بیلدیریب، ملالر و اوشبو گروه اعضالریدن اۉز بیرلیکلرینی سقلب قالیشلرینی همده طالبان رژیمینی قۉللب-قوّتلشده قطعی توریشلرینی سۉرهدی.





