کابلدهگی طالبان ییغیلیشی؛ کېنگ قمراولی حکومتنینگ یۉقلیگی «نعمت» دېب اتهلگنده
کیومرث صمدی
طالبان تامانیدن دبدبه بیلن ییغیلیش اۉتکزیلیب، اونگه تورلی ولایتلردن دینی علمالر تکلیف اېتیلگنده و بو گروهنینگ یوقاری مرتبهلی رسمیلری نطق سۉزلهگنده، افغانستاننینگ کېلهجگی، مملکتدهگی سیاسی وضعیت و خلق طلبلریگه جواب بېریش بارهسیده ینگی و امیدلی گپلر اېشیتیلیشی کوتیلهدی. افغانستاندهگی جماعتچیلیک فکری، طالبان مخالفلری همده خلقارا همجمعیتی هم عیناً شونی اېشیتیشنی کوتماقده.
بیراق بوندهی محیطده طالباننینگ اېنگ یوقاری مرتبهلی رسمیلریدن بیری، باش محکمهسی باشلیغی عبدالحکیم حقانی، سیاسی آچیقلیک حقیده اېمس، بلکه همان حاکمیتنی اوشبو گروه قۉلیده انحصاریده سقلب قالیش ضرورلیگی حقیده تاکیدلهماقده. حکیم حقانی حتا سیاسی آقیملر و سابق حکومت عملدارلری بیلن حاکمیتنی بۉلیشمسلیکنی طالبان اوچون «نعمت» دېب تعریفلب، اگر بوندهی حالت یوز بېرگنیده، اولر تشقی یاردم بیلن کوچهییب، طالبان ضعیفلشگن بۉلیشینی اَیتگن.
تجربهدن کېلیب چیقیب اَیتیش ممکن که بو سۉزلر شونچهکه شخصی قرهش افادهسی اېمس؛ بلکه اونی سۉزلهگن شخص طالبان رژیمینینگ یوقاری مرتبهلی رسمیلریدن بیری بۉلیب، اونینگ بیاناتی اوشبو گروه رهبری نامیدن و اونینگ فرمانلریگه سۉزسیز بۉیسونیشنی قۉللب-قوّتلش مقصدیده اۉتکزیلگن ییغیلیشده بیلدیریلگن. بو شونی انگلهتهدیکی، حاکمیتنی تقسیملش و برچه کوچلرنینگ قرار قبول قیلیش توزیلمهسیده اشتراک اېتیشی طالبان نقطه نظریدن انقراضنی حل قیلیش اېمس، بلکه اونی کوچهیتیریش دېمک دیر. افغانستان کبی رنگ-برنگ و کۉپ قطبلی جمعیتده حاکمیتدهگی اشتراکنی بوندهی توشونیش، شبههسیز، حیرتلنرلی دیر.
اوشبو یاندهشووینینگ اهمیتی شوندهکی، طالبان کینگ قمراولی حکومت یۉقلیگیدن ممنونلیک بیلدیرهیاتگن بیر پیتده، افغانستان جمعیتی و خلقارا همجمعیتی تامانیدن تنقید قیلینهیاتگن اساسی مسالهلردن بیری عیناً حاکمیتنینگ اوشبو گروه قۉلیده قمراولیگه آلینگنلیگی دیر. باشقهچه اَیتگنده، افغانستان جمعیتی و خلقارا همجمعیتی نظریده برقرارلیک و افغانستاندهگی سیاسی انقراضنی حل قیلیش یۉلیدهگی جدّی تۉسیق حسابلنگن نرسه، طالبان، اینیقسه اوشبو گروه رسمیسی نظریده اونی سقلب قالیش اوچون قربانلیک بېریش کېرهک بۉلگن یوتوق دیر.
اوشبو ییغیلیشده اعتبارنی تارتهدیگن ینه بیر جهت اونینگ عینن هبتالله آخوندزاده فرمانلری یوزهسیدن اۉتکزیلیشی و بو فرمانلرنینگ سۉزسیز اجرا اېتیلیشیگه اورغو بېریلیشیدیر. دینی علمالر و طالبان رسمیلری اشتراکیده بیر شخصنینگ فرمانلرینی کۉریب چیقیش و اولرنی تۉلیق بجریش ضرورلیگینی تاکیدلش اوچون ییغیلیش اۉتکزیلر اېکن همده شو بیلن بیرگه، اونینگ شخصی موقعیگه اۉزیگه خاص مقّدسلیک و تنقید قیلیب بۉلمسلیک توسینی بېریلر اېکن، بو یاندهشوونی شونچهکه رهبرگه اطاعت قیلیشگه چقیریق دېب بۉلمهیدی؛ بلکه بو طالباننینگ اۉز ایچیده هم اشتراک اېتیش و فکر بیلدیریش امکانیتینی چېکلش بېلگیسی دیر.
اشتراک اېتیش تورلی شخصلر و آقیملر اۉز قرهشلرینی بیلدیره آلگن، قرارلر یوزهسیدن بحثلشه آلگن و حتا اولرگه قرشی چیقه آلگن تقدیردهگینه معنا کسب اېتهدی. اما یکونی مېزان بیر شخصنینگ فرمانی بۉلسه و باشقهلردن اونی سۉزسیز بجریش کوتیلسه، بوندهی اشتراککه اۉرین قالمهیدی. بو مدلده نه مخالف فکرگه اۉرین بار، نه رهبر قرارلرینی تنقید قیلیش امکانیتی.
بو مساله حتا طالبان رژیمینینگ ماهیتی حقیده ینهده توبراق سوالنی اۉرتهگه تشلهیدی: اگر برچه قرارلر و سیاستلر بیر کیشینینگ فکری و فرمانی اساسیده بېلگیلنیشی کېرهک بۉلسه، او حالده باشقه رسمیلر، تشکیلاتلر و باشقروو قاعدهلرینینگ اۉرنی قهیېرده؟ هر قندهی سیاسی توزیلمه، حتا او «اوتاریتر» بۉلسه هم، اۉز ایشلرینی باشقریش اوچون حاکمیت بۉغینلری اۉرتهسیده معلوم بیر قرار قبول قیلیش و اۉزارا همکارلیک میکانیزمیگه محتاج بۉلهدی. بیراق رهبر فرمانلریگه مطلق اطاعت اېتیشنی تاکیدلش عملده اوشبو میکانیزملرنی چېتگه سورهدی و بیر شخصنینگ ارادهسینی مملکتنی باشقریشنینگ یکونی مېزانیگه ایلنتیرهدی.
البته، طالبان ایچیده هم همه گروه رهبرینینگ مملکتنی باشقریش اصولی حقیدهگی شخصی تلقینیگه راضی اېمس. اوشبو گروه ایچیدهگی اَیریم رسمیلر و فراکسیونلر قرار قبول قیلیشده کۉپراق رۉل اۉینهشنی و اۉز قرهشلری اېشیتیلیشینی ایستشلری ممکن. شو نقطه نظردن، کابل ییغیلیشینی نهفقط افغانستاننینگ باشقه سیاسی آقیملری بیلن سیاسی اشتراکنی، بلکه طالباننینگ اۉز ایچیدهگی اشتراک و فکر بیلدیریش حقوقینی هم یۉققه چیقرهدیگن حاکمیت تلقینینی کوچهیتیریشگه اورینیش صفتیده بهالش ممکن.
محاکمهگه قۉشیلیشی کېرهک بۉلگن مهم جهت شوندهکی، هبتالله فرمانلرینی سۉزسیز بجریشگه اورغو بېریش فقط افغانستان خلقی و وطنداشلریگه قرهتیلگن اېمس؛ بلکه او طالبان رژیمینینگ اۉز توزیلمهلری و رسمیلرینی هم قمرهب آلهدی. وطنداشلردن رهبر فرمانلرینی سوال بېریش یاکه تنقید قیلیش ممکن بۉلگن حکومت قرارلری صفتیده اېمس، بلکه مقّدس و تنقیددن یوقاری تورووچی بویروقلر صفتیده قبول قیلیش کوتیلهدی. باشقه تاماندن، طالبان رسمیلری و ادارهلری هم اوشبو فرمانلرنی عملگه آشیریش اوچون اۉزلرینینگ برچه کوچ و امکانیتلرینی ایشگه سالیشلری شرط.
کۉرینیشیدن، هبتالله و اونینگ یقین دایرهسینینگ خواطرلریدن بیری شوندهکی، اوشبو سۉزسیز اطاعتکارلیک طالبان توزیلمهسی ایچیده هلی «برقرار مدنیت»گه ایلنمهگن. بوندن اوّل رژیمنینگ اَیریم بۉغینلری تامانیدن طالبان رهبرینینگ بعضی فرمانلری بجریلمهگنی حقیده خبرلر و تخمینلر ترقهلگن اېدی؛ فرمانلرنی تۉلیق بجریشگه تکرار-تکرار اورغو بېریلیشی اېسه طالبان رهبریتینینگ عینن شو مسالهگه نسبتن سېزگیرلیگیدن دلالت بېریشی ممکن.
شو نقطه نظردن، کابل ییغیلیشینی «مطلق اطاعتکارلیک» مدنیتینی تیزیملیلشتیریشگه بۉلگن اورینیش صفتیده کۉریش ممکن؛ شوندهی بیر مدنیتکی، اونده نه وطنداشلر رهبر فرمانلری یوزهسیدن سوال بېریش حقوقیگه اېگه بۉلهدی، نه رژیم رسمیلری اولرنینگ اجراسینی اۉز قرهشلری و مقصدگه موافقلیگیگه قرهب کېچیکتیره آلهدی. حقیقت شوندهکی، مساله فقط بیر نېچته انیق فرمانلرنی بجریشده اېمس؛ مساله بیر شخصنینگ ارادهسیگه اطاعت اېتیشنی جمعیت و دولتنی باشقریشنینگ اساسی قاعدهسیگه ایلنتیریشدهدیر.





