چېتاېل بیلیم یورتیلریدن طالبان مکتبلریگچه: افغانستان تکنوراتلرینینگ سیاسی تازهلنیشی
فیاضالدین غیاثی
۲۰۲۱-ییل اگوست آییده کابل طالبان قۉلیگه اۉتیشی بیلن افغانستاننینگ زمانهوی باشقروو بیلن باغلیق ضعیف تجربهسی دېیرلی بیر کېچهده برباد بۉلدی. بو اۉزگریشنینگ اېنگ کۉزگه کۉرینگن قربانلری آرهسیده چېتاېلده، اینیقسه، هندوستانده تحصیل آلگن و وزیرلیکلر، بیلیم یورتلر همده دولت خدمتلری ادارهلریده خدمت قیلیش اوچون مملکتگه قَیتیب کېلگن مینگلب بیتیرووچیلر بار اېدی. حقوق، دولت باشقرووی، مهندسلیک و طبیات ساحهلریده تعلیم آلگن بو متخصصلر افغانستاننینگ جهان ترتیبگه قۉشیلیش یۉلیدهگی سعی-حرکتلرینینگ تمثالی اېدی. بیراق طالبان حاکمیتنی اېگهللهگنیدن بیر نېچه آی اۉتیب، اولر تیزیملی روشده چېتگه سوریلدی و اولرنینگ اۉرنیگه دینی مکتبلر بیتیرووچیلری قرآن، حدیثلر و طالبان معقوللهگن فقهنی یاد آلیشگه اورغو بېرهدیگن پاکستاندهگی دینی تعلیم مرکزلری محصولی بۉلگن شخصلر دولت توزیلمهسیگه تعیینلندی.
۲۰۰۱- و ۲۰۲۱-ییللر آرهلیغیده اۉن مینگلب افغانستان طلبهلر دنیانینگ تورلی تخنیکی مؤسسهلری و بیلیم یورتیلرینی تماملهدیلر. بو کېنگ کۉلملی تعلیم یۉلی انسان سرمایهسی ساحهسیدهگی مهم یوتوق کۉرسهتردی. غرب مملکتلریده تحصیل آلگن دیاسپورا یاشلرینینگ کتّه قِسمی اۉقیشنی تماملهگچ، خارجده قالیشنی افضل کۉرگن بیر پیتده، هندوستان مدنی علاقهلر کېنگشی (ICCR) بورسیهلر اېگهلری بوندن مستثنا اېدی. اولرنینگ سانی ۶۵ مینگدن آرتیق بۉلیب، تخمیناً ۳۰ فایزینی عیاللر تشکیل اېتردی و اولر یوقاری اکادمیک ستندردلرگه همده مملکتگه قَیتیشگه بۉلگن چوقور صداقتگه اېگه اېکنلیکلری بیلن تنیلگن اېدی. عمومی مدنی منفعتلر و مستحکم ایکّی تامانلهمه کېلیشوولر دایرهسیده بیرلشگن افغان یاشلری ییلدن-ییلگه اختیاری روشده قَیتیب، جمهوریتنینگ دولت خدمتلری، اقتصادی وزیرلیکلری، مهندسلیک کارخانهلری، دیپلوماتیک ساحهسی و اجتماعی ساحهسینینگ اساسی هستهسی همده مسلکی تیهنچینی یرهتیش و مستحکملشگه حصه قۉشدیلر.
اۉنلب ییللر دوامیده هندوستاننینگ افغانستان یاش اولادینی تعلیم بیلن تأمینلشگه کیریتگن کتّه سرمایهسی ایکّی خلق اۉرتهسیده ایشانچ، ترقیات و دېموکراتیک صلاحیتگه اساسلنگن انسانی کۉپریک وظیفهسینی بجردی. بیراق بو اوزاق مدتلی سرمایه پاکستان و اونینگ کابلدهگی وکیل ترماقلری تامانیدن اتهیلب نشانگه آلینیب، ویران قیلیندی. بو نیابتی ترماقلر دولت اوستیدن تېزکار نظارتنی مهندسلیک یۉلی بیلن اۉرنهتیش و رهبریتده توب اۉزگریش یسهش آرقهلی هندوستاننینگ افغانستاندهگی اجتماعی-تخنیکی ایزلرینی تیزیملی روشده تازهلش، عمومی ترقیات اساسیده قوریلگن اولادلرارا کۉپریکنی یۉق قیلیش و اونینگ اۉرنیگه مفکوروی قرهملیکنی جاری اېتیشنی مقصد قیلگن اېدی.
بو اداری و تعلیمی المشوو افغانستاننی اۉزگرتیرهیاتگن جیم فاجعه بۉلدی. ینگی رژیم دولت تیزیمیگه اۉز دینی تیزیمینی چوقور ترکیبی روشده سینگدیریشنی باشلهدی. بیر کېچهده انسان سرمایهنینگ، اینیقسه عیاللرنینگ بای منبعی ثمرهسیز حالگه کېلتیریلدی. بونینگ اۉرنیگه، رژیم مفکوروی قَیته کۉریب چیقیشنی رېجهلشتیریب، عنعنوی دینی مکتبلر بیتیرووچیلری بیلن تېنگ درجهده اعتراف اېتیلهدیگن رسمی تعلیم حجتلرینی بېردی. سۉنگگی معلوماتلرگه کۉره، ۱۵ مینگدن آرتیق دینی مکتب بیتیرووچیسی معارف، محکمه حاکمیتی و باشقروو ساحهلریده رسمی حجتلرنی قۉلگه کیریتگن. اېنگ مهمی، بو تۉلقین تشقی ترماقلرده، اینیقسه، پاکستان مکتبلریده تعلیم آلگن کادرلرنینگ کتّه آقیمی بیلن بیرگه کېچدی و اولر تېزده نظارت، محکمه-حقوق و اکادمیک ساحهلردهگی مهم لوازملرگه تعیینلندی. فقط اۉرته عصر فقهی و چېگرهدن دینی اۉقوو دستورلری اساسیده تربیهلنگن اېرککلر سکولار تکنوکراتلرنینگ اۉرنینی اېگهللهدی و زمانهوی باشقروونی مفکوروی مُرتدلیک مشقیگه ایلنتیردی.
بو اۉزگریش هندوستان و باشقه یقین-اوزاق مملکتلرنی تماملهگن ملَکهلی بیتیرووچیلر بیلن تۉلدیریلگن دولت باشقرووینی اۉزگرتیریشگه قرهتیلگن اتهیلب عملگه آشیریلگن لایحه اېدی و اېندی او مفکوروی واسطهگه ایلندی. طالبان مکتبلرینینگ سانی ۲۰۲۱-ییلگچه بۉلگن دورده تخمیناً ۵ مینگدن ۲۰۲۶-ییلده ۳۰ مینگدن آشگنی و اولرده ۳،۶۵ میلیوندن آرتیق باله رۉیخطدن اۉتگنی بو اۉزگریش کۉلمینی عکس اېتتیرهدی. دولت مکتبلری و بیلیم یورتیلر اۉزگرتیریلدی، اۉقوو دستورلری قَیته یازیلدی و سکولار متخصصلیکلر یۉق قیلیندی. خبر انیق اېدی: صداقت ملَکهدن مهمراق و دینی مییهنی یوویش تخنیکی بیلیمنینگ اۉرنینی باشقروونینگ اساسی صفتیده اېگهللشی کېرهک.
بو تازهلشنینگ انسانی بدلی بیر اولادنی پرچهلب تشلهدی. ایش بازاری کوزهتوولری و محلی بهالشلر شونی کۉرسهتهدی که سۉنگگی ییگیرمه ییل دوامیده هندوستاندن قَیتگن دولت متخصصلرینینگ ۲۰ فایزدن آرتیغی رسمی اقتصادیاتدن بوتونلهی یۉقالگن. اولر تیزیملی شبهه، کوچلی نظارت و عیاللرنینگ دولت سکتوریده ایشلشیگه تۉلیق تقیق قرشیسیده ایچکی سورگونده یشهماقده. مهندسلر حاضر ترتیبسیز تاور بازارلریده سودا-ساتیق بیلن شغللنماقده، سابق باشقیرووچیلر نامی نامعلوم تکسیلرده هیداوچیلیک قیلماقده و مینگلب کیشیلر ناقانونی همده خوفلی مهاجرت یۉللری آرقهلی چېگرهلردن قاچیب چیقیش اوچون کتّه مشقت بیلن قۉلگه کیریتگن بیلیم یورتی حجتلرینی یاقیب یوبارگن.
بو مییه آقیمیدن کېلیب چیققن تیزیملی موفقیتسیزلیک ملی امان قالیشگه هلاکتلی ضربه بېردی. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتینینگ ترقیات دستوری (UNDP) بهالشلریگه کۉره، اونینگ بېواسطه اقتصادی عاقبتلری دستلبکی ییللرده مملکت یلپی ایچکی محصولاتی اۉسیش یۉلینینگ ۲۰–۲۷ فایزگه قیسقریشیگه آلیب کېلگن، قریب ۵ میلیارد دالر قانونی اقتصادی فعالیتنی یۉق قیلگن و قریب ۷۰۰ مینگ ایش اۉرنینی برباد قیلگن. مالیوی تحلیلچیلر عیاللر و سکولار متخصصلرنی کسبی حیاتدن محروم قیلیش هر ییلی تنزلگه یوز توتهیاتگن مملکت اقتصادیاتیگه ۱،۵ میلیارد دالردن آرتیق ضرر یېتکزهدی، دېب حسابلهیدی. دولت آست-قورمهلری ملَکهسیز کادرلر تامانیدن قراوسیز قالدیریلهیاتگن، سودا تقچیللیگی آرتیب بارهیاتگن و اهالینینگ ۷۰ فایزدن آرتیغی چوقور تیریکچیلیک خوفسیزلیگی انقراضیگه باتگن بیر پیتده، قشّاقلیک افغانستان وطنداشلرینینگ قریب تۉرتدن اوچ قِسمینی قمرهب آلگن.
تخنیکی متخصصلیکنینگ چېگرهلردن تشقری دینی دگماتیزم بیلن المشتیریلیشینینگ اوزاق مدتلی عاقبتلری مملکتنینگ دایمی روشده فلج بۉلیب قالیشی خوفینی توغدیرهدی. دولت ساغلیقنی سقلش تیزیملری تنزلگه یوز توتهیاتگن، آست-قورمهلر تخنیکی خدمت و ترمیمسیز یېمیریلهیاتگن همده اقتصادی باشقروو ملَکهسیز شخصلرگه تاپشیریلگن شرایطده، افغانستان جهان همجمعیتی بیلن اۉزارا علاقهده بۉلیش اوچون ضرور بۉلگن اساسی میکانیزملر بیلن علاقهسینی اوزماقده.
سیاسی قولهش و ویزه بېریشنینگ تۉختهتیلیشیگه قرهمهی، هندوستان اوشبو تعلیمی حیات یۉلینی بوتونلهی اوزیشدن باش تارتدی. ۲۰۲۱-ییل اگوستیدن درحال کېین هندوستان حکومتی اوّلدن هندوستان بیلیم یورتیلریده رۉیخطدن اۉتگن مینگلب افغان طلبهلریگه ویزهلرینی اوزهیتیریش، مالیوی یاردم و بورسیهلرینی ینگیلش امکانیتینی یرهتدی، شونده اولر تعلیمینی اوزلوکسیز یکونلشلری ممکن بۉلدی. هندوستان افغانستان ایچیده عیاللرنینگ سوادخانلیگی و عالی تعلیمیگه قۉییلگن کېسکین تقیقلرنی انگلهگن حالده، کېینچهلیک اۉز استراتیژیسینی (e-VB) آنلاین پورتالی آرقهلی رقملی یېچیملرگه ماسلشتیردی. هندوستان مؤسسهلری هر ییلی ۱۰۰۰ ته تۉلیق مالیهلشتیریلگن آنلاین بیلیم یورتی بورسیهسینی تقدیم اېتیب، افغان یاشلری و اېنگ مهمی، اویده قملیب قالگن قیزلرگه باشقروو، کامپیوتر فنلری و انسانی بیلیملر یۉنهلیشلریده لیسانس و ماسترلیک دستورلریگه یشیرین طرزده رۉیخطدن اۉتیش امکانینی بېردی. بو رقملی یۉلک چېگره چېکلاولری و ایچکی تقیقلرنی چېتلب اۉتیب، افغان عیاللرینینگ تعلیم آلاوینی مصافهدن توریب یانیب توریشینی تأمینلهدی.
حقیقت شو که بیرار رژیم آنگلی روشده اېسکیچه تفکر بیلن دیموگرافیه نی اۉزگرتیریب، اونی قَیته قوریشنی مقصد قیلسه، اصلیده اۉز کېلهجگینینگ افقیگه امضا چېکّن بۉلهدی. زمانهوی بیلیم یورتلر صنفلریدهگی تختهلرنی خارجی دینی مکتبلرنینگ منارهلری بیلن المشتیریش اۉزینی بۉشهتیب قۉیگن رژیمنی یقّال نمایان اېتهدی؛ اونده ملَکه جنایت دېب قرهلهدی و بیر ملتنینگ اېنگ یارقین تفکر اېگهلری مملکت کېلهجگینینگ ویران قیلینیشینی سایهلر ایچیدن کوزهتیشگه مجبور بۉلهدی.
