ایشسیزلیکدن دینی ییغیلیشلرگچه؛ «جماعت تبلیغ» جمعیتده‌گی بۉشلیقنی نمایش بیلن تۉلدیریپتیمی؟
امین کاوه
جماعت تبلیغ سۉنگگی کونلرده افغانستان شِمالیده ترغیبات دستورلرینی یۉلگه قۉییب، اۉز فعالیتینی کوچه‌یتیردی. اوشبو جماعت‌نینگ دستلب تخار، کېین اېسه سرپل ولایتیده اۉتکزگن دستورلریدن آلینگن تصویرلر بو تدبیرلرده اوزاق و یقین حدودلردن مینگلب اهالی قتنه‌شگنینی کۉرسه‌ته‌دی. بو حالت طالبان هر قنده‌ی ییغیلیش اۉتکزیشنی تقیقله‌گن بیر پیتده یوز بېرماقده. شونگه قره‌مه‌ی، طالبان جماعت تبلیغ دستورلرینی قۉللب-قوّتلب، اولر‌نینگ خوفسیزلیگینی هم تأمینله‌گن. شو بیلن بیرگه، دینی مسأله‌لر تدقیقاتچیسی محمد محق‌نینگ اَیتیشیچه، جماعت تبلیغ و بو آقیم توتگن یۉل‌نینگ بیر ایجابی جهتی بار: او حاکمیتنی کۉزله‌مه‌یدیگن آقیم بۉلیب، اصلیده سیاسی اسلام سایبانی آستیگه کیرمه‌یدی. بیراق جناب محق افغانستانده دینی ییغیلیشلر و نمایشلر‌نینگ کېنگه‌ییب باریشینی تنقید قیلیب، علمی، مدنی و اجتماعی فعالیتلر‌نینگ چېکلنیشی او «ساخته و بۉرتتیریلگن دیندارلیک» دېب اته‌یاتگن حالت‌نینگ رواجلنیشی اوچون شرایط یره‌تگنینی اَیته‌دی. اونینگ فکریچه، بونده‌ی «کولگیلی» نمایشلرنی ترغیب قیلیش اخلاق و معنویتنی مستحکملش اۉرنیگه جمعیتنی اساسی مسأله‌لردن اوزاقلشتیره‌دی و دیندارلیکنی «ایت اوریشتیریش» و «خۉراز اوریشتیریش» کبی عامه‌وی اۉیینلر درجه‌سیگه توشیره‌دی. باشقه تاماندن، اَیریم مملکت وطنداشلری بو جریاننی رغبتلنتیریش و ترغیب قیلیش آدملرنی عایله‌وی و اجتماعی مسؤولیتلریدن اوزاقلشتیره‌یاتگنینی اَیتیشه‌دی. اولر‌نینگ تأکیدلشیچه، جماعت تبلیغ‌نینگ کۉپلب اعضالری آیلر دوامیده عایله‌لریدن بېخبر قاله‌دی، فرزندلری اېسه قشّاقلیکده یشه‌ب، آته‌لیک مهریدن محروم بۉله‌دی.
سۉنگگی حالتده جماعت تبلیغ‌نینگ کتّه دستوری اۉتگن هفته پنج‌شنبه کونی سرپل ولایتیده اۉتکزیلدی. اجتماعی ترماقلرده ترقه‌لگن اوشبو دستوردن آلینگن صورت و ویدیولرده ترغیبات تدبیریده اشتراک اېتگن آدملر‌نینگ کېنگ کۉلمده‌گی قتنه‌شووی عکس اېتگن.
تدبیر تشکیلاتچیلری اوشبو دستورلرنی اۉتکزیشدن مقصدنی «ایمان، نماز، نفسنی ایصلاح قیلیش قدریتلرینی اېسله‌تیش و مسلمانلرنی اسلامی تعلیماتلرگه عمل قیلیشگه چقیریش» دېب تعریفله‌گن. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، بو ییغیلیشلر مسلمانلر‌نینگ بیر جایگه تۉپلنیشی و اولر اۉرته‌سیده‌گی مِهر-محبتنی مستحکملش اوچون امکانیت بۉلیب، اولر دینی علمالر‌نینگ سۉزلریدن فایده‌لنیب، شخصی و جماعه‌وی حیاتلرینی اصلاح قیلیشلری ممکن.
شو بیلن بیرگه، دینی مسأله‌لر تدقیقاتچیسی استاد محمد محق، جماعت تبلیغ و بو آقیم توتگن یۉل‌نینگ بیر ایجابی جهتی بارلیگینی اَیته‌دی. اونگه کۉره، بو حاکمیتنی کۉزله‌مه‌یدیگن آقیم بۉلیب، اصلیده سیاسی اسلام سایبانی آستیگه کیرمه‌یدی. اونینگ اَیتیشیچه، جماعت تبلیغ تشکیل تاپگنیدن بېری اساسی تمایلی سیاست بیلن شغللنمسلیک و دیننی سیاست بیلن اره‌لشتیرمسلیک بۉلگن. شو جهتدن اونی حزب تحریر، اخوان‌المسلمین، جهادچی سلفی‌لر و باشقه آقیملر کبی گروهلر بیلن تققاسله‌گنده ایجابی آقیم دېب حسابلش ممکن. بوندن تشقری، جماعت تبلیغ اَیریم اخلاقی قدریتلر و فضیلتلرنی هم ترغیب قیلیشگه حرکت قیله‌دی.
جناب محق قۉشیمچه قیله‌دی: «اگر بو حالتنی افغانستان‌نینگ حاضرگی کانتکستی و بوگونگی شرایطیده کۉریب چیقسک، کۉریله‌یاتگن بو نمایشلر و انجمنلر امید بخش اېتووچی حادثه اېمس. جماعت تبلیغ‌سیز هم افغانستان جمعیتیده علمی، مدنی، صنعت و جمعیتگه ضرور بۉلگن باشقه فعالیتلر اوچون امکانیتلر چېکلنگن یاکه یاپیلگن. نتیجه‌ده بۉشلیق پیدا بۉلگن و بو بۉشلیقنی اۉزینی دینی دېب کۉرسه‌تووچی آقیملر تۉلدیرماقده. حتا جماعت تبلیغ بۉلمه‌گن تقدیرده هم، بوگونگی افغانستان جمعیتی احتیاجیدن آرتیق درجه‌ده دینی محصولات ایشلب چیقریلماقده، کۉپه‌یتیریلماقده و ترقه‌تیلماقده. اصلیده مادّی، معنوی و مدنی محصولاتلر مخاطب‌لر احتیاجیگه ماس مقدارده ایشلب چیقریلیشی و ترقه‌تیلیشی کېره‌ک؛ عکس حالده بو انقراضگه سبب بۉلیشی ممکن.»
اوشبو دینی تدقیقاتچی شونده‌ی دېیدی: «جماعت تبلیغ بونده‌ی وضعیتده بو بازارگه قۉشیله‌دی و یېتکرمه همده اجتماعی ترماقلرده کۉریله‌یاتگنیدېک، مینگلب آدملر جوده عادی دینی مسأله اوچون بیر جایگه ییغیله‌دی. بو مسأله‌لرنی حتا باله‌لر هم بیله‌دی، سوادسیز آدملر هم بوندن خبردار. بو آره‌ده جمعیت‌نینگ دینی آنگی و علمی سویه‌سینی آشیره آله‌دیگن ینگی گپ یۉق. بو دینی فعالیت اېمس؛ بلکه دیننی فولکلور اۉیینلری و کۉچه تماشا‌لری، مثلاً، اولاق درجه‌سیگه توشیرووچی کولگیلی نمایشدیر. طالبان حکمرانلیگی شرایطیده افغانستانده دین بیلن باغلیق فعالیت تاش اوریشتیریش، اَییق اوریشتیریش، اولاق، بېدنه اۉیینی و شونگه اۉخشه‌شلر درجه‌سیگه توشیریلگن.»
اونینگ اَیتیشیچه، بونده‌ی وضعیتده شهرت‌پرست و رېجه‌سیز هر قنده‌ی شخص یاکه گروه دین‌نینگ نامی و مقّدسلیگیدن فایده‌لنیب، اۉزی اوچون اجتماعی موقع یره‌تیش و مخاطب‌گه اېگه بۉلیش امکانیتینی تاپه‌دی همده ایشسیز و تیریکچیلیکدن محروم آدملرنی بیر صحنه‌دن باشقه‌سیگه آلیب یوره‌دی.
استاد محق قۉشیمچه قیله‌دی: «بولر‌نینگ برچه‌سی جمعیت انرژیسینی بنیادکارلیک، اقتصادی اۉسیش، صناعتنی رواجلنتیریش، تدبیرکارلیک، خوف-خطرلرنی برطرف اېتیش، قشّاقلیک و محروملیکنی کمه‌یتیریش، کمسیتیش و عدالتسیزلیککه قرشی کوره‌شیش همده جمعیت‌نینگ مادّی و معنوی آست-قورمه‌سینی مستحکملشگه صرفلش اۉرنیگه، انسانلر‌نینگ حقوقلری یخشیراق تأمینلنیشی اوچون فایده‌سیز و بېهوده کۉنگیل‌آچر مشغولاتلرگه دین نامی آستیده صرفلنماقده. شو جهتدن دیندارلیک حادثه‌سی اقتصادیاتده‌گی حباب دېب اتله‌دیگن حالتگه اۉخشه‌ب قالدی. بعضاً اوی-جای حبابگه گواه بۉله‌میز. حباب دېگنی بیرار نرسه‌‌نینگ نرخی‌نینگ اساسسیز روشده آشیشی و صنعی روشده بۉرتتیریلیشیدیر، یعنی بیرار نرسه‌گه اونینگ حقیقی قیمتیدن آرتیق بها بېریلیشیدیر. دیندارلیک پوفه‌گی یاکه ساخته، اما بۉرتتیریلگن دیندارلیک تاباره کوچه‌ییب بارماقده و جمعیت‌نینگ اۉزلیگینی معلوم درجه‌ده اۉز ایچیگه یوتیب یوباردی. بو حباب یاریلگن کونی آرتیدن اخلاقی، علمی و مدنی فاجعه کېلیب چیقه‌دی. چونکه بونده‌ی دیندارلیک دینلر کۉزله‌گن یوکسک اخلاق و دینی منعویت‌نینگ رواجیگه ذرّه‌چه هم حصه قۉشمه‌یدی. عکسینچه، ریاکارلیک و باشقه توبن خطتی-حرکتلرنی دین نامی بیلن ترغیب قیله‌دی همده آدملرنی اساسی مسأله‌لردن چلغیتیب، اوزاقلشتیره‌دی.»
باشقه تاماندن، اَیریم اجتماعی ترماق فایده‌لنووچیلری هم اوشبو دستورلر اۉتکزیلیشینی تنقید قیلیب: «مسلمانلر‌نینگ قَیسی حالتینی ایسلاه قیلیش؟ بو مملکت‌نینگ قَیسی دردینی دوالشیپتی؟» دېب سۉره‌گن. اولر کېین اۉزلری جواب بېریب، بو دستورلر عامه‌نی الده‌ش، وقتنی بېهوده صرفلش و پولنی اسراف قیلیشدن باشقه نرسه اېمسلیگینی اَیتگن.
نصیر احمد عمری اسملی فایده‌لنووچی شونده‌ی یازگن: «تشقریده بېگانه آدملر بیلن یخشی معامله قیلیشه‌دی، اما اۉز اویلریده یخشی خُلق-اطوار کۉرسه‌تیشمه‌یدی؛ بونی اۉز ایکّی کۉزیمیز بیلن کۉردیک.»
خواجه بصیر احمد صدیقی اسملی باشقه فایده‌لنووچی: «اولر‌نینگ اَیریملرینی کۉردیم، قرآن و حدیثنی تۉغری اۉقی آلمه‌یدی؛ اونده قنده‌ی قیلیب دعوت قیلیشه‌دی؟» دېب سۉره‌گن.
عبدالله شېرزاد اسملی ینه بیر فایده‌لنووچی شونده‌ی یازگن: «اخیر بو یېر اسلامی مملکت اېمسمی، اولر دعوت حرکتی اۉتکزیپتی؟ همه‌سی ایشسیزلیکدن، کۉپچیلیک بیر آغیز نان اوچون اونده قتنه‌شیپتی.»
نیاز رازقی، اسملی فیسبوک فایده‌لنووچیسی: «علم اۉرگنیش کېره‌ک؛ حکایه اَیتیشدن هېچ نرسه چیقمه‌یدی»، دېب یازگن.
محمد اسملی فیسبوک فایده‌لنووچیسی شونده‌ی یازگن: «اولر‌نینگ بو ییغیلیشی مملکت اوچون قنده‌ی فایده بېره‌دی؟ ییغیلیش جایی اطرافیده‌گی یۉللرنی یاپیشه‌دی و خوفسیزلیک چاره‌لری سبب حدود اهالیسیگه چېکلاولر قۉییشه‌دی. باریب بیر یخشیلیک قیلیشسین؛ پول ییغیب، سوو قودوغی قورسینلر یاکه فایده‌سی خلققه تېگه‌دیگن باشقه خیریه ایشینی قیلسینلر. بو نه دینگه خدمت، نه دین‌نینگ بغریکېنگ و یخشیراق قیافه‌سینی ترغیب قیلیشدیر.»
فضل‌الدین شونده‌ی یازگن: «یخشی ایش، اما بو جماعت بیر کون شهرنی تازه‌لش و آبادانلشتیریش اوچون هم حرکت قیلسه اېدی. هر بیری بیر نهال اېکسین یاکه اۉز حدودیده‌گی بیر نهالنی سوغارسین. بیر ییلده مینگلب نهاللر اېکیله‌دی و اطراف-محیطگه هم یاردم بۉله‌دی.»
طالبان نظارتیده‌گی یېتکرمه‌لر هم اوشبو دستور سرپل ولایتی‌نینگ سیدآباد تومنیده اۉتکزیلگنینی و اوشبو گروه جنگچیلری اونینگ خوفسیزلیگینی تأمینلش مسؤولیتینی اۉز ذمّه‌سیگه آلگنینی تصدیقله‌گن.
