افغانستانده جنسی کمسیتیلیش؛ روانشناسلر: عایله‌لر باسیمی آستیده قیزلر روحی قوله‌ش یاقه‌سیگه کېلماقده
آدرینا بهزاد
اَیریم روانشناسلر سۉنگگی پیتلرده جنسیت تېنگسیزلیگی کوچه‌ییب باره‌یاتگنیدن آگاهلنتیرماقده. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، جنسیت تېنگسیزلیگی قیزلرگه روحی و جسمانی جهتدن چوقور همده ویرانکار تأثیر کۉرسه‌تماقده. روانشناس‌لر‌نینگ فکریچه، عایله‌ده‌گی جنسی تېنگسیزلیگی افغانستاندهگی اجتماعی عدالتسیزلیک‌نینگ اېنگ برقرار شکللریدن بیریدیر. بو حادثه نه‌فقط رۉللرده‌گی فرقلر بیلن چېکلنه‌دی، بلکه عایله دایره‌سیده حاکمیت، امکانیتلر و قرار قبول قیلیش حقوقی‌نینگ عدالتسیز تقسیملنیشینی هم عکس اېتتیره‌دی.
روانشناس سمیرا اطهر سۉنگگی پیتلرده مملکتده جنسی تېنگسیزلیگی کوچه‌یگنیدن آگاهلنتیرماقده. اونینگ اَیتیشیچه، عایله‌لر اۉغیل فرزندلریگه کۉپراق قدریت بېریب، اولرگه کۉپراق سرمایه کیریتماقده.
خانم اطهر شونده‌ی دېیدی: «اکثریت عایله‌لر قیزلریگه اعتبار بېرمه‌یدی. حتا اَیریم عایله‌لرده قیز فرزندلی بۉلیش کۉپراق شرمنده‌لیک دېب حسابلنه‌دی و عایله‌لر قیز فرزند کۉرگنیدن اذیت چېکه‌دی. قیزلر قرار قبول قیلیش جریانیده اۉز فکرینی بیلدیریش حقوقیگه اېگه اېمس. بونده‌ی تفاوتلر کۉپراق سوادسیز یاکه دینی تعلیماتلردن یېترلیچه خبردار بۉلمه‌گن عایله‌لرده کوزه‌تیله‌دی».
روانشناس ینه شونده‌ی دېیدی: «بو تفاوتلر استرسگه سبب بۉله‌دی، حتا اَیریم حاللرده قیزلر اۉز جانیگه قصد قیلیشگه اورینگن. جنسی کمسیتیلیشی مملکت‌نینگ چېکّه تومنلری و ولایتلریده کۉپراق اوچره‌یدی».
ینه بیر روانشناس عبدالجلال امرخیل‌نینگ اَیتیشیچه، عایله‌لرده قیزلر و اۉغیل باله‌لر اۉرته‌سیده‌گی کمسیتیش کونده‌لیک خطی-حرکتلردن هم کېنگراق عاقبتلرگه آلیب کېلیشی ممکن. اونینگ فکریچه، باله اۉز جنسی سببلی مِهر-محبتدن، تعلیم آلیش امکانیتلریدن، یاشیگه ماس اېرکینلیکدن یاکه قرار قبول قیلیشده اشتراک اېتیش حقوقیدن محروم اېتیلسه، اونینگ اۉز قدرینی حس قیلیشی، حسسی خوفسیزلیگی و اۉزیگه بۉلگن ایشانچی ضرر کۉریشی ممکن.
او شونده‌ی دېیدی: «شو بیلن بیرگه، اۉغیل باله‌لرنی اولر کۉپراق حقوق و امتیازلرگه اېگه، دېگن تصور بیلن یاکه حس-تویغولرینی کۉرسه‌تمسلیگی کېره‌ک، دېگن قره‌ش اساسیده تربیه‌لش اولر‌نینگ حسسی رواجلنیشی و کېله‌جکده‌گی مناسبتلری صفتیگه سلبی تأثیر کۉرسه‌تیشی ممکن».
امرخیل جنابلری ینه شونده‌ی دېیدی: «عایله باله حرمت، اجتماعی عدالت، مسؤولیت و انسانی مناسبتلر‌نینگ معناسینی اۉرگنه‌دیگن ایلک محیط دیر. اگر باله‌لر عیناً شو محیطده کمسیتیشگه دوچ کېلسه، اولر بونده‌ی خُلق-اطوار نمونه‌لرینی اجتماعی مناسبتلریده هم تکرارلشی ممکن. قیزلر اۉز قدریگه اېگه بۉلیش اوچون اۉغیل باله‌لرگه اۉخشه‌شی شرط اېمس، اۉغیل باله‌لر هم کوچلی بۉلیش اوچون حس-تویغولرینی یشیریشگه مجبور اېمس. هر ایکّیسی هم رواجلنیش امکانیتی، حرمت، روحی خوفسیزلیک و عدالتلی تربیه‌گه محتاج».
ینه بیر روانشناس سمیرا صدیقی هم عایله‌لرده جنسی تېنگسیزلیگی کوچه‌ییب باره‌یاتگنیدن آگاهلنتیرماقده. اونینگ اَیتیشیچه، کۉپچیلیک عایله‌لر اۉغیل فرزندلریگه کۉپراق مِهر و اعتبار کۉرسه‌تگنی سببلی کۉپلب قیزلر جدّی روحی معمالرگه دوچ کېلماقده.
روانشناس شونده‌ی دېیدی: «جنسی تېنگسیزلیگی، اوّلا، باله‌‌نینگ اۉزیگه بۉلگن ایشانچینی پسه‌یتیره‌دی. عایله باله‌‌نینگ شخصیتی شکللنه‌دیگن ایلک محیط صفتیده اونینگ شخصیتی و جنسینی حرمت قیلمسه، اصلیده باله‌‌نینگ اۉزیگه بۉلگن ایشانچی ضعیفلشیشی اوچون زمینه یره‌ته‌دی. جنسی تېنگسیزلیگی‌نینگ ینه بیر عاقبتی ناتۉغری نمونه آلیشدیر. بونده باله‌لر اۉزلری‌نینگ حقیقی کیملیگی و شخصیتیدن اوزاقلشیب، عایله تامانیدن کۉپراق معقوللنه‌دیگن و اعتبار بېریله‌دیگن اکه‌لریدن اۉرنک آلیشلری ممکن. بو حالت قیزلر‌نینگ شخصیتی ضعیفلشیشیگه هم آلیب کېلیشی ممکن. کۉپلب عایله‌لرده قیزلر‌نینگ استعدادی جنسی سببلی باستیریله‌دی. بو اېسه وقت اۉتیشی بیلن اولر‌نینگ روحی سلامتلیگیگه ضرر یېتکزه‌دی».
روانشناس محمدالله بلوچ‌نینگ اَیتیشیچه، حاضرگی شرایطده مملکتده قیزلرگه نسبتاً گېندېر طرف‌کشلیگی اجتماعی معماگه ایلنگن. اونینگ فکریچه، بو معما قیزلر‌نینگ اویدن قاچیشی، مجبوری نکاحلر، عایله‌وی زۉرآورلیک‌نینگ کوچه‌ییشی، مِهر-محبت و عدالتلی مناسبت‌نینگ کمه‌ییشی، حقارت و تحقیرلش، روحی زۉرآورلیک، آخر-عاقبت قیزلر آره‌سیده اۉز جانیگه قصد قیلیش فکرلری‌نینگ پیدا بۉلیشی همده حیاتیگه نقطه قۉییشگه اورینیش کبی عاقبتلرنی کېلتیریب چیقره‌دی.
روانشناس شونده‌ی دېیدی: «طرف‌کشلیک یاکه گېندېر تېنگسیزلیگی بیر جنس اۉز حقوقلری، ایستکلری و احتیاجلریدن فایده‌لنه آله‌دیگن، باشقه جنس اېسه اوشبو حقوق و احتیاجلردن فایده‌لنیش امکانیتیدن محروم بۉله‌دیگن حالتدیر».
بو آره‌ده بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی باش کاتبی آنتونیو گوترش اۉتگن آی‌نینگ آخریده بوتون دنیا بۉیلب عیاللر و قیزلر هنوز کمسیتیش، زۉرآورلیک و سوءاستعماللیککه دوچ کېله‌یاتگنینی معلوم قیلگن اېدی. او عیاللر و قیزلر‌نینگ حقوقلری اعتبارسیز قالدیریله‌یاتگنی، اولر‌نینگ آوازی اېسه اۉچیریله‌یاتگنینی اَیتگن. گوترش، شونینگدېک، «عیاللر و قیزلر‌نینگ تنه‌سی جنگ میدانیگه اَیلنماقده»، دېب تأکیدلب، اولر‌نینگ اېرکینلیکلری هم سودالشوو واسطه‌سی صفتیده ایشله‌تیله‌یاتگنینی بیلدیرگن اېدی.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی باش کاتبی بو حالتنی انسان قدر-قیمتیگه حرمتسیزلیک و انسان صلاحیتینی اسراف قیلیش دېب بهاله‌گن.
