طالبان‌نینگ افراطی تعلیم تیزیمیدن باله‌لرنی قنده‌ی حمایه قیلیش ممکن؟
عادله ایوب حکیمی
تعلیم خلق‌ارا حقوققه کۉره، انسان شخصیتینی رواجلنتیریش، فکرلش اېرکینلیگینی مستحکملش، انسان قدر-قیمتینی حرمت قیلیش، بغریکېنگلیک، تینچلیک و بیرگه یشه‌ش اوچون واسطه بۉلیشی کېره‌ک. اما تعلیم اېتنیک مفکوره‌نی مجبوری سیندیریش، مستقل فکرنی یۉق قیلیش و نفرت همده زۉرآورلیکنی قانونیلشتیریش واسطه‌سیگه ایلنگنیده، اونی اېندی تعلیم دېب اته‌ب بۉلمه‌یدی؛ عکسینچه، اونی مییه‌نی یوویش و باله‌‌نینگ اساسی حقوقلرینی توبدن بوزیشگه قره‌تیلگن تیزیملی جریان دېب حسابلش کېره‌ک.
بوگون افغانستان دنیاده‌گی اېنگ خوفلی تعلیم انقراضلریدن بیریگه دوچ کېلماقده. طالبان بنیادگرا گروهی‌نینگ تعلیم سیاستی نه‌فقط قیزلرنی تعلیم آلیش حقوقیدن بوتونله‌ی محروم قیلدی، بلکه تعلیم تیزیمینی مفکورویلشتیریش، فنلرنی چېکلش، تنقیدی فکرلشنی یۉق قیلیش و تعلیم مضمونینی اۉزگرتیریش تامان یۉنه‌لتیردی؛ بو جریان‌نینگ تأثیری افغانستان‌نینگ برچه کېله‌جک اولادلری اوستیگه سایه ساله‌دی.
مییه‌نی یوویش فقط دینی اعتقادلرنی اۉرگه‌تیشدن عبارت اېمس؛ بو باله‌‌نینگ شخصی، حس-تویغولری، قدریتلری و فکرلش طرزینی شکللنتیریش جریانی دیر. باله حیاتی‌نینگ ایلک ییللریدناق فقط بیرته روایت، بیرته تلقین و بیرته مطلق حقیقتگه دوچ کېلسه همده هر قنده‌ی سوال، تنقید یاکه فرق آغیش یاکه دشمنلیک صفتیده کۉرسه‌تیلسه، اونینگ مستقل فکرلش، اېرکین تنلش و عاقلانه حکم چیقریش قابلیتی استه-سېکین یۉقاله‌دی.
اېتنیک تفکر و مفکوره‌گه اساسلنگن بونده‌ی تعلیم تیزیمی اېرکین و مسؤولیتلی انسانلرنی تربیه‌له‌مه‌یدی؛ عکسینچه، اطاعتکار، قره‌م و سۉزسیز بۉیسونیشگه تیّار شخصلرنی یېتیشتیره‌دی. منطقه و دنیاده‌گی افراطی گروهلر تجربه‌سی شونی کۉرسه‌ته‌دی که تنقیدی فکرلشنی یۉق قیلیش، زۉرآورلیکنی مقّدسلشتیریش و مطلق اطاعتنی اۉرگه‌تیش آدملرنی افراطی‌لیک و زۉرآور ترماقلرگه جلب قیلینیشگه نسبتاً ضعیفلشتیرووچی مهم عامللردن دیر. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی، یونیسف، یونسکو، انسان حقوقلرینی کۉزهتیش تشکیلاتی و باشقه انسان حقوقلری تشکیلاتلری‌نینگ کۉپلب حساباتلری هم طالبان‌نینگ بنیادگرا و افراطی گروهلری اۉتگن ییللرده باله‌لردن حربی، ترغیبات و مفکوروی مقصدلرده فایده‌لنگنینی کۉرسه‌ته‌دی.
افراطی تعلیم تیزیملری عادتده بیرگه یشه‌ش، انسان حقوقلری و فرقلرنی حرمت قیلیشنی اۉرگه‌تیش اۉرنیگه، دشمن‌لیکنی یره‌تیش، نفرت ترقه‌تیش، متعصبلیک، باشقه‌چه فکرلاوچیلرنی یۉق قیلیش و زۉرآورلیکنی مقّدسلشتیریشگه اورغو بېره‌دی. بونده‌ی محیطده انسان‌نینگ قدری اونینگ توغمه قدر-قیمتی اساسیده اېمس، بلکه حکمران مفکوره‌گه قنچه‌لیک بۉیسونیشی اساسیده بهالنه‌دی؛ بو اېسه انسان حقوقلری‌نینگ اساسی تمایللریگه آچیقدن-آچیق ضد کېله‌دی.
بو وضعیت‌نینگ عاقبتلری فقط سیاسی یاکه تعلیمی اېمس؛ او باله‌لر‌نینگ روحیتینی هم نشانگه آله‌دی. قۉرقوو، جزالش، تحقیرلش، عیبدارلیک حسسی، دایمی نظارت و سوال بېریشنی باستیریشگه اساسلنگن تعلیم تشویش، افسرده‌لیک، اۉزیگه بۉلگن ایشانچ‌نینگ پسه‌ییشی، حاکمیتگه کوچلی قره‌ملیک و شخصیت رواجلنیشی‌نینگ بوزیلیشیگه آلیب کېلیشی ممکن. انسان حقوقلری بۉییچه حساباتلرده، شونینگدېک، طالبان نظارتیده‌گی مکتبلرده جسمانی جزالش، روحی باسیم، جنسی زۉرآورلیک، تعلیمده‌گی کېسکین چېکلاولر و تعلیم صفتی‌نینگ دهشتلی درجه‌ده پسه‌یگنی حقیده خبر بېریلگن.
بوندن هم کتّه خوف شونده که بونده‌ی محیطده باله استه-سېکین زۉرآورلیکنی عادی، مقّدس یاکه ضرور نرسه دېب قبول قیله باشله‌یدی. «باشقه»دن نفرتلنیش قدریت صفتیده اۉرگه‌تیلسه و مطلق اطاعت عاقلانه حکم چیقریش‌نینگ اۉرنینی اېگه‌لله‌سه، ترورچیلیک‌نینگ کېسکین شکللری، اویوشگن زۉرآورلیک و حتا مفکوروی مقصدلر نامیدن خودکوشلیک عملیاتلرینی یاکه باشقه زۉرآورلیک حرکتلرینی عملگه آشیریشگه تیّارگرلیکنی قبول قیلیش اوچون زمینه یره‌تیله‌دی. کۉپلب افراطی گروهلر تجربه‌سی شونی کۉرسه‌ته‌دی که خودکوشلیک عملیاتلرینی عملگه آشیرووچی شخصلرنی یاللش عادتده کۉپ ییللیک مفکوروی تلقین، تنقیدی فکرلشنی یۉق قیلیش و اۉلیمنی مقّدسلشتیریش نتیجه‌سیدیر.
قیزلر بو سیاستلر‌نینگ اېنگ کتّه قربانلری دیر. تعلیمدن محروم قیلیش، جماعت حیاتیدن چېتله‌تیش، عیال‌نینگ پست موقعگه اېگه اېکنلیگی حقیده‌گی قره‌شلرنی تلقین قیلیش و مطلق اطاعتنی اۉرگه‌تیش اولرنی زۉرآورلیک و استثمار‌نینگ تورلی شکللریگه نسبتاً ینه‌ده ضعیفلشتیره‌دی. قیز تعلیم، حقوقی بیلیم و اقتصادی مستقللیکدن محروم اېتیلسه، اونینگ باله‌لیک نکاحی، مجبوری نکاح، عایله‌وی زۉرآورلیک و باشقه سوءاستعمال شکللریدن اۉزینی حمایه قیلیش قابلیتی کېسکین کمه‌یه‌دی. تعلیمدن محروم قیلیش باله‌لر‌نینگ استثمار، آدم سوداسی، جنسی زۉرآورلیک و باله حقوقلری‌نینگ باشقه بوزیلیشلریگه نسبتاً ضعیفلیگینی آشیرووچی معلوم عامللردن بیری دیر.
شونینگدېک، باله‌لرنی اۉز حقوقلری، انسان قدر-قیمتی، تېنگلیک، راضیلیک، شخصی خوفسیزلیک همده جسمانی و روحی سلامتلیک حقیده تعلیم آلیشدن محروم قیلیش اولر‌نینگ زۉرآورلیک، سوءاستعمال و استثمارنی انیقلش همده بو حقده خبر بېریش قابلیتینی پسه‌یتیره‌دی. بو حالت باله‌لر‌نینگ تورلی خیل سوءاستعمال، جمله‌دن، جنسی زۉرآورلیک و سوءاستعمال قربانیگه ایلنیش خوفینی آشیره‌دی؛ بو مسأله یوزه‌سیدن خلق‌ارا تشکیلاتلر بیر نېچه بار آگاهلنتیریش بېرگن.
اما بو یۉل‌نینگ آخری اېمس. قرشیلیک‌نینگ بیرینچی قلعه‌سی عایله. اوی مییه‌نی یوویشگه قرشی واسطه بۉلیشی ممکن. آته‌لر و آنه‌لر صحبتلشیش، باله‌لرنی سوال بېریشگه اونده‌ش، تورلی قره‌شلر بیلن تنیشتیریش، تنقیدی فکرلشنی اۉرگه‌تیش و اېرکینلیک، تېنگلیک، بغریکېنگلیک همده انسان قدر-قیمتی کبی قدریتلرنی مستحکملش آرقه‌لی باله‌‌نینگ آنگینی مفکوروی انحصاردن چیقریشلری ممکن.
ینه بیر یېچیم مستقل تعلیم ترماقلرینی یره‌تیش دیر. اویده تعلیم آلیش، کیچیک عایله‌وی صنفلر، آنلاین تعلیم، کتاب، فلم، حجتلی فلم، صنعت، ادبیات و موسیقه تعلیمده‌گی بۉشلیق‌نینگ بیر قِسمینی تۉلدیریب، باله‌لرنی تینچلیک، بیرگه یشه‌ش، علم-فن، انسان حقوقلری و فرقلرنی حرمت قیلیش مدنیتی بیلن تنیشتیریشی ممکن. مستقل اۉقیتووچیلر، یازووچیلر، ضیالیلر، فقرالیک فعاللری، عامه‌وی اخبارات واسطه‌لری و تعلیم مؤسسه‌لری هم مقابل تعلیم مضمونینی یره‌تیش، ملاقات مدنیتی، تنقیدی فکرلش و انسان حقوقلرینی ترغیب قیلیش آرقه‌لی افراطی ترقه‌لیشی‌نینگ آلدینی آلیشده مهم رۉل اۉینه‌شی ممکن.
خلق‌ارا همجمعیتینینگ هم ذمّه‌سیده کتّه مسؤولیت بار. افغانستان تعلیم تیزیمی‌نینگ یۉق قیلینیشیگه سکوت سقلش نه‌فقط میلیونلب افغان باله‌لریگه خیانت، بلکه منطقوی و خلق‌ارا تینچلیک همده خوفسیزلیککه جدّی تهدید هم دیر. قیزلر تعلیمینی قۉللب-قوّتلش، آنلاین تعلیمنی رواجلنتیریش، مستقل اۉقیتووچیلرنی قۉللب-قوّتلش، انسان حقوقلریگه اساسلنگن تعلیمگه سرمایه کیریتیش و باله حقوقلرینی بوزگنلرنی جوابگرلیککه تارتیش خلق‌ارا هم‌جمعیتنی زودلیک بیلن عملگه آشیریشی کېره‌ک بۉلگن اېنگ مهم چاره‌لردن دیر.
انسان حقوقلری خلق‌ارا اعلامیهسینینگ ۲۶-مادّه‌سی، باله حقوقلری تۉغریسیده‌گی کنوانسیون‌نینگ ۲۸- و ۲۹-مادّه‌لری، اقتصادی، اجتماعی و مدنی حقوقلر تۉغریسیده‌گی خلق‌ارا بند همده خاتین-قیزلرگه نسبتاً کمسیتیش‌نینگ برچه شکللریگه برهم بېریش تۉغریسیده‌گی کنوانسیونگه کۉره، تعلیم انسان شخصیتی‌نینگ هر تامانله‌مه رواجلنیشی، فکرلش اېرکینلیگینی مستحکملش، انسان قدر-قیمتی، تېنگلیک، بغریکېنگلیک و تینچلیکنی حرمت قیلیشگه خدمت قیلیشی کېره‌ک. باله‌لرنی نفرت، کمسیتیش، زۉرآورلیک یاکه کۉر-کۉرانه اطاعتگه یۉنه‌لتیره‌دیگن هر قنده‌ی تعلیم تیزیمی اوشبو خلق‌ارا حجتلر‌نینگ مقصدلری و روحیگه آچیقدن-آچیق ضد کېله‌دی.
افغانستان کېله‌جگی فقط مکتبلر اېشیکلرینی قَیته آچیش بیلن‌گینه بنیاد اېتیلمه‌یدی؛ بونگه صنفخانه‌لرگه فکرلش اېرکینلیگی، علم-فن، انسان قدر-قیمتی و انسان حقوقلریگه اساسلنگن تعلیمنی قَیتریش آرقه‌لی اېریشیش ممکن. اگر بوگون باله‌لر‌نینگ آنگینی مییه‌نی یوویش، نفرت ترقه‌تیش وافراطی‌لیکدن حمایه قیلینمسه، اېرته‌گه بو‌نینگ خرجتینی نه‌فقط افغانستان، بلکه منطقه و دنیا هم تۉله‌یدی. اېرکین تعلیم اوچون کوره‌ش، اصلیده، انسان قدر-قیمتی، باله حقوقلری، خلق‌ارا خوفسیزلیک و باله‌لر نفرت و زۉرآورلیک اۉرنیگه بیلیم، بغریکېنگلیک و انسانپرورلیک روحیده تربیه‌لنه‌دیگن کېله‌جکنی سقلب قالیش اوچون کوره‌ش دیر.
