افغانستانده «ساکن قاتل»؛ سرطان بېمارلری سانی نینگ آرتیشی و دوالنیشگه کیریش معمالری
عزیزه محمدی
تۉرتینچی فبروری، بوتون جهان سرطانگه قرشی کورهش کونی بۉلیب، بو کسللیک هر ییلی بوتون دنیا بۉیلب مینگلب انسانلر حیاتینی آلیب کېتهدی. افغانستان هم فقرالری آرهسیده سرطان قربانلری کۉپ بۉلگن مملکتلر قطاریگه کیرادی. تشخیص و دوالش مرکزلری نینگ یېتیشمسلیگی، دوالنیش خرجتلری نینگ یوقاریلیگی همده اهالی نینگ خبردارلیک درجهسی نینگ پستلیگی سببلی کۉپلب بېمارلر ساغلیقنی سقلش مؤسسهلریگه کسللیک آغیر باسقیچگه یېتگنیدن کېین مراجعت قیلماقده و ثمرهلی دوالنیش امکانیتی بای بېریلماقده. ساغلیقنی سقلش ساحهسی متخصصلری اېرته تشخیس قۉییش، جماعتچیلیک خبردارلیگینی آشیریش و زمانوی دوالش مرکزلریگه سرمایه کیریتیش مملکتده سرطان سببلی اۉلیم حالتلرینی کمیتیریش نینگ اېنگ اساسی یۉللریدن اېکنینی تأکیدلماقده.
«ساکن قاتل» نامی بیلن تنیلگن سرطان کسللیگی دستلبکی باسقیچلرده عادتده انیق علامتلرسیز کېچهدی و شو سببلی کۉپلب بېمارلر دوالنیش اوچون کېچ مراجعت قیلهدی. جهان ساغلیقنی سقلش تشکیلاتی نینگ بېش ییللیک تدقیقاتی نتیجهلریگه کۉره، افغانستانده هر ییلی تخمیناً ۲۳ مینگ کیشی سرطانگه چلینهدی. شونینگدېک، طالبان نینگ ساغلیقنی سقلش وزیرلیگی سۉنگگی ییللرده سرطان بیلن کسللنیش حالتلری آرتیب بارهیاتگنینی معلوم قیلگن و فقط اۉتگن ییل نینگ اۉزیده کابل شهریده قریب آلتی مینگته ینگی حالت قید اېتیلگنینی بیلدیرگن.
سرطان بېمارلری سانی نینگ کۉپییشی آرتیدن، دلو آیی نینگ تۉقیزینچی کونی کابل شهریده طالبان نینگ ساغلیقنی سقلش وزیرلیگی تامانیدن ینگی سرطان تشخیس و دوالش مرکزی آچیلدی. طالبان رسمیلری نینگ ایتیشیچه، اوشبو مرکز بېمارلرگه تشخیص و دوالش خدمتلرینی کۉرستیش، اولر نینگ چېت اېلگه مراجعت قیلیش احتیاجینی کمیتیریش و عایلهلرگه توشهیاتگن آغیر مالیوی یوک نینگ آلدینی آلیش مقصدیده تشکیل اېتیلگن.
سرطان کسللیکلری بۉییچه متخصص دوکتور شیر محمد امیرخیل، مذکور مرکز آچیلیشینی ایجابی قدم دېب بهالهیدی، بیراق بو یېترلی اېمسلیگینی تأکیدلیدی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، مرکز ایشگه توشیریلیشی بېمارلر نینگ تشخیس و دوالش خدمتلریگه کیریشینی معلوم درجهده یخشیلهیدی، اما سرطان بۉییچه متخصص شفاکارلر، ضرور دارو-درمانلر و طبی خادملر یېتیشمسلیگی هنوز جدی معما بۉلیب قالماقده.
متخصص نینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، یېترلی مقدارده متخصص شفاکارلر نینگ موجودلیگی، کیموتراپی، جراحلیک و رادیوتراپی خدمتلرینی کۉرستیش، شونینگدېک بېمارلرگه روحی مصلحت و روحی یاردم بېریش همده اهالی نینگ خبردارلیگینی آشیریش کسللیک عاقبتلرینی کمیتیریش و بېمارلر احوالینی یخشیلشده مهم رۉل اۉینهیدی. اونینگ ایتیشیچه، اگر بو ساحهلرگه جدی اعتبار قرهتیلمسه، کۉپلب بېمارلر دوالنیش اوچون خارجگه چیقیشگه مجبور بۉلهدی، بو اېسه عایلهلر ذمهسیگه کته مالیوی و روحی باسیم یوکلهیدی.
احمد سیر (مستعار)، کابل شهریده یشاوچی فقرالردن بیری، جاری ییل نینگ اۉزیده آتهسینی سرطان کسللیگی طفیلی یۉقاتگنینی ایتهدی. او شوندهی ایتیشیچه: «آتهم قیزیلاۉنگچ نینگ یامان صفتلی سرطانیگه چلینگن اېدی و افسوسکی، کېچ تشخیص قۉییلگنی سببلی حیاتدن کۉز یومدی. کسللیک کوچهیگنیدن سۉنگ تشخیص و دوالنیش اوچون اېرانگه باریشگه مجبور بۉلدیک؛ بو سفر جوده کته خرجتلر و عایلهمیز اوچون آغیر باسیم آلیب کېلدی. جراحلیک عملیاتی اۉتکزیلیب، کته مبلغلر صرفلنگنیگه قرهمهی، آتهمنی سقلب قاله آلمهدیک. بو تجربه مېنگه اۉز وقتیده تشخیص و مملکت ایچیده دوالش مرکزلریگه کیریش امکانیتی عایلهلر عذاب-عقوبتی و آغیر خرجتلر نینگ آلدینی آلیشده قنچه قدر مهم اېکنینی کۉرسهتدی همده آدملر نینگ سرطان بارهسیده خبردارلیک و معلوماتگه بۉلگن احتیاجینی چوقورراق انگلشیگه سبب بۉلدی.»
کابل شهریدهگی شفاخانهلردن بیریده ایچکی کسللیکلر بۉییچه متخصص بۉلیب ایشلاوچی دوکتور کوکبه نواب نینگ ایتیشیچه، سرطان بوگونگی زمان نینگ اېنگ اۉلیملی کسللیکلریدن بیری بۉلیب، هر ییلی بوتون دنیا بۉیلب مینگلب انسانلر نینگ حیاتینی آلیب کېتماقده. او قۉشیمچه قیلیشیچه: «افغانستانده، افسوسکی، سۉنگگی ییللرده سرطان بیلن کسللنیش حالتلری کۉپهیگن و تورلی یاش گروهلری، اینیقسه کېکسهلر همده ایمن تیزیمی ضعیف شخصلر کۉپراق خوف آستیده قالماقده. تشخیص و دوالش امکانیتلری نینگ یېترلی اېمسلیگی کۉپلب بېمارلر نینگ اۉز وقتیده دوالنیش امکانینی بای بېریشیگه آلیب کېلماقده. اهالینی خبردار قیلیش، اېرته مراجعت قیلیشگه اوندهش و سرطان علامتلری بۉییچه عمومی تعلیم بېریش اۉلیم حالتلرینی کمهیتیریش و بېمارلر احوالینی یخشیلشده مهم اهمیتگه اېگه. بو کسللیک نهفقط بېمارلر نینگ حیاتینی تهدید آستیگه قۉیهدی، بلکه عایلهلرگه کته روحی و اقتصادی باسیم هم کېلتیریب چیقرهدی.»
بو آرهده طالبان مملکتده بیرینچی سرطان تشخیص و دوالش مرکزینی آچگنینی اعلان قیلیب، مذکور مرکز نینگ مقصدی کسللیکنی اۉز وقتیده انیقلش، بېمارلرگه ضرور دوالش شرایطلرینی یرهتیش و خارجگه مراجعت قیلیش احتیاجینی کمیتیریش اېکنینی بیلدیرگن.
حاضرده پاکستان یۉللری نینگ یاپیق بۉلیشی سببلی، بېلگیلنگن وقتده تشخیص و دوالنیش اوچون شۉکت خانیم شفاخانهسیگه باریشی کېرهک بۉلگن مینگلب سرطان بېمارلری سفر قیله آلمهیپتی و آغیر روحی حالتده قالماقده. اوشبو بېمارلر تورخم اۉتیش یولی سرطان بېمارلری اوچون قیته آچیلیشینی طلب قیلماقده.





