کابلده دواملی برق اوزیلیشلری؛ اېندی قویاشگه امید باغلش کېره‌کمی؟
ایلیا
کابلده برق اوزیلیشلری کۉپه‌ییب، اهالی‌نینگ انرژی تنقیصلیگی بۉییچه شکایتلری دوام اېته‌یاتگن بیر پیتده، بیر قطار اقتصادی مسأله‌لر بۉییچه متخصصلر قویاش انرژیسیگه سرمایه کېریتیشلرنی کېنگه‌یتیریش افغانستاندهگی برق معماسی‌نینگ بیر قِسمینی کمه‌یتیریشی ممکنلیگینی اَیتماقده. اولر‌نینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، افغانستان ییل دوامیده قویاشلی کونلر کۉپلیگی سببلی قویاش انرژیسیدن برق ایشلب چیقریش بۉییچه کتّه صلاحیتگه اېگه و اَیریم حساب-کتابلرگه کۉره، تخمیناً ۲۲۰ مینگ مېگاوات برق انرژیسینی قویاشدن ایشلب چیقریشی ممکن. متخصصلر‌نینگ فکریچه، بو صلاحیتگه قره‌مه‌ی، قویاش اسکونه‌لرینی اۉرنه‌تیش خرجتلری‌نینگ یوقاریلیگی، مالیوی امتیازلر‌نینگ یۉقلیگی، سرمایه کېریتیشلرنی یېتیشمسلیگی و اسکونه‌لرنی آلیب کېلیشگه قره‌ملیک اوشبو ساحه‌نی رواجلنتیریشده‌گی اېنگ مهم تۉسیقلر حسابلنه‌دی. اولر تأکیدلشیچه، قویاش انرژیسیگه مقصدلی سرمایه کېریتیشلر برق ترماغیگه توشه‌یاتگن باسیمنی کمه‌یتیریشدن تشقری، اهالی و بیزنس‌لر‌نینگ برقرار برق انرژیسیگه بۉلگن امکانیتینی یخشیلشی همده مملکت‌نینگ چیت‌ایلدن برق آلیب کېلیشگه قره‌ملیگینی قسماً کمه‌یتیریشی ممکن.
اوشبو متخصصلر ۸صبح گزېته‌سیگه بېرگن صحبتلریده قویاش انرژیسینی رواجلنتیریش مملکت انرژی تأمیناتی عمومی استراتیژیسی‌نینگ بیر قِسمی صفتیده آلیب باریلیشی کېره‌کلیگینی، اونی باشقه برق ایشلب چیقریش منبعلری‌نینگ تۉلیق اۉرنینی باسووچی واسطه صفتیده کۉرمسلیک لازملیگینی اَیتیشماقده. اولر‌نینگ فکریچه، بو ساحه‌‌نینگ کېنگه‌ییشی ینگی ایش ا‌ۉرینلری یره‌تیش، اقتصادی فعالیتنی رواجلنتیریش و ایچکی ایشلب چیقریشنی مستحکملش اوچون هم شرایط یره‌ته‌دی.
اقتصادی مسأله‌لر بۉییچه متخصصلردن بیری قطب‌الدین یعقوبی، قویاش تیزیملریدن (سولری) فایده‌لنیش افغانستاندهگی برق اوزیلیشلری معماسی‌نینگ بیر قِسمینی کمه‌یتیریشی ممکنلیگینی، بیراق او یالغیز اۉزی مملکتده‌گی برق تنقیصلیگینی تۉلیق برطرف اېته آلمسلیگینی اَیته‌دی. او قۉشیمچه قیلیشیچه، قویاش انرژیسینینگ مملکت برق تأمیناتیده‌گی اولوشینی آشیریش اوچون اوشبو ساحه‌ده کېنگراق سرمایه کېریتیشلر، مالیوی قۉللب-قوّتلش و اوزاق مدتلی رېجه‌لشتیریش ضرور.
بو اقتصادی متخصص شونده‌ی دېیدی: «کابل برق تأمیناتی ساحه‌سیده جدّی انرژی تنقیصلیگیگه دوچ کېلماقده. اۉزبېکستان، تاجیکستان دولتلریدن آلیب کېلینه‌دېگن برق و مملکت ایچیده، جمله‌دن سروبی تۉغانیده ایشلب چیقریله‌یاتگن برق هم فقرالر‌نینگ تاباره آرتیب باره‌یاتگن احتیاجلرینی قاندیره آلمه‌یپتی. شو سببلی برق اوزیلیشلری سېزیلرلی درجه‌ده کۉپه‌یگن و کابل اهالیسی اوچون کۉپلب معمالرنی یوزه‌گه کېلتیرگن.»
اوشبو اقتصادی متخصص تأکیدلشیچه، ایران، تاجیکستان و اۉزبېکستان کبی قۉشنی دولتلر قویاش انرژیسیدن کېنگ فایده‌لنماقده، بیراق بو مملکتلرده هم قویاش الکتری انرژی تأمیناتی‌نینگ فقط بیرته منبعی بۉلیب، برچه برق احتیاجلرینی یکّه اۉزی قاپله‌ی آلمه‌یدی.
ینه بیر اقتصادی مسأله‌لر بۉییچه متخصص عبدالظهور مدبر، افغانستان ییلیگه تخمیناً ۳۰۰ قویاشلی کونگه اېگه بۉلگنی سببلی قویاش انرژیسینی رواجلنتیریش اوچون قوله‌ی صلاحیتگه اېگه اېکنینی اَیته‌دی. او قۉشیمچه قیلیشیچه، اگر قویاش تیزیملری منتظم رېجه اساسیده و احتیاجلرگه موافق روشده ماس حدودلرگه اۉرنه‌تیلسه، برق تنقیصلیگینی کمه‌یتیریش و اهالی‌نینگ انرژیگه بۉلگن امکانیتینی یخشیلشده مهم رۉل اۉینه‌شی ممکن.
بو متخصص شونده‌ی دېیدی: «طبیعی که برق ایشلب چیقریش جریانی‌نینگ اساسی عنصرلریدن بیری دیر و اونینگ یېتیشمسلیگی اقتصادی فعالیتگه سېزیلرلی تأثیر کۉرسه‌تیشی ممکن. اگر مملکت‌نینگ برق احتیاجی‌نینگ بیر قِسمی قویاش تیزیملری آرقه‌لی تأمینلنسه، بو اقتصادیاتگه ایجابی تأثیر کۉرسه‌تیشی ممکن.» او سرمایه کېریتیشلر یېتیشمسلیگی، قۉللب-قوّتلاوچی دستورلر‌نینگ یۉقلیگی، ساتوودن کېینگی خدمتلر‌نینگ ضعیفلیگی و قویاش اسکونه‌لرینی ایمپورت قیلیشگه قره‌ملیکنی اوشبو ساحه‌نی رواجلنتیریشده‌گی اساسی معمالر دېب حسابله‌یدی. مدبر‌نینگ فکریچه، مالیوی امتیازلر یره‌تیش و سرمایه کېریتووچیلرنی قۉللب-قوّتلش مملکتده قویاش انرژیسینی کېنگه‌یتیریش اوچون زمینه یره‌تیشی ممکن.
ینه بیر اقتصادی مسأله‌لر بۉییچه متخصص عبدالنصیر رشتیا، افغانستان‌نینگ ایمپورت قیلینه‌دیگن برققه قره‌ملیگی نه‌فقط مملکت‌نینگ انرژیگه بۉلگن احتیاجینی برقرار تأمینله‌ی آلمه‌گنینی، بلکه اقتصادیات ذمّه‌سیگه هم کتّه خرجتلرنی یوکله‌گنینی اَیته‌دی.
رشتیا قَیته تیکلنووچی انرژی منبعلرینی، اینیقسه قویاش تیزیملرینی رواجلنتیریش اوشبو قره‌ملیک‌نینگ بیر قِسمینی کمه‌یتیریشی ممکن، دېب حسابله‌یدی. اونینگ اَیتیشیچه، اگر قویاش تیزیملریدن فایده‌لنیش مملکت بۉیلب کېنگه‌یسه، عایله‌لر برق احتیاجی‌نینگ بیر قِسمینی مستقل روشده تأمینله‌ی آله‌دی و نتیجه‌ده ایمپورت قیلینه‌دیگن برق ترماغیگه توشه‌یاتگن باسیم کمه‌یه‌دی.
جناب رشتیا شونده‌ی دېیدی: «افغانستان برق احتیاجی‌نینگ کتّه قِسمینی تأمینلش اوچون قۉشنی دولتلرگه قره‌م. بیراق بو برق، اینیقسه یاز و قیش فصللریده، فقرالر‌نینگ احتیاجلرینی قاندیره آلمه‌یدی و دایما کېنگ کۉلملی برق اوزیلیشلری بیلن بیرگه کوزه‌تیله‌دی. شو بیلن بیرگه، هر ییلی برق ایمپورتی اوچون میلیونلب دالر صرفلنه‌دی، حال‌بوکه بو انرژی هم یېترلی درجه‌ده برقرار اېمس.»
اوشبو اقتصادی متخصص‌نینگ فکریچه، افغانستان قویاش انرژیسیدن تشقری، سوو، کۉمیر و شمال انرژی‌سی ساحه‌لریده هم کتّه صلاحیتگه اېگه. اوشبو منبعلرگه بیر وقت‌نینگ اۉزیده سرمایه کیریتیش ایچکی برق ایشلب چیقریشنی آشیریشی ممکن. اونینگ اَیتیشیچه، انرژی ساحه‌سیگه سرمایه کېریتیشلر برق تأمیناتیدن تشقری ینگی ایش ا‌ۉرینلری یره‌تیش، ایشسیزلیکنی کمه‌یتیریش و اقتصادی فعالیتنی کوچه‌یتیریش امکانینی هم بېره‌دی.
رشتیا تأکیدلشیچه، ایچکی انرژی ایشلب چیقریشنی رواجلنتیریش مملکتدن پول چیقیب کېتیشینی کمه‌یتیریش بیلن بیرگه صناعت‌نینگ رواجلنیشی، بندلیک‌نینگ آشیشی و ملی اقتصادیات‌نینگ مستحکملنیشیگه هم خدمت قیله‌دی.
افغانستان کۉپ ییللردن بویان برق تنقیصلیگی و انرژی ترماغی‌نینگ بې‌قرارلیگی معماسی بیلن یوزمه-یوز کېلماقده. کابل اهالیسی و اَیریم ولایتلر وطنداشلری برق‌نینگ منتظم اوزیلیشی یوزه‌سیدن بیر نېچه بار شکایت قیلگن. بو معما، اینیقسه، استعمال آشه‌دیگن یاز و قیش فصللریده ینه‌ده یقّال نمایان بۉله‌دی.
افغانستان اۉزیگه ضرور بۉلگن برق انرژیسینینگ کتّه قِسمینی قۉشنی دولتلردن ایمپورت قیله‌دی. حساباتلرگه کۉره، مملکت استعمال قیله‌یاتگن برق‌نینگ قریب ۸۰ فایزی تاجیکستان، اۉزبېکستان، تورکمنستان و ایراندن تأمینلنه‌دی، حال‌بوکه ایچکی برق ایشلب چیقریش وطنداشلر و اقتصادی ترماقلر‌نینگ تاباره آرتیب باره‌یاتگن احتیاجلرینی هلی هم قاپله‌ی آلمه‌یپتی. ایمپورت قیلینه‌دیگن برققه قره‌ملیک شونگه آلیب کېلگنکی، اېکسپورت قیلووچی دولتلرده‌گی هر قنده‌ی تخنیکی معما، طبیعی آفت یاکه برق یېتکزیب بېریش‌نینگ کمه‌ییشی افغانستانده برق تأمیناتیگه تأثیر کۉرسه‌تماقده.
سۉنگگی ییللرده قَیته تیکلنووچی انرژی منبعلری، اینیقسه قویاش انرژی‌سی، افغانستانده برق تنقیصلیگی‌نینگ بیر قِسمینی کمه‌یتیریش امکانیتلریدن بیری صفتیده تیلگه آلینماقده. مملکت قویاشلی کونلر‌نینگ کۉپلیگی سببلی قویاش برقی ایشلب چیقریش اوچون قوله‌ی صلاحیتگه اېگه، بیراق اسکونه‌لر نرخی‌نینگ یوقاریلیگی، مالیوی امتیازلر‌نینگ یۉقلیگی و سرمایه کېریتیشلر یېتیشمسلیگی اوشبو ساحه‌نی رواجلنتیریشده‌گی اساسی تۉسیقلر صفتیده قید اېتیلماقده.
شو بیلن بیرگه، طالبان برق انرژی ساحه‌سینی رواجلنتیریش بۉییچه بېش ییللیک دستورینی تصدیقله‌گن بۉلیب، اونده سوو، قویاش، شمال و کۉمیر کبی ایچکی منبعلردن برق ایشلب چیقریش لایحه‌لری نظرده توتیلگن. دستور برق ایشلب چیقریش، اوزه‌تیش، سب‌استیشن‌لر قوریش و برق تقسیملش ترماغینی رواجلنتیریش لایحه‌لرینی هم اۉز ایچیگه آله‌دی.
طالبان رسمیلری اوشبو لایحه‌لر یکونلنگچ، مملکت‌نینگ برق ایشلب چیقریش و اوزه‌تیش قوّتی آشیشینی همده افغانستان‌نینگ ایمپورت قیلینه‌دیگن برققه قره‌ملیگی کمه‌ییشینی بیلدیرگن.
