قَیتیش یۉلی هم، قوتیلیش یۉلی هم یۉق؛ افغانستانلیک باش پناه ایزلاوچیلر قۉشنی مملکتلر دوزخی‌ده
آدرینا بهزاد
قۉشنی مملکتلرده، اینیقسه پاکستان، ایران و تاجیکستانده اۉزلری‌نینگ قاچقینلیک و قَیته جایلشتیریش ایشلریگه کۉریب چیقیلیش اوچون اوچینچی مملکتلرگه کۉچیریلیشینی کوته‌یاتگن اَیریم افغانستان وطنداشلری مېزبان مملکتلرده‌گی آغیر تورموش شرایطیدن شکایت قیلماقده. بو مهاجرلر خوفسیزلیک تاپیش امیدیده اوشبو مملکتلرگه باش‌پناه آلگنلیکلرینی، اما هنوز تقدیرسیزلیک، اقتصادی معمالر، روحی باسیملر، اجتماعی چېکلاولر همده مجبوری دېپورت قۉرقووی بیلن کوره‌شه‌یاتگنلیکلرینی اَیتماقده. اولر‌نینگ سۉزلریگه کۉره، طالبان حکمرانلیگی آستیده‌گی افغانستاندهگی خوفسیزلیک تهدیدلری سببلی وطنگه قَیتیش امکانیگه اېگه اېمسلر، شو بیلن بیرگه مېزبان مملکتلرده هم حیاتنی دوام اېتتیریش اوچون مناسب و برقرار شرایطلرگه اېگه اېمسلر. بو مهاجرلر‌نینگ اَیتیشیچه، باله‌لر منتظم تعلیمدن محروم قالگن، یاشلر اۉز کېله‌جگینی ناانیقلیک ایچیده کۉرماقده و کۉپلب عایله‌لر ییللر دوامیده ناانیقلیک همده تقدیرسیزلیکده یشه‌ب کېلماقده.
شو بیلن بیرگه، مهاجرلر ساحه‌سی فعاللریدن اَیریملری افغانستان مهاجرلری اَیریم مېزبان مملکتلرده کمسیتیش، چېکلاولر و اساسی حقوقلریگه نسبتاً اعتبارسیزلیککه دوچ کېله‌یاتگنینی اَیتماقده. اولر هر بیر انسان، ملتی، اېتنیک کېلیب چیقیشی یاکه اۉتمیشیدن قطعی نظر، قدر-قیمت، حرمت و انسان حقوقلری تمایللری اساسیده معامله قیلینیش حقوقیگه اېگه اېکنینی تأکیدله‌ماقده.
پاکستانده‌گی باش‌پناه ایزلاوچی شوکت‌الله‌نینگ اَیتیشیچه، اوشبو مملکتده‌گی برچه افغانستانلیک باش‌پناه ایزلاوچیلری‌نینگ احوالی کوندن-کونگه آغیرلشماقده. اونینگ سۉزلریگه کۉره، حتا عمل قیلووچی ویزه‌گه اېگه بۉلگنلر هم اَیریم اداره‌لر تامانیدن اۉزباشیمچه مناسبت و پاره طلبلریدن امانده اېمس، ویزه‌سیز شخصلر اېسه دایما حبسگه آلینیشی و مجبوری دېپورت قیلینیشی خوفی آستیده قالماقده.
بو باش‌پناه ایزلاوچی شونده‌ی دېیدی: «پاکستانده‌گی افغانستان مهاجرلری‌نینگ اکثریتی اۉزلری‌نینگ قاچقینلیک و قَیته جایلشتیریش ایشلری کۉریب چیقیلیشینی کوتماقده. اما خوفسیزلیک شرایطی و منطقه‌ده‌گی اۉزگریشلر سببلی کۉپلب اېلچیخانه‌لر‌نینگ فعالیتی تۉخته‌تیلگن یاکه چېکلنگن. نتیجه‌ده ایشلرنی کۉریب چیقیش جریانی جوده سېکین کېچماقده و کۉپلب افغانلر یشیرینچه همده قۉرقوو و خواطر بیلن یشه‌شگه مجبور بۉلماقده.» اونینگ اَیتیشیچه، بو وضعیت عاقبتلری بعضاً مهاجرلر‌نینگ حیاتیگه هم تهدید سالماقده.
شوکت‌الله قۉشیمچه قیله‌دی: «سرطان کسللیگیگه چلینگن افغانستان وطنداشلریدن بیری چېگره‌لر یاپیلگنی و طبی خدمتلردن فایده‌لنه آلمه‌گنی سببلی چېگره‌ده حیاتدن کۉز یومدی. بو افغانستان مهاجرلری هر کونی دوچ کېله‌یاتگن معمالر‌نینگ فقط بیرته مثالی دیر. کۉپلب افغانلر‌نینگ بانک حسابلری موزله‌تیله‌دی، اولرگه سیم-کارت بېریلمه‌یدی و اولر آلدی-ساتدی قیلیش یاکه کونده‌لیک ایشلر‌نینگ کۉپینی بجریش امکانیگه اېگه اېمس. شونینگدېک، بیلیم یورتیلرگه ویزه‌سی یۉق افغان طلبه‌لرنی اۉقیشدن چېتله‌تیش بۉییچه کۉرسه‌تمه بېریلگن. مېن اۉزیم بېش مرته ویزه آلیش اوچون عریضه تاپشیردیم، اما هر سفر رد جوابینی آلدیم. کۉپلب افغان طلبه‌لر هم خودّی شو معماگه دوچ کېلماقده و بیلیم یورتیلر اولرگه نسبتاً ینه‌ده کۉپراق چېکلاولر جاری قیلگن.»
اۉزی‌نینگ اَیتیشیچه، تۉرت ییلدن آرتیق وقتدن بېری ایرانده یشهیاتگن افغان مهاجری مونسه عمرزاده، قَیته جایلشتیریش ایشلری کۉریب چیقیلیشی اوچون اوزاق کوتیش قۉشنی مملکتلرده اوچینچی مملکتگه کۉچیریلیشینی کوته‌یاتگن یوزلب افغان باش‌پناه ایزلاوچیلری‌نینگ اېنگ کتّه عمومی دردی اېکنینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، بو کوتیش ییللر دوام اېتگن بۉلسه-ده، اونینگ قچان یکونلنیشی بۉییچه انیق مدت موجود اېمس.
عمرزاده شونده‌ی دېیدی: «بیز، ایران، پاکستان و تاجیکستان کبی قۉشنی مملکتلرده قَیته جایلشتیریلیشنی کوته‌یاتگن افغانستان فقرالری جدّی معمالرگه دوچ کېلماقده‌میز. قانونی ایشلش حقوقیمیز یۉق، طبی خدمتلر و سوغورته‌دن یېترلی درجه‌ده فایده‌لنه آلمه‌یمیز، حتا اېنگ عادی یشه‌ش خرجتلرینی قاپلشده هم کتّه قیینچیلیکلرگه دوچ کېلماقده‌میز. کۉپلب عایله‌لر فقط خیریه تشکیلاتلری‌نینگ چېکلنگن یاردمی یاکه قرض آلیش حسابیگه کون کچیرماقده. باشقه تاماندن، قانونی و برقرار یشه‌ش حقوقی‌نینگ یۉقلیگی بیز‌نینگ اېنگ کتّه تشویشلریمیزدن بیری دیر. هر لحظه حبسگه آلینیب، مجبوری روشده افغانستانگه دېپورت قیلینیش قۉرقووی بیلن یشه‌یمیز؛ بو اېسه حیاتیمیز خوف آستیده بۉلگن مملکت دیر. بو حالت بیزگه کوچلی روحی باسیم اۉتکزماقده.» او ینه قۉشیمچه قیلیشیچه، مهاجر باله‌لر منتظم تعلیمدن محروم قالگن، یاشلر اۉز کېله‌جگینی یۉقاتیلگندېک کۉرماقده و عایله‌لر ناانیقلیک همده تقدیرسیزلیکده یشه‌ماقده.
عمرزاده شونده‌ی دېیدی: «بیز اوچون باش‌پناه فقط خوفسیزلیکنی تأمینلش دېگنی اېمس؛ بلکه یشه‌ش حقوقی، انسانی قدر-قیمت، تعلیم آلیش، طبی خدمتلردن فایده‌لنیش، ایش امکانیتی همده قَیته جایلشتیریش ایشلری‌نینگ عدالتلی و اۉز وقتیده کۉریب چیقیلیشیدن بهره‌مند بۉلیش دېگنی دیر. قَیته جایلشتیریش جریانی‌نینگ چۉزیلیشی نه‌فقط امیدیمیزنی یۉقاتدی، بلکه بیزگه توزه‌تیب بۉلمه‌یدیگن اجتماعی، اقتصادی و روحی ضررلرنی هم یوکله‌دی. باش‌پناه ایزلش یخشیراق حیاتنی تنلش اېمس؛ کۉپچیلیگیمیز اوچون او اوروش، تعقیب، تهدید و قۉرقوودن قوتولیش‌نینگ سۉنگگی یۉلی بۉلگن. خلق‌ارا هم‌جمعیتی ییللر دوامیده خوفسیز کېله‌جکنی کوته‌یاتگن بیز انسانلر‌نینگ آوازینی اېشیتیشی و بو ییللرده‌گی ناانیقلیککه برهم بېریش اوچون ثمره‌لی همده شاشیلینچ چاره‌لر کۉریشی کېره‌ک. اینیقسه حاضر بیز اېرانده یشهیاتگن بیر پیتده؛ اوروش شرایطی و انقراضگه دوچ کېله‌یاتگن مملکتده بیرلشگن ملتلر تشکیلاتیگه قره‌شلی کۉپلب تشکیلاتلر‌نینگ فعالیتی تۉخته‌تیلگن، اقتصادی وضعیت کونده‌ن-کونگه آغیرلشماقده و بیز هنوز ناانیقلیک، تقدیرسیزلیک و سرسانلیکده یشه‌ماقده‌میز.»
ایرانده استقامت قیلووچی افغان ژورنالیستلری فدراسیوسی مسؤولی امید پویا، دېیدی که خوفسیزلیک تهدیدلری سببلی افغانستاندن ایران و پاکستانگه باش‌پناه آلگن انسان حقوقلری حمایه‌چیلری، فقرالیک فعاللری، ژورنالیستلر و ناراضی عیاللر جوده آغیر شرایطلرگه دوچ کېلماقده. اونینگ اَیتیشیچه، بو شخصلر پاکستاندن مجبوری دېپورت قیلینیش خوفی آستیده توریبدی و اولر‌نینگ کۉپچیلیگی حاضرگچه دېپورت قیلینگن. او قۉشیمچه قیلیشیچه، کۉپلب باش‌پناه ایزلاوچیلر دایمی قۉرقوو ایچیده یشه‌ماقده، چونکه اگر اولر افغانستانگه قَیتریلسه، اولر‌نینگ حیاتی و خوفسیزلیگی جدّی خوف آستیده قاله‌دی.
حاضرده تاجیکستانده یشهیاتگن انسان حقوقلری فعالی سحر (مستعار)، خوفسیزلیک تاپیش امیدیده اوشبو مملکتگه باش‌پناه آلگنینی، اما هنوز تقدیرسیزلیک، یالغیزلیک و اقتصادی معمالر بیلن کوره‌شه‌یاتگنینی اَیته‌دی. او جرمنیگه کۉچیریلیش جریانی کۉپی بیلن آلتی آی دوام اېته‌دی دېب اۉیله‌گنینی، اما حاضر اونینگ ایشی رۉیخطدن اۉتگنیگه ایکّی ییلدن آرتیق وقت اۉتگن بۉلسه-ده، هلی هېچ قنده‌ی نتیجه آلمه‌گنینی اَیته‌دی.
سحر قۉشیمچه قیله‌دی: «طالبان افغانستان حکومتینی اغدرگنیدن کېین حیاتیمده‌گی اېنگ آغیر کونلرنی باشدن کېچیردیم. اۉزیم و عایله‌م‌نینگ جانینی سقلب قالیش اوچون مملکتنی ترک اېتیشگه مجبور بۉلدیم و مهاجرت‌دن باشقه یۉلیم قالمه‌دی. دستلب پاکستانگه باردیم و جرمنی اېلچیخانه‌سیگه خط یازدیم. مېندن کوتیشیم سۉره‌لدی، اما شو بیلن بیر وقتده پاکستاندن افغان مهاجرلرینی دېپورت قیلیش جریانی باشلندی و مېنینگ قاله‌دیگن جاییم قالمه‌دی. آخر-عاقبت تاجیکستانگه باش‌پناه آلدیم.» اونینگ اَیتیشیچه، تاجیکستانده‌گی حیات هم کۉپلب معمالر بیلن کېچماقده و قَیته جایلشتیریش ایشی کۉریب چیقیلیشینی اوزاق کوتیش اونی چرچه‌تگن و امیدسیزلنتیرگن.
بو انسان حقوقلری فعالی ینه شونده‌ی دېیدی: «بو وقت ایچیده مېنینگ ایشیمگه هېچ قنده‌ی ثمره‌لی اعتبار قره‌تیلمه‌دی و انسانی حقوقلریم اعتباردن چېتده قالگنینی حس قیله‌من. تۉلیق ناانیقلیکده یشه‌یه‌پمن؛ نه افغانستانگه قَیته آله‌من، نه تاجیکستانده دایمی قالیش امکانیگه اېگه‌من و حاضرگچه جرمنی مسؤوللری تامانیدن ایشیم جدّی کۉریب چیقیلمه‌دی. بو وضعیت مېنینگ کېله‌جگیمنی تۉلیق ناانیقلیک ایچیگه سالیب قۉیدی.»
شو بیلن بیرگه، مهاجرلر ساحه‌سی فعالی آصفه استانکزی، ایته‌دی که باشقه مملکتلرده یشهیاتگن افغانلر حقوقی، اقتصادی، اجتماعی و روحی ساحه‌لرده کۉپلب معمالرگه دوچ کېلماقده.
او شونده‌ی دېیدی: «افغان مهاجرلری‌نینگ اېنگ مهم معمالری قطاریگه قانونی یشه‌ش حقوقینی آلیشده‌گی قیینچیلیکلر، ایش امکانیتلریدن فایده‌لنیشده‌گی چېکلاولر، تیل اۉرگنیش، مدنی فرقلرگه ماسلشیش و اَیریم حاللرده کمسیتیش همده عدالتسیز مناسبتلرنی کیریتیش ممکن. بوندن تشقری، کۉپلب مهاجرلر عایله‌دن اوزاقلیک، ناانیقلیک و مهاجرت عاقبتیده‌گی روحی باسیملرنی هم باشدن کچیرماقده.»
بو مهاجرلر ساحه‌سی فعالی قۉشیمچه قیله‌دی: «افغان مهاجرلریگه برچه مملکتلرده بیر خیل مناسبتده بۉلینمه‌یدی. اَیریم مملکتلرده اولر‌نینگ حقوقلری و انسانی قدر-قیمتینی سقلشگه حرکت قیلینه‌دی، اما باشقه اَیریم مملکتلرده مهاجرلر کمسیتیش، چېکلاولر و اساسی حقوقلریگه نسبتاً اعتبارسیزلیککه دوچ کېلماقده. حال‌بوکه، هر بیر انسان، ملتی، اېتنیک کېلیب چیقیشی یاکه اۉتمیشیدن قطعی نظر، عزت، حرمت و انسان حقوقلری تمایللری اساسیده معامله قیلینیش حقوقیگه اېگه.»
بو طالبان افغانستان اوستیدن ینه حاکمیتنی قۉلگه آلگنیدن سۉنگ مینگلب انسان حقوقلری فعاللری، فقرالیک فعاللری، ژورنالیستلر، مېدیا فعاللری، ناراضی عیاللر و سابق حربیلر خوفسیزلیک تهدیدلری سببلی مملکتنی ترک اېتیشگه مجبور بۉلیب، قۉشنی مملکتلرگه، اینیقسه پاکستان، ایران و تاجیکستانگه باش‌پناه آلگن بیر پیتده صادر بۉلماقده. بیراق اولر‌نینگ کۉپچیلیگی تورموش، حقوقی و روحی معمالر بیلن کوره‌شیشدن تشقری، حاضر مجبوری دېپورت خوفی بیلن هم یوزمه-یوز توریبدی.
شو بیلن بیرگه، ۸صبح گزېته‌سی اۉز منبعلریگه تیه‌نیب بیر نېچه بار خبر بېرگن که اَیریم سابق حربیلر مجبوری روشده افغانستانگه قَیتریلگندن سۉنگ طالبان تامانیدن حبسگه آلینگن یاکه اۉلدیریلگن. بو حالت مهاجرلر‌نینگ، اینیقسه خوفسیزلیک تهدیدلری سببلی افغانستاندن قاچیب چیققن شخصلر‌نینگ خواطرینی ینه‌ده کوچه‌یتیرگن.
