دایمی ایش‌سیزلیک؛ دنیا بانکی: افغانستاندهگی ایش‌سیزلیک درجه‌سی ایکّی برابر آشگن
امین کاوه
دنیا بانکی طالبلر افغانستانده حاکمیت تېپه‌سیگه کیلگندن بویان، بو مملکتده ایش‌سیزلیک درجه‌سی ایکّی برابر آشگن دیر دېگن. بو بانک نینگ ینگی بیر گزارشیده ایش‌سیزلیک میزانی یاشلر و خاتینلر ایچیده خواطرلنرلی درجه‌ده آشیب کېتگن دېب معلوم قیلگن. مملکت فقرالری هم دایمی ایش‌سیزلیک، ایش ا‌ۉرینلری نینگ یۉقلیگی اولرنینگ یشش شرایطینی آغیرلشتیرگنینی ایته‌دی. عیاللر اَیریم ساحه‌لردن تشقری باشقه ایشلردن دېیرلی بوتونله‌ی چېتلشتیریلدی، کۉپچیلیگی اېسه اۉز عایله‌سی نینگ یگانه باقووچیسی حسابلنه‌دی. اۉقیمیشلی اېرککلر و یاشلر ایش بیلن تأمینلنمه‌گنلیگی سببلی کېنگ کۉلملی معمالرگه، جمله‌دن، روحی کسللیککه دوچ کېلیشدی. کۉپ سانلی آدملر مملکتدن چیقیب کېتیش اوچون کوره‌شماقده. اولر هر کونی مینگلب آدملر قۉشنی دولتلردن مجبورن چیقیاریله‌یاتگنی بیلسه‌لر-ده، اما مجبوریت یوزه‌سیدن قاچاق یۉلی بیلن مهاجرت قیلیشگه مراجعت قیلیشه‌دیلر. «اوچا» شونینگدېک، افغانستان مثلی کۉریلمه‌گن انسانی بحران و جدّی سیستماتیک ویران بۉلیشی و انسان‌پرورلیک فلاکتیگه دچار بۉله‌یاتگنی، عینِ پیتده ۲۹.۲ میلیون کیشی بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ آزیق-طعام یاردمیگه جوده محتاجلیگینی تاکیدله‌دی.
مملکت نینگ بیر قطار یشاوچیلری ایش‌سیزلیک دوام اېته‌یاتگنیدن خواطر بیلدیرر اېکن، حاضرگی وضعیت اولر اوچون هلاکتلی اېکنینی ایتیشه‌دی. اولر نینگ فکریچه، ایش‌سیزلیک و اۉته قشّاقلیک اولرنی اۉلیم و هلاکت خوفیگه دچار قیلگن. اوشبو اهالی ایش‌سیزلیک آرتیب باره‌یاتگنیدن شکایت قیلماقده‌لر، جهان بانکی اۉزی نینگ سۉنگگی حساباتیده طالبان افغانستانده نظارت اۉرنه‌تگنیدن بېری ایش‌سیزلیک درجه‌سی ایکّی برابرگه آشگنینی ایتگن.
دنیا بانکی ۲۰۲۳- ییل اکتوبر آییده‌گی گزارشیده (Afghanista Development Update Uncertainty After Fleeting Stability) ایتیشیچه، یاشلر و عیاللر اۉرته‌سیده‌گی ایش‌سیزلیک درجه‌سی جوده یوقاری بلند کېتگن. حساباتگه کۉره، ۱۴ یاشدن ۲۴ یاشگچه بۉلگن ایش قیدیره‌یاتگن یاش اېرککلر آره‌سیده دېیرلی هر اوچینچیسی ایش‌سیز، عینِ شو یاشده‌گی یاش عیاللر آره‌سیده ایش‌سیزلیک دېیرلی ایکّی برابر کۉپ دیر. جهان بانکی حساباتیگه کۉره، قشّاقلیک شهرده اېنگ یوقاری کۉرستکیچ دیر و قیشلاق جایلری آب و هوا اۉزگریشی و اقلیمدن کېلیب چیققن معمالر جدّی تأثیر کۉرسه‌ته‌دی. بشار‌ت لیسانس درجه‌سیگه قدَر اۉقیگن. او اۉزی نینگ تۉرت نفر فرزندی بۉلیب، اولردن بیری «عقلی ضعیف». بشار‌ت نینگ ایتیشیچه، طالبان حاکمیتنی قۉلگه آلیشدن آلدین او نادولت تشکیلاتده ایشله‌گن و شو یۉل بیلن «بیر آغیز نان» تاپیب روزغار اۉتکزگن. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، مؤسسه‌لردن یاردم آلیش هم تنیش بیلیشگه باغلیق. زمان نینگ ایش‌سیزلیک و غم-غصه‌لیگی طفیلی قلبیده بې‌قیاس قیغو بار«پاملرنه و قیزیل آی» کبی خیریه تشکیلاتلری و باشقه یاردم تشکیلاتلریدن بیر نېچه بار یاردم سۉره‌گن، اما واسطه‌چی یۉقلیگی سببلی یاردم بېریلمه‌گنینی ایته‌دی. اونینگ تأکیدلشیچه، آلتی آیدن کۉپراق وقت دوامیده بوتونله‌ی ایش‌سیز و تورموش شرایطی نهایتده آغیر.
جمشید (تخلصی) ماسترلیک باسقیچیگچه اۉقیگن. افغانستان طالبان قۉلیگه اۉتیشیدن آلدین او سابق پارلمان کاتبی بۉلیملریدن بیریده ایشله‌گن. جمشیدنینگ ایتیشیچه، طالبان پارلماننی بېکار قیلگن و یوزلب آدملرنی ایشدن بۉشتگن. اونینگ سۉزلریگه کۉره، سۉنگی ایکّی ییلده او ایش سۉرب مراجعت قیلمه‌گن دولت اداره‌سی یاکه مؤسسه‌سی قالمه‌گن، اما برچه مؤسسه‌لردن سلبی جواب آلگن.
بو سابق حکومت خادمی شونده‌ی دېیدی: «پارلماننی بېکار قیلیشدی و سیزنی باشقه اداره‌لرگه جلب قیله‌میز، دېییشدی. یالغان گپیردیلر، انساننی لیاقت و قابلیتیگه قره‌ب قبول قیلمه‌دیلر. خادملرنینگ همه‌سی ایش‌سیز، حیاتلری اَینچلی و توشکون. طالبدن قۉرققنیدن هېچ کیم آوازینی کۉترالمه‌یدی. بیز فقط نامیدن آزادمیز، لېکن هېچ قنده‌ی اېرکینلیکدن بهره‌مند اېمسمیز. کیم دیر مرد که تنقید قیلیب حق سۉره‌سه، کېین اونینگ کونینی کۉره‌سیز. باشقه بیر (مستعار) کتایون ایکّی مسلکی بۉلیمدن حجتی بار و سابق خصوصی مکتبلردن بیریده اۉقیتووچی ایدی WHO موسسه‌سی نینگ اجتماعی بۉلیمی ایشلاوچیسی اېدی و ساغلیقنی سقلش همده شاروالیکده ایشله‌گن. «ایشلش تعقیقلنگنیدن سۉنگ تیکووچیلیک دستگاهیده شاگرد بۉلیب ایشله‌دیم، افسوسکی، طالبلر بونگه خلل بېریشدی»، دېب قۉشیمچه قیله‌دی. کېینراق پولی‌کلینیک‌‌دن ایش تاپدیم، معاشیم بیرآز بۉلدی، لېکن او مېندن پول تۉله‌شیمنی سۉره‌دی، عکس حالده ایشلشگه حققینگیز یۉق. مېنی هم او یېردن هَیده‌ب یوباریشدی. مېن یېتّی آیدن بېری اویده ایش‌سیزمن. بیرته کۉزیمنی قۉلدن بېرگنمن، کشته تیکیشگه هم قادر اېمسمن».
عینِ پیتده، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ افغانستاندهگی هماهنگ اېتوچی و انسان پرولیک کوریناتوری اداره‌سی (اوچا) افغانستان مثلی کۉریلمه‌گن انسانی انقراضگه یوز توته‌‌یاتگنینی، تیزیملی ویران بۉلیشی و انسان‌پرورلیک فلاکتی نینگ جدّی خوفی بارلیگینی ایتدی. اوچا نینگ سۉزلریگه کۉره، انسان نینگ تصور قیلیب بۉلمه‌یدیگن خرجتلریدن تشقری، بو انقراض اۉتگن ۲۰ ییلده‌گی کۉپلب یوتوقلرنی، جمله‌دن، عیاللر حقوقلرینی هم آرقه‌گه سوردی.
اوشبو مؤسسه افغانستان نینگ طالبان قۉلیده قوله‌شی تېز اقتصادی تنزلگه، آچلیک نینگ کوچه‌ییشیگه، تۉییب طعاملنمسلیک آرتیشیگه، شهر و قیشلاقلرده قشّاقلیک نینگ کېسکین آشیشیگه، ساغلیقنی سقلش تیزیمی نینگ قوله‌شیگه، عامه‌وی اخبارات واسطه‌لری نینگ بۉغیلیشیگه آلیب کېلگنینی قۉشیمچه قیلدی. پاکستان حکومتی افغان مهاجرلرینی بو مملکتدن مجبورن چیقاریش جریانینی کوچه‌یتیرگن یامان اقتصادی احوال و دایمی ایش‌سیزلیکدن مملکت فقرالری تۉیگن. پاکستان مملکتده قالیش اوچون ضرور حجتلرگه اېگه بۉلمه‌گن برچه مهاجرلرنی بیر کون ایچیده مملکتنی ترک اېتیشلری حقیده آگاهلنتیردی. بیراق پاکستان و ایراندن مجبورن چیقاریلگن مینگلب افغان فقرالری نینگ ایتیشیچه، ایش‌سیزلیک، ناانیق کېله‌جک و امیدسیزلیک اولرنی قتّیق تشویشگه سالگن. اولر نینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، ساووق هوا و ایش‌سیزلیک مملکتده‌گی انسانی بحران ینه‌ده کوچه‌یتیرگن، قیش کېلیشی بیلن اېسه چوقور انسانی فلاکت یوز بېره‌دی. شو بیلن بیرگه، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی پاکستان‌دن افغان قاچقینلرینی مجبوری چیقاریشنی توخته‌تیشنی سۉره‌دی و شو طریقه افغانستانده انسانی فلاکت یوزه‌گه کېلیشی نینگ آلدینی آله‌دی. هرات‌ده‌گی هلاکتلی زلزله‌دن سۉنگ اوشبو تشکیلات افغانستانده انسانی بحران کوچه‌یگنینی ایتیب، دونر دولتلردن بو باره‌ده کۉپراق چاره کۉریشنی سۉره‌گن.
