معامله یامانلیگی و نرس‌لر یېتیشمسلیگی؛ کابلده‌گی دولت شفاخانه‌لریدن بېمارلر‌نینگ شکایتلری
ایلیا
کابل شهری‌نینگ بیر قطار اهالیسی اَیریم دولت شفاخانه‌لریده شفاکارلر و طبیات خادملری‌نینگ ناتۉغری مناسبتیدن شکایت قیلماقده. اولر اقتصادی معمالر سببلی خصوصی شفاخانه‌لرده دوالنیش خرجتلرینی تۉله‌شگه قُربی یېتمسلیگینی و شو سببلی دولت شفاخانه‌لریگه مراجعت قیلیشلرینی اَیتماقده؛ بیراق بو مرکزلرده شفاکارلر و طبیات خادملری‌نینگ ناتۉغری مناسبتی و اعتبارسیزلیگیگه دوچ کېلیشماقده.
بو اهالی اَیریم حاللرده شفاکارلر و طبیات خادملری بېمارلر یاکه بېمار قرینداشلریدن «شیرینلیک» پولی آلمه‌گونچه، اولرگه ضرور درجه‌ده یاردم کۉرسه‌تمسلیگینی قۉشیمچه قیلماقده. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، بو حالت اَیریم حاللرده بېمارلرنی دوالش جریانینی قیینلشتیریب، اولر‌نینگ سلامتلیگی باره‌سیده خواطرلرنی یوزه‌گه کېلتیرگن. اولر ۸صبح گزېته‌سیگه بېرگن صحبتیده اَیتیشیچه، اَیریم شفاکارلر واسطه‌چیسی بار بېمارلرگه کۉپراق اعتبار قره‌ته‌‌دی؛ بیراق واسطه‌چیسی بۉلمه‌گن بېمارلر طبی خدمتلرنی آلیشده کېچیکیش و اعتبارسیزلیککه دوچ کېله‌دی.
بو اهالی دولت شفاخانه‌لریده نرس‌لر یېتیشمسلیگیدن هم شکایت قیلیب، نرس‌لر یېترلی بۉلمه‌گنی سببلی بېمار قرینداشلری اۉز بېمارلریگه اۉزلری قره‌شگه مجبور بۉله‌یاتگنینی اَیتماقده؛ حال‌بوکه، اولر‌نینگ کۉپچیلیگیده بېمارلرگه، اینیقسه فوق العاده حالتلرده، یاردم کۉرسه‌تیش اوچون ضرور کۉنیکمه‌لر یۉق.
کابل اهالیسیدن بیری شهرام، کم درآمدلی کۉپلب عایله‌لر خصوصی شفاخانه‌لر خرجتلرینی تۉله‌شگه قادر بۉلمه‌گنی سببلی بېمارلرینی دوالش اوچون دولت شفاخانه‌لریگه مراجعت قیلیشینی، بیراق بو مرکزلرده اَیریم شفاکارلر و ساغلیق خادملری‌نینگ نااۉرین مناسبتیگه دوچ کېلیشینی اَیته‌دی. او اَیریم ساغلیق خادملری بېمارلر و بېمار قرینداشلری‌نینگ مراجعتلری و احتیاجلریگه یېترلیچه اعتبار بېرمسلیگی همده اولرگه قۉپال و نااۉرین مناسبتده بۉلیشینی قۉشیمچه قیله‌دی. شهرام‌نینگ اَیتیشیچه، اَیریم ساغلیق خادملری‌نینگ اعتبارسیزلیگی بعضی حاللرده بېمارلر‌نینگ احوالی آغیرلشیشیگه و حتا اولرنی اۉلیم یاقه‌سیگه آلیب کېلگن.
بو کابل یشاوچیسی دولت شفاخانه‌سیده‌گی تجربه‌سی حقیده شونده‌ی دېیدی: «آته‌م جمهوریت شفاخانه‌سیده پروستات عملیاتی قیلیندی. کېچه‌سی احوالی جوده آغیرلشگنیده، شفاکار کېلیشینی سۉره‌ب بیر نېچه مرته باردیک، اما کېلمسدی. تۉرت قبت تېپه‌گه-پستگه چیقردیک، لېکن شفاکار بېمار‌نینگ آلدیگه کېلمسدی. نرس هم کم اېدی و اگر کیم دیر بۉلسه، یېترلی تجربه‌گه اېگه اېمسدی. مېن جوده قۉرقیب کېتگندیم و آخر-عاقبت شفاکارنی چقیریب، بېماریم اۉلیب قاله‌یاتگنینی اَیتدیم. آته‌م سَل قالسه اۉلیب کېتردی؛ واسطه‌چیسی بۉلمه‌گن بېمارلر‌نینگ احوالی بیزنیکیدن هم یامانراق اېدی.»
کریم، کابل‌نینگ ینه بیر اهالیسی، اَیریم دولت شفاخانه‌لریده بعضی شفاکارلر بېمارلر و بېمار قرینداشلریگه نااۉرین مناسبتده بۉلیشدن تشقری، بېمارلر‌نینگ احوالیگه یېترلیچه اعتبار بېریش اۉرنیگه، کۉپراق دوالنیش خرجتلریگه اعتبار قره‌تیشینی اَیته‌دی. او واسطه‌چیسی بار بېمارلر باشقه بېمارلرگه نسبتاً یخشیراق خدمت آلیشلری و اولرگه یاردم کۉرسه‌تیش جریانی هم آسانراق کېچیشینی قۉشیمچه قیله‌دی. کریم‌نینگ اَیتیشیچه، ا‌ۉرینلر یېتیشمسلیگی و بېمارلر کۉپلیگیدن تشقری، بېمار قرینداشلری شفاکارنی کۉریش و اۉز بېمارلریگه کیریش اوچون هم بعضاً خدمت کۉرسه‌تووچی خادملرگه پول تۉله‌شگه مجبور بۉله‌دی. کریم تأکیدله‌یدی که اَیریم حاللرده بېمار قرینداشلری خدمت کۉرسه‌تووچی خادملرگه پول تۉله‌مسه، شفاکارنی یاکه اۉز بېمارینی کۉریشگه رخصت بېریلمه‌یدی.
بو کابل یشاوچیسی شونده‌ی دېیدی: «ایکّی آی آلدین عمکیم‌نینگ قیزینی عملیات اوچون باله‌لر سلامتلیگی شفاخانه‌سیگه آلیب باردیک. بیر بېمار بیر خانه‌ده یاتیشی کېره‌ک، اما او یېرده بیر خانه‌ده اوچ-تۉرت بېمارنی یاتقیزیشه‌دی. بېمار عملیات‌دن چیققنیدن کېین اساسی معما اېندی باشلنه‌دی؛ دارو-درمان و جهازلر اوچون پول تۉله‌شینگ کېره‌ک. نرس‌لر، ساغلیق خادملری و حتا صفاکارلر‌نینگ همه‌سی شیرینلیک پولی ایزله‌یدی و هر بیری قنده‌ی دیر یۉل بیلن بېمار قرینداشیدن پول سۉره‌یدی.»
کابل‌نینگ ینه بیر اهالیسی سکینه، طبی خدمت آلیشده شونگه اۉخشه‌ش تجربه‌گه اېگه بۉلگنینی اَیتیب، طالبان نظارتیده‌گی ساغلیقنی سقلش وزیرلیگیدن شفاخانه خادملری‌نینگ بېمارلر و بېمار قرینداشلریگه مناسبتی اوستیدن کۉپراق نظارت اۉرنه‌تیشنی سۉره‌یدی. او ولایتلردن دوالنیش اوچون کابلگه کېله‌دیگن بېمارلر اَیریم شفاخانه‌لرده نااۉرین و کوتیلمه‌گن مناسبتلرگه دوچ کېلیشینی قۉشیمچه قیله‌دی. سکینه‌‌نینگ اَیتیشیچه، بونده‌ی مناسبت فقط بیر بۉلیم بیلن چېکلنمه‌یدی و عادی خادملر، نرس‌لر همده تونگی و کوندوزگی شیفت‌لرده ایشله‌یدیگن خادملر آره‌سیده هم کوزه‌تیله‌دی.
بو عیال شونده‌ی دېیدی: «اگر بېمارلرگه اعتبار بېریلسه هم، اَیریم شفاخانه خادملری‌نینگ بېمارلر و بېمار قرینداشلریگه مناسبتی جوده قۉپال، خنک و انسانی اخلاقدن ییراق دیر. افسوس که بونده‌ی خطی-حرکت اَیریم حاللرده برچه درجه‌لرده کۉرینه‌دی؛ عادی خادملردن تارتیب همشیره(نرس)لر و تونگی-کوندوزگی سمېنه خادملریگچه. ولایتلردن دوالنیش اوچون کابلگه کېله‌دیگن کۉپلب آدملر عموماً کوتمه‌گن مناسبتلرگه دوچ کېله‌دی.»
بو عیال‌نینگ فکریچه، بېمارلر کمسیتیلمسدن و انسانی قدر-قیمتی سقلنگن حالده طبی خدمت آلیش حقوقیگه اېگه، امکانیتلر‌نینگ یېتیشمسلیگی و ایش باسیمی اولرگه نااۉرین مناسبتده بۉلیش اوچون بهانه بۉلمسلیگی کېره‌ک. او شونده‌ی دېیدی: «هر بیر بېمار حرمت، عدالت و مسؤولیت بیلن کۉریب چیقیلیش حقوقیگه اېگه. طبی اخلاققه رعایه قیلیش، مناسب جواب بېریش و بېمارلر‌نینگ حرمتینی سقلش طبیات خادملری‌نینگ مسؤولیتی دیر و هر قنده‌ی شرایطده بونگه رعایه قیلینیشی کېره‌ک.»
عینی پیتده افغان مهاجرلری‌نینگ مملکتگه قَیتیشی کۉپه‌یگنی و خصوصی شفاخانه‌لرده دوالنیش خرجتلری یوقاریلیگی سببلی دولت شفاخانه‌لریگه مراجعت قیلووچیلر سانی آشگن.
کابلده‌گی دولت شفاخانه‌لری کم درآمدلی عایله‌لر و مملکت‌نینگ تورلی ولایتلریدن کېلگن بېمارلرگه طبی خدمت کۉرسه‌ته‌دیگن اساسی مرکزلردن حسابلنه‌دی. بېمارلر‌نینگ کۉپلیگی، طبیات خادملری یېتیشمسلیگی همده جهاز و امکانیتلر‌نینگ چېکلنگنی اوشبو مرکزلرده طبی خدمت کۉرسه‌تیش جریانینی قیینلشتیره‌یاتگن معمالر جمله‌سیدن دیر. بو معمالردن تشقری، اَیریم مراجعتچیلر ساغلیق خادملری‌نینگ مناسبتی و اولر‌نینگ شکایتلریگه ثمره‌لی اعتبار بېریلمه‌یاتگنیدن هم ناراضیلیک بیلدیرماقده.
اَیریم خلق‌ارا تشکیلاتلر هم اۉز حساباتلریده افغانستاندهگی ساغلیقنی سقلش تیزیمی‌نینگ حالتیگه تۉخته‌لیب، مملکتده‌گی اَیریم شفاخانه‌لر ملَکه‌لی شفاکارلر، طبی جهازلر و مالیوی منبعلر یېتیشمسلیگیگه دوچ کېله‌یاتگنینی اَیتگن.
باشقه تاماندن، جهان ساغلیقنی سقلش تشکیلاتی (WHO) ۲۰۲۶-ییل باشیدن بویان افغانستانده مبلغ یېتیشمسلیگی سببلی قریب ۱۵۰ ته طبیات مرکزی یاپیلگنی یاکه فعالیتی تۉخته‌تیلگنینی اعلان قیلگن. اوشبو تشکیلات ایکس اجتماعی ترماغیده اوشبو مرکزلر‌نینگ یاپیلیشی آرتیدن افغانستانده میلیونلب آدملر‌نینگ طبی خدمتلردن فایده‌لنیش امکانیتی کمه‌یگنینی بیلدیرگن.
