قولهش حقیدهگی روایتنی کیم یازهدی؟
آرین نصیری
بیر مملکت خلقی بیر سیاسی سیماگه نېچه مرته ایشانیشی کېرهک که اوندن حساب سۉرهشگه حقلی بۉلسین؟ حاکمیت دوریده «وطننی قوتقریش» حقیده گپیرگن کیشی حکومت قولهگنیدن کېین ینگی بیر روایت بیلن ینه یۉل کۉرسهتووچی موقعگه اۉتیره آلهدیمی؟ بو سواللر فقط حامد کرزی و اشرف غنی حقیده اېمس؛ بیز حقیمیزده هم دیر: نېگه بعضاً بیر رهبرنینگ فعالیتینی تېکشیریشدن آلدین اونینگ اۉزی یرهتگن صورتگه قیزیقیب قالهمیز؟
افغانستان اسلام جمهوریتینی باشقریشده حل قیلووچی رۉل اۉینهگن کیشیلر بوگون هم افغانستان و غرب جماعتچیلیگی کۉز اۉنگیده مغلوب بۉلگن کۉرینیشلرینی اۉزگرتیریشگه اورینماقده. بیری کابلدن ملاقات و مملکت کېلهجگی حقیده گپیرهدی؛ باشقهسی اروپا کمرهسی قرشیسیده قولهشنی اۉز تجربهسی نقطه نظریدن توشونتیرهدی. اولرنینگ ایکّلهسی هم گپیریش حقوقیگه اېگه. اما منبر و ملایم سۉز اولرنینگ قۉللریدهگی حاکمیت بیلن نیمه قیلگنی حقیدهگی سوالگه جواب بېریش اۉرنینی اېگهللهمسلیگی کېرهک.
بیر نېچه کون اوّل طالبان کوچلری حامد کرزینینگ قرارگاهیگه باریب، بیر گروه قبیله آقسقاللرینینگ او بیلن اوچرهشیشیگه تۉسقینلیک قیلگنی حقیده خبر بېریلدی. واقعهنینگ اچّیق بیر کنایهسی بار: هنوز کابلده سیاسی اوچرهشوولرگه مېزبانلیک قیلهیاتگن سابق جمهور باشلیغ بو سفر خبرلرده طالبان او بیلن اوچرهشوو یۉلینی تۉسیب قۉیگن شخص صفتیده نمایان بۉلدی. اَیریملر بو مناسبتنی اونینگ امکانیتلری چېکلنگنینینگ بېلگیسی دېب بهالهدی، باشقهلر اېسه بونی اونینگ سیاسی کۉرینیشینی قَیته تیکلش اوچون امکانیت دېب کۉردی. اما اوشبو واقعهده طالبان یاکه کرزینینگ مقصدی حقیده قۉشیمچه دلیللرسیز قطعی حکم چیقریب بۉلمهیدی.
شو بیلن بیرگه، کرزینینگ احوالی طالبان حکمرانلیگی آستیده یشهیاتگن میلیونلب عادی فقرالرنینگ حالتی بیلن بیر خیل اېمس. او کابلدهگی محافظه قیلینهدیگن قرارگاهده یشهیدی؛ بو قرارگاه جمهوریت دوریده اونینگ اختیاریگه بېریلگن اېدی. اونینگ اوچرهشوولری هنوز ینگیلیک موضوعسی بۉلیب قالماقده و سۉنگگی ییللرده، خبر قیلینگن چېکلاولرگه قرهمهی، خارجگه هم سفر قیلگن. اونینگ دوالنیش اوچون جرمنیگه بارگنی همده اروپاده منصبدارلر و دیپلوماتلر بیلن اوچرهشوولری حقیده خبرلر ترقهلگن. مسأله اونینگ نېگه دوالنیش یاکه سفر قیلیش امکانیگه اېگه بۉلگنیده اېمس؛ مسأله شونده که نېگه سابق رهبرلر هنوز حاکمیت دایرهلری و میدیاگه کیریش امکانیگه اېگه، عینی پیتده اولرنینگ قرارلری عاقبتلرینی باشدن کېچیرگن کۉپلب آدملر حتا اۉز تجربهسینی بیان قیلیش امکانیگه هم اېگه اېمس.
کرزی حاکمیتگه طالباننینگ مغلوبیتی و تورلی افغان کوچلرینینگ، جملهدن، بو گروهگه قرشی جنگ قیلگنلرنینگ سعی-حرکتلری ینگی تیزیم برپا اېتیش امکانینی یرهتگن بیر دور باشیده کېلدی. جمهوریت حاکمیتنی قانون و حسابدار نهادلرگه تاپشیریشی کېرهک اېدی. عملده اېسه تأثیر ترماقلری، منفعت تلشیش و فساد اونده چوقور ایلدیز آتدی. بو وضعیت اوچون فقط کرزی مسؤول اېمس اېدی؛ باشقه افغانستان رهبرلری و خارجی حامیلر هم بونگه حصه قۉشگن. اما ییللر دوامیده حکومت باشیده تورگن شخص تیزیم نېگه شخصلرگه باغلنیب قالگنینی و طالبان بیلن تکرار-تکرار اۉتکزیلگن مذاکرهلر نېگه خلق حقوقلرینی سقلب قالیش اوچون انیق بیر دایرهگه آلیب کېلمهگنینی توشونتیریشی کېرهک.
کرزهینینگ نامی (Turquoise Mountain) جمغرمهسینی تشکیل اېتیش تاریخیده هم اوچرهیدی؛ بو تشکیلات اونینگ و شهزاده چارلزنینگ قۉللب-قوّتلشی همده روری استوارتنینگ اشتراکی بیلن ایش باشلهگن. جمغرمهنینگ اَیتیشیچه، طالبان قَیتگنیدن کېین هم کابل، جوزجان و بلخدهگی عیال تۉقووچیلرگه درآمد تاپیش امکانیتلرینی یرهتیشگه قرهتیلگن دستورلری بۉلگن. اونینگ خادملریدن بیری ناتالی پارلبرگ افغانستان حقیده کتاب یازگن و اروپانینگ طالبان بیلن ملاقاتینی دوام اېتتیرایش حقیده هم گپیرگن. بو فاکتلر جمغرمه کرزینینگ سیاسی قناتی اېکنینی یاکه اونینگ فعالیتی طالباننینگ سیاسی موقعینی معیاری حال صفتیده کۉرسهتیش اوچون ایشلب چیقیلگنینی اثباتلهمهیدی. اما بو جمغرمه و اونگه اۉخشش تشکیلاتلر حقیده سوال بېریش اۉرینلی دیر: خلققه یاردم بېریش اوچون حکمدارلر بیلن علاقه قیلیش قَیسی نقطهده اولرنینگ سیاسی مقامینی عادتی و مقبول حال صفتیده کۉرسهتیشگه ایلنهدی؟ بو سوالگه جواب بېریش اوچون مناسبتلر و مالیوی منبعلر شفّافلیگی، فعالیتنینگ مستقللیگی همده افغان عیاللرینینگ آوازی اېشیتیلیشی ضرور.
باشقه تاماندن، اشرف غنی افغانستان صحنهسیدن ییللر دوامیده اوزاقده بۉلگنیدن کېین اۉز روایتینی غرب تماشابینلریگه تقدیم اېتیش امکانیگه اېگه بۉلدی. هلندنینگ VPRO کانالیده نمایش اېتیلگن اوچ قِسملی «کابلنینگ سۉنگگی کونلری» فلمی اونینگ سورگوندهگی اېنگ باتفصیل اینتېرویوسینی مرکزگه قۉیگن. اونی جرمنینینگ LOOKSfilm کمپنیسی یرهتگن؛ لایحه NDR اشتراکیده، ARTE و VPRO همکارلیگیده ایشلب چیقریلگن و اونده جرمنی همده اروپادهگی مالیهلشتیرووچی تشکیلاتلر رۉیخطی اعلان قیلینگن. فلمده افغان وطنداشلری، عیاللر حقوقلری فعاللری و باشقه قرار قبول قیلووچیلر هم اشتراک اېتهدی. بو معلوماتلردن فلم غنینی آقلش اوچون بویورتمه قیلینگن دېگن خلاصهگه کېلیب بۉلمهیدی. اما اونینگ حکایهسیگه بېریلگن کتّه اۉرین اونینگ سۉزلرینی کابل قولهگن کونی حمایهسیز قالگن کیشیلرنینگ حجتلری و آوازی بیلن سالیشتیریش ضرورتینی ینهده کوچهیتیرهدی.
غنی ۲۰۱۴-ییلده اصلاحاتلر وعدهسی بیلن حاکمیتگه کېلدی و اَیریم اصلاحاتلر، جملهدن، دولت خریدلری ساحهسیده اصلاحاتلر باشلندی. بیراق قرار قبول قیلیش جریانینینگ ارگ سراییده مرکزلشووی، خوفسیزلیک نهادلرینی باشقریش اصولی و سیاسی ایشانچنینگ یېمیریلیشی هم اونینگ فعالیتی تاریخینینگ بیر قِسمی دیر. امریکانینگ افغانستاننی قَیته تیکلش بۉییچه مخصوص باش تیکشیرووچیسی حساباتیده اوشبو عامللرنینگ خوفسیزلیک کوچلرینینگ پرچهلنیشیدهگی رۉلی اۉرگنیلگن. دوحه کېلیشووی و امریکا قۉشینلرینینگ آلیب چیقیلیشی هم قولهشده رۉل اۉینهدی؛ بو فاجعه اوچون مسؤولیتنی بیر کیشینینگ ذمّهسیگه یوکلب بۉلمهیدی. شونگه قرهمهی، هېچ قندهی ینگی روایت غنینینگ حاکمیت ییللریدهگی قرارلری و قولهش کونی مملکتنی ترک اېتیشی حقیدهگی سوالنی یۉققه چیقره آلمهیدی.
افغانستان خلقی اوچون اېنگ مهم سوال شو که کرزی و غنی جمهوریتنینگ ضعیفلشووی و قولهشیده هر بیری قندهی رۉل اۉینهگن؟ اولر حاکمیت دوریده قندهی قرارلر قبول قیلدی، قندهی امکانیتلرنی بای بېردی و بوگون اۉشه قرارلرنینگ عاقبتلری حقیده قندهی جواب بېرهدی؟ طالبان قَیتگنیدن کېین اولرنینگ یاندهشوولری و حرکتلری بو گروه حکمرانلیگینی عادتی و مقبول حال صفتیده کۉرسهتیشگه قَی درجهده یاردم بېردی؟ جواب فعالیت و انیق دلیللرگه اساسلنیشی کېرهک. شوندن کېین بوندهی شخصلرنینگ سیاستگه قَیتیشگه لایق یاکه لایق اېمسلیگی حقیده قرار چیقریش حقوقی افغانستان خلقینینگ اۉزیدهدیر؛ اولرنینگ تنلاولری کېلتیریب چیقرگن عذاب-عقوبت و عاقبتلردن مینگلب کیلومتر اوزاقده یشهیاتگن غرب دایرهلرینیکی اېمس.
غرب ایزلاوچیلری هم عینی سواللرنی قۉییشی کېرهک. افغانستان جمهوریتی تاریخینی فقط سابق جمهور باشلیغی تیلیدن یاکه اولرنینگ اینتېرویولری کادرلری آرقهلی توشونیب بۉلمهیدی. اگر رهبرلر اوبرزینی قَیته تیکلش اولرنینگ فعالیتینی تېکشیریش اۉرنینی اېگهللسه، آدملر ینه تنیش یوزلر و ینگی وعدهلرگه دوچ کېلیشی ممکن، حاکمیتنی باشقریش اصولی اېسه اۉزگرمهگن حالده قالیشی احتمالی بار. کرزی و غنینینگ اۉز روایتینی بیان قیلیش حقوقی بار؛ بو روایتنی سۉرهش، بهالش و قبول قیلمسلیک حقوقی اېسه افغانستان خلقیگه تېگیشلیدیر.
