قیزلر‌نینگ سرپاسی: عایله‌لر ذمّه‌سیگه آغیر یوک بۉلیب توشگن عنعنه
ایلیا
افغانستان‌نینگ بیر قطار وطنداشلری قشّاقلیک، ایشسیزلیک و نرخ-نوا‌نینگ آشیشی سېپ تیّارلشنی عایله‌لر اوچون نکاح پیتیده‌گی معمالردن بیریگه ایلنتیرگنینی اَیتماقده. اولر‌نینگ فکریچه، ایلگری عادیراق امکانیتلر بیلن عملگه آشیریلگن سېپ تیّارلش عنعنه‌سی حاضر اَیریم عایله‌لرده باشقه‌لر بیلن رقابتلشیش و اۉزینی کۉز-کۉز قیلیش سببلی قیمتگه توشه‌دیگن جریانگه ایلنگن همده عایله‌لر ذمّه‌سیگه کتّه مالیوی باسیم یوکله‌ماقده. اولر قۉشیمچه قیلیشیچه، اَیریم حاللرده سېپسیز کېلین بۉلیش کېلین‌نینگ کویاو عایله‌سی تامانیدن ملامت قیلینیشیگه سبب بۉلیشی ممکن. بو اهالی عایله‌لرنی بیر-بیری بیلن رقابتلشیشدن واز کېچیشگه و نکاح بیلن باغلیق عرف-عادتلرنی سادّه‌لشتیریشگه چقیرماقده.
غزنی شهریده یشاوچی، اونه‌شتیریلگنیگه تۉرت ییل بۉلگن شمسیه کویاو تامان‌نینگ سېپ طلب قیلیشی و نرخلر‌نینگ آشیشی اوی اوچون ضرور بویوملرنی تیّارلشنی قیینلشتیرگنینی اَیته‌دی. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، سېپینی تۉلدیریش اوچون اَیریم بویوملرنی قرضگه و بۉلیب تۉله‌ش شرطی بیلن ساتیب آلیشگه، قالگنلری‌نینگ بیر قِسمینی اېسه اۉزی تیکیب، تۉقیشگه مجبور بۉلگن. شمسیه‌‌نینگ اَیتیشیچه، برچه بویوملرنی تیّارلشگه قُربی یېتمه‌گنی سببلی تۉی مراسمی بیر نېچه بار کېچیکتیریلگن.
بو عیال شونده‌ی دېیدی: «اوّل ضرور بویوملرنی ساتیب آلدیم و سېپنی تۉلدیریش اوچون تۉییمیزنی بیر نېچه بار کېچیکتیردیک. همه نرسه‌‌نینگ نرخی آشگن شرایطده سېپ کېلین‌نینگ آته‌سی ذمّه‌سیگه قۉشیمچه یوک بۉلماقده. اگر سېپ آلیب بارمسک، آدملر: قیزی‌نینگ قنده‌ی عیبی بارکی، اونگه سېپ بېرمه‌بدی؟ دېب گپیریشه‌دی. شو سببلی قرض آلیشگه و بویوملرنی تیّارلشگه مجبور بۉله‌میز. اَیریم نرسه‌لرنی بۉلیب تۉله‌ش شرطی بیلن ساتیب آلدیک، بعضی بویوملرنی اېسه آلیشدن واز کېچدیک. خرجتلرنی کمه‌یتیریش اوچون بویوملریم‌نینگ کۉپینی اۉزیم تۉقیدیم و تیکدیم. شونده‌ی بۉلسه-ده، همه نرسه‌نی تۉلیق تیّارله‌ی آلمه‌دیم».
کابلده یشاوچی شازیه سېپینی تۉلدیریش اوچون تیکووچیلیک اوستاخانه‌لریدن بیریده منتظم ایشله‌یاتگنینی اَیته‌دی. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، کویاو عایله‌سی سېپ بیلن بیر قطارده، آته‌سی‌نینگ عایله‌سیدن آلتین هم تیّارلب بېریشنی طلب قیلگن. شازیه‌‌نینگ فکریچه، بونده‌ی طلبلر قیز تامان عایله‌لریگه ینه‌ده کۉپراق باسیم اۉتکزیب، نکاح اوچون ضرور بویوملرنی تیّارلشنی قیینلشتیره‌دی. او عایله‌لرنی سېپ تیّارلش و آلتین بېریش مسأله‌سیده باشقه‌لر بیلن رقابتلشیشدن تیییلیشگه، اقتصادی وضعیتنی حسابگه آلیب، نکاح خرجتلرینی یاشلر و اولر‌نینگ عایله‌لری اوچون آغیرلشتیرمسلیککه چقیره‌دی.
شازیه شونده‌ی دېیدی: «عایله‌لر سېپ تیّارلشده باشقه‌لر بیلن رقابتلشیشدن واز کېچیشلری و قیز تامان عایله‌سیگه کتّه خرجتلرنی یوکلش اۉرنیگه، یاشلرگه بیرگه‌لیکده‌گی حیاتلرینی عادی امکانیتلر بیلن باشلشگه رخصت بېریشلری کېره‌ک. سېپ و آلتین نکاح‌نینگ شرطیگه ایلنمسلیگی لازم».
غزنیده یشاوچی ینه بیر قیز سارا آدملر‌نینگ گپ-سۉزلریدن قۉرقیش عایله‌لرگه سېپ تیّارلش باره‌سیده کۉپراق باسیم اۉتکزه‌یاتگنینی اَیته‌دی. اونینگ فکریچه، اَیریم عایله‌لر قیزلری‌نینگ سېپی کم بۉلسه، آدملر و کویاو عایله‌سی اولرنی ملامت قیلیشیدن خواطرده. او قۉشیمچه قیلیشیچه، شو سببلی اَیریم عایله‌لر سېپ تیّارلش اوچون قرض آلیشگه و بویوملرنی بۉلیب تۉله‌ش شرطی بیلن ساتیب آلیشگه مجبور بۉلماقده.
بو قیز شونده‌ی دېیدی: «آدملر‌نینگ گپ-سۉزلریدن قۉرقیش عایله‌لرنی سېپ تیّارلش باره‌سیده باسیم آستیده قالدیردی. اَیریم عایله‌لر قیزلری‌نینگ سېپی کم بۉلسه، آدملر یاکه کویاو عایله‌سی اولرنی ملامت قیلیشیدن خواطرلنه‌دی. شو سببلی بعضی عایله‌لر حتا قرض آلیشه‌دی یاکه آدملر‌نینگ گپ-سۉزیدن قوتولیش اوچون اوی-رۉزغار بویوملرینی بۉلیب تۉله‌ش شرطی بیلن ساتیب آلیشه‌دی».
کېکسه عیاللردن بیری شگوفه‌نینگ اَیتیشیچه، کۉپلب عایله‌لر سېپ تیّارلشگه قُربی یېتمه‌گنی سببلی کویاو تامانیدن کتّه مقدارده تۉی پولی قلین طلب قیله‌دی و بو پولنی کېلین اوچون ضرور بویوملرنی ساتیب آلیشگه صرفله‌یدی. اونینگ فکریچه، اَیریم عایله‌لر کویاو تامانی تۉیانه بېریشگه راضی بۉلمه‌سه، قیزلرینی تورموشگه بېریشگه هم کۉنمه‌یدی. او قۉشیمچه قیلیشیچه، بو عادت کویاو تامان عایله‌لری‌نینگ مالیوی باسیمینی آشیره‌دی و یاشلر‌نینگ بیرگه‌لیکده‌گی حیاتینی باشلشینی قیینلشتیره‌دی.
شگوفه شونده‌ی دېیدی: «بیز‌نینگ آره‌میزده شونده‌ی عادت بار: ییگیت‌نینگ عایله‌سی ساوچیلیککه کېلگنیده، قیز‌نینگ عایله‌سی اولرگه اوی اوچون ضرور بویوملر رۉیخطینی بېره‌دی. اگر ییگیت‌نینگ عایله‌سی بو بویوملرنی ساتیب آلیشگه راضی بۉلسه، قیزینی بېره‌دی. اگر راضی بۉلمسه، باره‌وېر، خدا پناه‌ینگ بۉلسین، دېییشه‌دی. بیزده آته‌لر عادتده اوی بویوملرینی بې‌واسطه ساتیب آلمه‌یدیلر، بلکه پول و آلتین آله‌دیلر، سۉنگ بو مبلغگه کېلین اوچون ضرور بۉلگن برچه بویوملرنی تیّارله‌یدیلر و اونی اۉزلری اوچون صرفله‌مه‌یدیلر. مېنی اونه‌شتیریشگنیده، مېنینگ قواغیمگه ایکّی مینگ دالر سالیشگن، باشقه پول آلمه‌دیک. اوی اوچون برچه بویوملرنی اۉزیم ساتیب آلدیم. حتا آدملر بېرگن سیه‌لی و شیریکی پوللریدن هم قَیناته‌م‌نینگ اوییگه مو‌تر ساتیب آلدیم».
سېپ کېلین‌نینگ عایله‌سی قیزی‌نینگ بیرگه‌لیکده‌گی حیاتینی باشلشی اوچون تیّارله‌یدیگن اوی-رۉزغار بویوملری و جهازلری مجموعه‌سیدیر. بو بویوملر عادتده آشخانه انجاملری، یاتاق جهازلری، قالینلر و برق جهازلرینی اۉز ایچیگه آله‌دی. بیراق سېپ‌نینگ توری و مقداری افغانستان‌نینگ تورلی حدودلری و عایله‌لریده فرق قیله‌دی.
افغانستانده سېپ تیّارلش و قلین آلیش اَیریم عایله‌لرده نکاح بیلن باغلیق کېنگ ترقه‌لگن عرف-عادتلردندیر. بعضی حاللرده عایله‌لر سېپ تیّارلشگه مالیوی امکانیتی یېتمه‌گنی سببلی کویاو تامانیدن تۉیانه آلیشگه مراجعت قیله‌دی. بیراق نرخلر‌نینگ آشیشی، تۉیانه مقداری و سېپ بویوملری باره‌سیده‌گی اۉزارا رقابت نکاح خرجتلرینی کۉپه‌یتیریب، اَیریم حاللرده تورموش قوریش جریانینی قیینلشتیرماقده.
