اهالی: طالبان مذهبی اېرکینلیکنی چېکلهگن
ایلیا
افغانستان وطنداشلرینینگ اَیریملری طالبان مملکتنی اېگهللهگنیدن کېین دینی اېرکینلیککه قۉییلگن چېکلاولر کوچهیگنیدن شکایت قیلماقده. اولرنینگ اَیتیشیچه، بو چېکلاولر سۉنگگی ییللرده دینی مراسملرنی اۉتکزیش و اَیریم دینی عمللرنی بجریشلریگه تأثیر کۉرسهتگن. اولرنینگ سۉزلریگه کۉره، اَیریم دینی مراسملرنی اۉتکزیش اوچون طالبان تامانیدن معین کۉرسهتمهلر و چېکلاولر هم جاری اېتیلگن. اولر بو حالت اَیریم دینی تدبیرلرنی اېرکین اۉتکزیش امکانیتلرینی چېکلهگنینی قۉشیمچه قیلماقده.
شیعه، اسماعیلیه و سنّی مذهبلری وکیللری ۸صبح گزېتهسیگه بېرگن صحبتلریده مملکتدهگی تورلی مذهب وکیللرینینگ دینی اېرکینلیگیگه رعایه اېتیلیشینی و دینی عمللرینی بجریشلری اوچون شرایط یرهتیلیشینی طلب قیلماقده. اولرنینگ اَیتیشیچه، دینی اېرکینلیک فقط مراسملرنی اۉتکزیش بیلن چېکلنمهیدی، بلکه دینی عمللر و دینی فعالیتنی اېرکین عملگه آشیریشنی هم اۉز ایچیگه آلهدی. اولر تورلی مذهب وکیللری دینی مراسم و عمللرینی قۉشیمچه چېکلاولرسیز اۉتکزه آلیشی کېرهکلیگینی تأکیدلهماقده. اولرنینگ فکریچه، بو چېکلاولرنینگ دوام اېتیشی تورلی مذهب وکیللری اۉرتهسیدهگی همجهتلیک و افغانستاندهگی دینی خیلمه-خیللیکنی سقلشگه تأثیر قیلیشی ممکن.
مملکت وطنداشلریدن بیری نسترن، افغانستانده تورلی مذهب وکیللری دینی مراسم و عمللرینی بجریشده تۉلیق اېرکینلیککه اېگه اېمسلیگینی اَیتهدی. او قۉشیمچه قیلهدی: «مېنینگ فکریمچه، افغانستانده تورلی مذهب وکیللری دینی مراسم و عمللرینی بجریشده اېرکینلیککه اېگه اېمس. تیزیم اۉزگرگچ، بیر قطار چېکلاولر جاری اېتیلدی که آدملر طالباندن آلدینگی دوردهگیدېک دینی مراسملرینی ایستهگن جاییده اېرکین اۉتکزه آلمهیدی.»
کابل اهالیسیدن ینه بیری رستم، طالبان دینی همجهتلیکنی کوچهیتیریش اۉرنیگه اَیریم دینی مراسم و شعارلرگه چېکلاولر جاری قیلگنینی اَیتهدی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، بو چېکلاولرنینگ دوام اېتیشی تورلی مذهب وکیللری اۉرتهسیدهگی مناسبتلرگه تأثیر قیلیشی و دینی کېلیشماوچیلیکلر کوچهییشیگه شرایط یرهتیشی ممکن.
رستم اَیتهدی: «دینی اېرکینلیک تأمینلنیشی کېرهک، اما طالبان استه-سېکین چېکلاولرنی کۉپهیتیرماقده. اولر حنفی مذهبیدن تشقری، حتا سنّی مذهبینینگ اَیریم یۉنهلیشلرینی هم تن آلمهیدی. طالبان برچه مذهبلرگه حرمت بیلن مناسبتده بۉلیشی کېرهک؛ عکس حالده دینی کمسیتیش کوچهیهدی، همجهتلیک یۉقالهدی و جمعیتدهگی کېلیشماوچیلیکلر آرتهدی. آدملر اۉز دینی اعتقادلرینی اېرکین تنلشی و اونگه عمل قیلیشی کېرهک.»
مملکت اهالیسیدن ینه بیری عارف یعقوب، تورلی مذهب وکیللری اۉز اعتقادلری و دینی عمللرینی کمسیتیشسیز بجره آلگن تقدیردهگینه دینی اېرکینلیک تأمینلنیشینی اَیتهدی. او دینی مسألهلر بۉییچه یېترلی بیلیمنینگ یۉقلیگی و طالباننینگ اَیریم مذهب وکیللریگه مناسبتی اولرنینگ دینی عمللرینی بجریشیده کمسیتیش و چېکلاولر کوچهییشیگه سبب بۉلگنینی قۉشیمچه قیلهدی. یعقوبنینگ اَیتیشیچه، تورلی مذهب وکیللرینینگ تېنگ حقوقلرینی تأمینلش و دینی اېرکینلیکنی حمایه قیلیش اوچون انیق قانونلر یرهتیش دینی کېلیشماوچیلیکلرنینگ کوچهییشیگه یۉل قۉیمسلیگی ممکن.
بو کابل یشاوچیسی اَیتهدی: «بیز سنّیلر و حنفی مذهبیگه اېرگشهمیز و مذهبیمیزنینگ اساسی دینده معتدللیککه تیهنهدی. اما مېنینگ فکریمچه، [طالبان] حددن تشقری کېسکین یاندهشووگه اېگه و بو ترورچی یاندهشوو اَیریم مذهب وکیللرینینگ اۉز اعتقادلرینی اېرکین عملگه آشیره آلمسلیگیگه سبب بۉلگن. بعضاً آدملر یاکه طالبان باشقهلرنینگ دینی اعتقادلریگه قرشی مناسبت بیلدیرهدی و اولرگه چېکلاولر یرهتهدی. بیزنینگ حدودیمیزده شیعه مذهبیدهگیلرنی کافر دېب اتهیدیگن بیر حنفی شیخ بار و بیز اونینگ بوندهی گپلرینی بیر نېچه بار اېشیتگنمیز. اونینگ اَیریم شاگردلری هم بیزنینگ بیرینچی دشمنیمیز یهودیلر، کېین اېسه شیعهلر، دېب اَیتردی. بیز بو حالتلرنی بېواسطه کۉرگن و اېشیتگنمیز. تورلی مذهب وکیللری اۉرتهسیدهگی همجهتلیکنی کوچهیتیریش اوچون اوّلا اهالینینگ دینی مسألهلر بۉییچه بیلیمینی آشیریش کېرهک. دینی مسألهلردن اۉز منفعتلری اوچون فایدهلنهدیگن کیشیلر افراطی قرهشدهگی آدملرنینگ کۉپهییشیگه و دینی کېلیشماوچیلیکلرنینگ کوچهییشیگه سبب بۉلهدی.»
اسماعیلیه مذهبی وکیللریدن بیری بیبی زرینه، بو مذهبگه منسوب کیشیلر اَیریم حدودلرده، جملهدن، بدخشانده دینی مراسم و فعالیتلرینی اۉتکزیشده چېکلاولرگه دوچ کېلهیاتگنینی اَیتهدی. او شغنانده طالبان و امر باالمعروف و نهی عن المنکر ادارهسیگه علاقهدار اَیریم شخصلر اسماعیلیهلرنینگ دینی اعتقادلرینی ناتۉغری دېب حسابلشینی و اولرنینگ دینی عمللرینی قندهی بجریشیگه ارهلشهیاتگنینی قۉشیمچه قیلهدی. زرینهنینگ اَیتیشیچه، «بیتالعلم»لرنینگ یاپیلیشی همده اسماعیلیه مذهبیگه عاید کتاب و منبعلرنینگ ییغیب آلینیشی اوشبو جمعیت بالهلری و یاشلرینینگ دینی تعلیم آلیش امکانیتینی چېکلهگن. او، شونینگدېک، مناسبت و باسیمدن خواطرلنیش اَیریم اسماعیلیهلرنینگ اۉز دینی کیملیگینی آشکار قیلمسلیگیگه سبب بۉلگنینی اَیتهدی. او بو حالتنینگ دوام اېتیشی دینی اېرکینلیکنی و تورلی مذهب وکیللرینینگ اۉز اعتقادلری همده دینی عمللرینی اېرکین بجریش حقوقینی چېکلشینی تأکیدلهیدی.
زرینه اَیتهدی: «بیز جماعتخانهده دینی مراسملریمیزنی اۉتکزهمیز و عیاللر همده اېرککلر حجابگه رعایه قیلگن حالده، علیحده-علیحده مراسملرده قتنهشهدی. اَیریم چېکلاولرگه قرهمهی، هنوز جماعتخانهده نماز اۉقیشیمیز، نکاح و باشقه دینی مراسملریمیزنی اۉتکزیشیمیز ممکن؛ اما شغنانده معمالر کۉپراق. طالبان و امر باالمعروف و نهی عن المنکر اسماعیلیه اهالیگه دینی تعلیماتلریمیز تۉغری اېمسلیگینی اَیتهدی و حتا نماز همده دینی مراسملریمیز قندهی اۉتکزیلیشیگه ارهلشهدی.»
بو عیال قۉشیمچه قیلهدی: «انچه وقتدن بېری بیتالعلم یاپیلگن و اسماعیلیه مذهبیگه عاید کتابلر هم ییغیب آلینگن. بالهلر و یاشلر جماعتخانه و بیتالعلمگه باریش اۉرنیگه مدرسهگه یوباریلماقده و بیز طالباننینگ اسماعیلیه مذهبی حقیدهگی اۉز تلقینی اولرگه سینگدیریلیشیدن خواطردهمیز. اَیریم اسماعیلیهلر کلتکلنیش یاکه باسیمگه اوچرهشدن قۉرقیب، اۉز دینی کیملیگینی هم آشکار قیلمهیدی. حتا بدخشاندن اَیریم اسماعیلیهلرنی مذهبینی اۉزگرتیریشگه مجبورلشگنی حقیده خبرلر هم بار و بو مسأله خلق آرهسیده کتّه خواطر اویغاتگن.»
بو شکایتلر خلقارا حساباتلرده هم افغانستانده دینی اېرکینلیککه چېکلاولر حقیده خبرلر بېریلهیاتگن بیر پیتده بیلدیریلماقده. امریکا خلقارا دینی اېرکینلیکلر کمیسیونی (USCIRF) ۲۰۲۶-ییلگی حساباتیده افغانستانده دینی اېرکینلیکنینگ ۲۰۲۵-ییلدهگی حالتی هنوز جوده قانیقرسیز بۉلگنینی و طالبان جمعیتگه اسلامنینگ یگانه تلقینینی جاری قیلگنینی بیلدیرگن. کمیسیون معلوماتیگه کۉره، بو حالت اینیقسه عیاللر، قیزلر و دینی آزچیلیکلرگه تأثیر کۉرسهتگن.
اوشبو کمیسیون ۲۰۲۶-ییل ۲۳-سپتمبر کونی افغانستاندهگی دینی اېرکینلیک مسألهسیگه بغیشلنگن ییغیلیشیده هم شیعه و اسماعیلیه مذهبی وکیللری همده عیسویلر و هندولر کبی دینی آزچیلیکلر اۉز دینی فعالیتی و عمللرینی بجریشده هنوز چېکلاولرگه دوچ کېلهیاتگنینی بیلدیرگن.
