ایشسیزلیکنینگ آرتیشی؛ یاشلر کۉپلب آرزولریدن واز کېچماقده
آدرینا بهزاد
اَیریم یاشلر ایشسیزلیکنینگ آرتیشی و اقتصادی شرایطلرنینگ تاباره آغیرلشهیاتگنیدن خواطرده. اولر ایش اۉرینلری یۉقلیگی و اقتصادی معمالر حیاتلرینی جدّی قیینچیلیکلرگه دچار قیلگنینی اَیتماقده. بو یاشلر اقتصادی وضعیتنینگ ناقولهیلیگی سببلی کېلهجک اوچون کۉپلب آرزو و رېجهلریدن واز کېچیشگه مجبور بۉلگنینی تأکیدلهماقده. اولر، شونینگدېک، مناسب ایش تاپیش حیاتلریدهگی اېنگ کتّه معمالردن بیریگه ایلنگنینی اَیتماقده.
انگلیس ادبیاتی یۉنهلیشیده تحصیل آلگن یاشلردن بیری شاکر (مستعار)، ایش امکانیتلری یۉقلیگی سببلی انچهدن بېری ایشسیز قالگنینی و حیاتی احتیاجلرینی تأمینلش اوچون کونلیک محنت بیلن شغللنیشگه مجبور بۉلگنینی اَیتهدی.
بو ییگیت شوندهی دېیدی: «انچهدن بېری ایشسیزمن. ایش تاپیلسه هم، او کونلیک محنت بۉلهدی و بیر یاکه ایکّی آی دوام اېتیشی ممکن، شوندن کېین ینه ایشسیز قالهمن. مېن انگلیس ادبیاتی یۉنهلیشینی تماملهگنمن، اما حاضر مردکارلیک قیلهمن.»
شاکر شوندهی دېیدی: «مېنگه اۉخشهگن ینه بیر نېچه دۉست و اۉرتاقلریم هم خودّی شوندهی احوالده. بیز یاشلر حاضر هر قچانگیدن هم کۉپراق حرکت قیلیب، حیاتیمیزنی قوریشیمیز کېرهک بۉلگن بیر پیتده، ایش یۉق و کۉپلب آرزو و ایستکلریمیزدن واز کېچیشگه مجبورمیز. ۱۶ ییل اۉقیدیک، اما حاضر اۉشه ییللرنینگ برچهسی ضایع کېتگندېک حس قیلهیپمن.»
زینب (مستعار) برچه عایله اعضالری ایشسیز اېکنینی و اولر آغیر کونلرنی باشدن کېچیرهیاتگنینی اَیتگن عایلهگه کېلین بۉلگن. او شوندهی دېیدی: «بیز عایلهده تۉقّیز کیشیمیز. اویده بېش نفر اېرکک بار و اولرنینگ برچهسی ایشسیز. فقط اېریم، یعنی اولرنینگ کتّه اکهسی، اۉقیگن و معلوماتلی بۉلیشیگه قرهمهی، ایش تاپه آلمهدی. حاضر بیراونینگ موترینی آلیب، اونده ایشلهیپتی.»
زینب قۉشیمچه قیلهدی: «اوّل یشهگن اوییمیزده اجاره حقینی اۉز وقتیده تۉلهی آلمهگنیمیز اوچون اوی اېگهسی بیزنی اویدن چیقریب یوباردی. کۉچهده قالدیک و نهایت قیشلاقدهگی بیر اویگه کۉچیب کېلدیک. حیاتیمیز جوده آغیر کېچماقده. اوّل اوییمیزدهگی برچه اېرککلر ایشلردی و یخشی حیات کېچیرردیک، اما حاضر آغیر اقتصادی وضعیت بیلن کورهشماقدهمیز.»
طلبهلردن بیری عابد (مستعار)، ایشسیزلیک افغانستاندهگی اېنگ مهم اقتصادی و اجتماعی معمالردن بیری بۉلیب، اینیقسه یاشلر و عایلهلرگه تأثیر کۉرسهتگنینی اَیتهدی. اونینگ فکریچه، ایش اۉرینلرینینگ یېتیشمسلیگی، اقتصادی فعالیتنینگ ضعیفلیگی، سرمایه کېریتیشلرنینگ کمهییشی و صناعت ترماقلرینینگ چېکلنگنلیگی ایشسیزلیکنینگ اساسی عامللریدندیر.
بو طلبه قۉشیمچه قیلهدی: «بیلیم یورتی بیتیرووچیلری سانینینگ چېکلنگن ایش امکانیتلریگه نسبتاً آرتیب باریشی هم یاشلرنی ایش بیلن تأمینلش معماسینی ینهده کوچهیتیردی. ایشسیزلیک قشّاقلیکنینگ آرتیشی و اهالینینگ خرید قابلیتی پسهییشیدن تشقری، مهاجرت و اَیریم اجتماعی معمالرنینگ کوچهییشیگه هم زمینه یرهتیشی ممکن. ایچکی ایشلب چیقریشنی قۉللب-قوّتلش، سرمایه یاتقیزیش، اېکینچیلیک، صناعت، تخنیکی تعلیم و تدبیرکارلیک ایش اۉرینلری یرهتیش همده ایشسیزلیکنی کمهیتیریشگه یاردم بېریشی ممکن.»
عینی پیتده فرید (مستعار)، اقتصادی مسألهلر بۉییچه متخصص، افغانستانده ایش بازاری سۉنگگی ییللرده کۉپلب سیاسی، اقتصادی و ترکیبی ضربهلر تأثیریده چوقور انقراضگه دوچ کېلگنینی اَیتهدی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، خارجی سرمایه کېریتیشلرنینگ کمهییشی، خلقارا چېکلاولر و سرمایهلرنینگ موزلهتیب قۉییلیشی، حلال و حرام حقیدهگی قرهشلر محنت کوچیگه بۉلگن طلبنی مینیمال درجهگه توشیرگن.
بو متخصص شوندهی دېیدی: «بوندن تشقری، عیاللرگه نسبتاً ایش چېکلاولری جمعیتدهگی فعال ایشچی کوچینینگ کتّه قِسمینی ایشلب چیقریش جریانیدن چیقریب تشلهدی و اقتصادی اشتراک درجهسینی کېسکین پسهیتیردی. ینه بیر مهم جهت خصوصی سکتور آست-قورمهسینینگ ضعیفلیگی بۉلیب، بو هېچ قچان افغانستان تدبیرکارلرینی اوشبو مملکتنی سرمایه کیریتیش اوچون خوفسیز جای دېب حسابلشگه ایشانتیرمهدی.»
فرید قۉشیمچه قیلهدی: «بیز گواه بۉلهیاتگن ایشسیزلیک نتیجهسیده عایلهلرنینگ خرید قابلیتی کېسکین پسهیدی و عایلهلرنینگ اکثریتی مطلق قشّاقلیک سری بارماقده. خاندانلر درآمدلرینینگ کمهییشی آزیق-طعام خوفسیزلیگیگه تهدید توغدیردی، قشّاقلیکنینگ چوقورلشیشی اېسه دوالنیش و تعلیم اوچون ضرور بۉلگن دستلبکی خرجتلرنی قاپلشنی هم قیینلشتیرهدی.»
شوندی بیرحالده یقینده هراتدهگی اَیریم یاشلر قشّاقلیک، ایشسیزلیک، روحی باسیم، عایلهوی معمالر همده تعلیم و اجتماعی امکانیتلرنینگ چېکلنگنی کبی عامللرنینگ بیرلشووی اَیریم اۉسمیرلرنینگ تنباکو محصولاتلریگه مراجعت قیلیشیگه شرایط یرهتگنینی اَیتگن اېدی.
شو بیلن بیرگه، خلقارا محنت تشکیلاتی (ILO) افغانستانده خلقارا یاشلر کونی مناسبتی بیلن بېرگن بیاناتیده دنیاده یاشلر ایشسیزلیگی درجهسی آشگنی و اولرنینگ مناسب ایشگه کیریش امکانیتی قیینلشگنینی معلوم قیلگن اېدی.
یقینده بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی باش کاتبی خوفسیزلیک کېنگشیگه تقدیم اېتگن حساباتیده افغانستانده قریب ۱۳،۸ میلیون کیشی آزیق-طعام خوفسیزلیگی باسقیچلرینینگ بیرلشگنلشگن تصنیفی (IPC) بۉییچه ۳- یاکه ۴-درجهدهگی اۉتکیر آزیق-طعام خوفسیزلیگی معماسیگه دوچ کېلگنینی بیلدیرگن. شونینگدېک، بېش یاشگچه بۉلگن ۳،۷ میلیوندن آرتیق باله همده ۱،۲ میلیون حاملهدار یاکه اېمیزیکلی عیال اۉتکیر تۉییب-آوقتلنمسلیک حالتیگه دوچ کېلگن.
