افغانستانده فدرا‌لیزم محاکمه‌سی؛ توزومنی اۉزگرتیریشدن جماعه‌وی حرکت‌نینگ رۉلیگه قدَر
تنویراحمد قسیم
افغانستانده فدرا‌لیزم حقیده‌گی مناظره‌لرده، نظریمده، بیر مهم مسأله‌گه یېترلیچه اعتبار قره‌تیلمه‌یپتی: سیاسی توزوم و اجتماعی حرکتلرنینگ اۉزارا مناسبتی، شونینگدېک، دموکرا‌تیک ترتیبنی یره‌تیش و دوام اېتتیریشده سیاسی مدنیت همده جماعه‌وی تفکر‌نینگ اۉرنی. سوسیالوژی‌ده «توزوم» و «حرکت» بیر-بیریدن اجره‌لگن و اۉزارا علاقه‌سیز توشونچه‌لر اېمس. سیاسی، اقتصادی و اجتماعی توزیلمه‌لر انسانلر‌نینگ حرکتلری اوچون امکانیت و چېکلاولرنی شکللنتیره‌دی. عکسینچه، اجتماعی حرکتلر هم موجود توزیلمه‌لرنی قَیته تیکلشی، اۉزگرتیریشی یاکه ینگی توزیلمه‌لر‌نینگ شکللنیشیگه زمینه یره‌تیشی ممکن. شو سببلی، توزیلمه‌‌نینگ رۉلینی انکار اېتیب بۉلمه‌یدی، عینی پیتده توزیلمه‌نی اۉزگرتیریش‌نینگ اۉزی اجتماعی مناسبتلر و سیاسی مدنیتنی توبدن اۉزگرتیره‌دی، دېب هم بۉلمه‌یدی.
شونگه قره‌مه‌ی، افغانستانده فدرا‌لیزم حقیده‌گی مناظره‌لر‌نینگ کتّه قِسمیده اساسی اعتبار دولت شکلینی اۉزگرتیریش و حاکمیتنی جیوگرافیک جهتدن تقسیملشگه قره‌تیله‌دی. گۉیاکه تیزیم فدراتیف شکلگه اۉتیشی بیلن جمعیت‌نینگ تاریخی معمالری، اوتاریتر مناسبتلر، کمسیتیش، اجتماعی ایشانچسیزلیک و اشتراک اېتیش مدنیتی‌نینگ ضعیفلیگی هم اۉز-اۉزیدن حل بۉله‌دیگندېک. سوسیالوژیگ نقطه نظردن، بونده‌ی قره‌ش اۉزیگه خاص ترکیبی، یعنی مرکّب جمعیت معمالرینی فقط سیاسی توزیلمه بیلن ایضاحلشدیر.
مسأله‌نی ینه‌ده روشنلشتیریش اوچون سعودی عربستان و بریتانیا اۉرته‌سیده‌گی فرقنی مثال قیلیب کېلتیریش ممکن. هر ایکّی دولت قیراللیک حسابلنه‌دی، بیراق سیاسی انستیتوتلر، حسابدارلیک میکانیزملری، حاکمیتنی چېکلش و سیاسی مدنیت جهتیدن اولر اۉرته‌سیده جدّی تفاوتلر موجود. بو تققاسلش سیاسی تیزیم‌نینگ رسمی نامی و شکلی اونینگ عملده قنده‌ی فعالیت یوریتیشینی اۉز-اۉزیدن توشونتیریب بېره آلمه‌سلیگینی کۉرسه‌ته‌دی. البته، بو ایکّی مملکت اۉرته‌سیده‌گی فرقلرنی فقط سیاسی مدنیت بیلن ایضاحلب بۉلمه‌یدی. تاریخ، انستیتوتلر، اقتصادی مناسبتلر و دولت شکللنیشی‌نینگ تورلی یۉللری هم بو تفاوتلرده مهم ا‌ۉرین توته‌‌دی.
حامد کرزی و محمد اشرف غنی دوریده‌گی افغانستان اسلام جمهوریتی تجربه‌سی هم اوشبو مسأله‌نی توشونیش اوچون یقینراق مثالدیر. اۉشه دورده تیزیم‌نینگ رسمی توزیلیشی سیلاولر، اساسی قانون و اَیریم دموکرا‌تیک میکانیزملرگه اساسلنگن اېدی. بیراق بو میکانیزملر‌نینگ موجودلیگی اۉز-اۉزیدن برقرار و حسابدار دموکرا‌تیک انستیتوتلرنی شکللنتیره آلمه‌دی. حاکمیت‌نینگ شخصی و ترماق مناسبتلریگه اساسلنگن شکللری، اېتنیک عامللر، سیاسی، دستوری فعالیت یوریته‌دیگن حزبلر‌نینگ ضعیفلیگی و اَیریم اوتاریتر اندازه‌لر‌نینگ دوام اېتیشی رسمی تشکیلاتلر فعالیتیگه تأثیر کۉرسه‌تدی.
نتیجه‌ده، تیزیم‌نینگ رسمی شکلی بیلن حاکمیت‌نینگ عملده قنده‌ی عملگه آشیریلیشی اۉرته‌سیده تفاوت یوزه‌گه کېلدی. قانون، ملَکه، مسؤولیت و عمومی منفعتلر اساسیده فعالیت یوریتیشی کېره‌ک بۉلگن تشکیلاتلر کۉپ حاللرده سیاسی ملاحظه‌لر و حاکمیت ترماقلری تأثیریده قالدی. بو تجربه شونی کۉرسه‌تدیکی، دموکرا‌تیک قاعده‌لر‌نینگ سیاسی خطی-حرکتلر و اجتماعی مناسبتلرده مستحکم قرار تاپیشیسیز اساسی قانون، سیلاولر و رسمی تشکیلاتلر‌نینگ موجودلیگی دموکراسینی کفالتلش اوچون یېترلی اېمس.
البته، بو فکر اۉشه دورده‌گی اساسی قانون لایحه‌لشده‌گی کمچیلیکلر، حاکمیت‌نینگ مرکزلشووی، تشقی اره‌لشوولر، اوروش و اقتصادی شرایطلر‌نینگ تأثیرینی انکار اېتیش دېگنی اېمس. اساسی نقطه شونده‌کی، اوشبو عامللر‌نینگ هېچ بیرینی تیزیم‌نینگ موفقیتسیزلیگینی یالغیز اۉزی توشونتیریب بېره‌دیگن سبب صفتیده کۉریب بۉلمه‌یدی. معما توزیلمه‌لر، اجتماعی مناسبتلر و سیاسی حرکتلرنینگ اۉزارا تأثیری جریانیده شکللنه‌دی.
شو نقطه نظردن، افغانستاندهگی فدرا‌لیزم مسأله‌سیگه قَیتیش لازم. فدرا‌لیزم تېگیشلی شرایطلرده حاکمیتنی تقسیملش، منطقوی اۉزینی اۉزی باشقریش و اشتراک اېتیش میکانیزملرینی یره‌تیش آرقه‌لی اجتماعی خیلمه-خیللیکنی باشقریش همده حاکمیت‌نینگ مرکزلشووینی کمه‌یتیریشگه یاردم بېریشی ممکن. بیراق بونده‌ی نتیجه‌لر اۉز-اۉزیدن یوزه‌گه کېلمه‌یدی. اگر محلی انستیتوتلر هم شخصی ترماقلر، اېتنیک مناسبتلر، حاکمیت انحصار و اېتنیک رقابتگه تاپشیریلسه، مرکزسیزلشتیریش حاکمیتنی دموکرا‌تلشتیریش اۉرنیگه، اوتاریتریزم‌نینگ بیر نېچته مرکزلرینی وجودگه کېلتیریشی ممکن.
شو باعث، اساسی سوال فقط افغانستانگه مرکزلشگن، یریم مرکزلشگن یاکه فدرا‌ل تیزیم کېره‌کمی، دېگن مسأله اېمس. اساسی سوال اوشبو توزیلمه‌لر‌نینگ هر بیری دموکرا‌تیک فعالیت یوریتیشی اوچون قنده‌ی اجتماعی و تیزیملی شرایطلر ضرور؟ توزیلمه حقیده‌گی مناظره مهم، اما اونینگ اۉزی یېترلی اېمس.
نظریمده، افغانستان جمعیتی‌نینگ اساسی معمالریدن بیری مستقل و حسابدار تشکیلاتلر‌نینگ ضعیفلیگی، اجتماعی ایشانچسیزلیک، وطنداشلیک اۉزلیگیدن کۉره اَیریم اېتنیک اۉزلیک شکللری‌نینگ اوستونلیگی همده عمومی منفعتلر اطرافیده جماعه‌وی حرکتنی شکللنتیریشده‌گی قیینچیلیکلردیر. بونده‌ی شرایطده سیاسی کېلیشماوچیلیکلر آسانلیک بیلن اۉزلیککه اساسلنگن رقابت دایره‌سیده قَیته نمایان بۉله‌دی، ملاقات، همکارلیک و جماعه‌وی اراده‌‌نینگ شکللنیش امکانیتلری اېسه چېکلنه‌دی.
بو یېرده جماعه‌وی تفکر دېگنده فقط کۉپچیلیک‌نینگ راضیلیگی یاکه آدملر‌نینگ بیر جایگه تۉپلنیشی نظرده توتیلمه‌یدی. عکسینچه، بو جمعیت‌نینگ تنقیدی ملاقات آلیب باریش، فرقلرنی قبول قیلیش، عمومی منفعتلرنی عاقلانه بهالش، باشقه‌لر بیلن همکارلیک قیلیش و کېلیشماوچیلیکلرنی تینچ یۉل بیلن حل اېتیش قابلیتی دیر. وطنداشلیک حرکتی اېسه انسانلر اېتنیک و دینی منسوبلیگیدن قطعی نظر، اۉزلرینی حقوق اېگه‌سی، مسؤول شخص و جمعیت‌نینگ سیاسی تقدیریده اشتراک اېتووچی تامان دېب بیلگنلریده مضمون کسب اېته‌دی.
البته، سیاسی مدنیت هم اۉزگرمس و دایمی حادثه اېمس. فقرالردن عدالتلی تشکیلاتلر و حقیقی اشتراک امکانیتلری موجود بۉلمه‌گن شرایطده دموکرا‌تیک مدنیتنی یالغیز اۉزلری شکللنتیریشنی کوتیب بۉلمه‌یدی. وطنداشلر اشتراک اېتیش، همکارلیک تجربه‌سینی آرتتیریش، طلب قۉییش، حسابدارلیکنی طلب قیلیش و بیر-بیرلری‌نینگ حقوقلرینی حمایه قیلیش جریانیده اوشبو مدنیتنی اۉرگنه‌دیلر و قَیته شکللنتیره‌دیلر. شو سببلی، توزیلمه و حرکت اۉزارا باغلیق مناسبتده بۉله‌دی: دېموکرا‌تیک انستیتوتلر دېموکرا‌تیک حرکتلرنی کوچه‌یتیریشی، دموکرا‌تیک حرکتلر اېسه تشکیلاتلرنی مستحکملش و اصلاح قیلیشگه آلیب کېلیشی ممکن.
افغانستان‌نینگ حاضرگی شرایطیده ینه بیر مرکّب سوال یوزه‌گه کېله‌دی: سیاسی و وطنداشلیک فعالیتی اوچون امکانیتلر چېکلنگن بیر وضعیتده بونده‌ی حرکتلر اوچون زمینه‌نی قنده‌ی سقلب قالیش و مستحکملش ممکن؟ بو سوالگه جواب تنقیدی تعلیم، وطنداشلیک فعالیتی، اجتماعی ملاقات، اېتنیک چېگره‌لردن تشقریده‌گی همکارلیک و ایشانچ ترماقلرینی شکللنتیریش امکانیتلرینی اۉرگنیشنی طلب قیله‌دی. بو یۉل آسان هم، تېزکار هم اېمس. بیراق اونگه اعتبار قره‌تمسدن، کېله‌جکده‌گی توزوم حقیده‌گی مناظره‌لرده افغانستان اجتماعی واقعلیگی‌نینگ مهم بیر قِسمی اعتباردن چېتده قاله‌دی.
بیز‌نینگ معمامیز فقط سیاسی توزومنی تنلشدن عبارت اېمس. اساسی مسأله دېموکرا‌تیک حرکت قیلیش صلاحیتی، جماعه‌وی تفکر و وطنداشلیک مدنیتیگه اېگه جمعیتنی قنده‌ی برپا اېتیشدیر. بونده‌ی جمعیتده کېلیشماوچیلیکلر عداوتگه ایلنمسلیگی، حاکمیت حسابدارلیکدن قاچمسلیگی و عمومی منفعتلر چېکلنگن گروهی منسوبلیکلر قربانیگه ایلنمسلیگی کېره‌ک.
شو سببلی، مېن فقط سیاسی توزومنی اۉزگرتیریشگه اورغو بېریشدن کۉره، جماعه‌وی حرکت و وطنداشلیک مدنیتینی مستحکملش ضرورلیگیگه کۉپراق اعتبار قره‌ته‌‌من. بو توزیلمه‌‌نینگ اهمیتی کمراق دېگنی اېمس، بلکه دموکرا‌تیک حرکتلرسیز توزیلمه‌‌نینگ اۉزی دموکراسینی کفالتله‌ی آلمه‌سلیگینی انگله‌ته‌دی.
دموکرا‌تیک توزوم دموکرا‌تیک فقرالر و دموکرا‌تیک حرکتلرسیز دموکراسی‌نینگ کفالتی بۉله آلمه‌یدی. خودّی شونینگدېک، دموکرا‌تیک حرکتلر هم تېگیشلی امکانیتلر و انستیتوتلرسیز برقرار رۉیابگه چیقمه‌یدی. دېمک، اساسی مسأله دموکرا‌تیک تشکیلات و فقرالیک حرکتلری بیر-بیرینی مستحکمله‌یدیگن مناسبتنی انگلش و شکللنتیریشدن عبارت.
