اجتماعی ترماقلر؛ طالبانگه قرشی کوره‌شه‌یاتگن عیاللر اوچون مستحکم ته‌ینچ
شفیقه‌محمدی
سۉنگگی ییللرده طالبان تامانیدن چېکلاولر جاری اېتیلگنیدن سۉنگ، افغانستاندهگی عیاللر اجتماعی ترماقلرنی عدالتسیزلیککه قرشی کوره‌شده مستحکم سنگر صفتیده تنلشگن. بعضی عیاللر ایتیشیچه، اجتماعی ترماقلر کوره‌ش، اۉزینی نمایان قیلیش، خبردارلیک و افغانستان نینگ چېکلاولرگه دچار بۉلگن عیاللری نینگ آوازینی جهان همجمعیتی‌گه یېتکزیشده اېنگ قدرتلی واسطه‌لردن بیری دیر. اوشبو عیاللرگه کۉره، اجتماعی ترماقلر جهان‌نی حاضرگی شرایطده عیاللر حیاتیده یوز بېره‌یاتگن ظلم، کمسیتیش و زۉرآورلیکدن خبردار قیلگن. اولر بعضی پلتفرم‌لر نینگ، جمله‌دن فیسبوک، ایکس و انستاگرام نینگ عیاللر کوره‌شی و خبردارلیکده‌گی رۉلینی قدرلی دېب بیلگن. شو بیلن بیرگه، اجتماعی ترماقلر عیاللر اوچون فکری اۉسیش و تعلیم امکانیتینی هم یره‌تگن.
حاضرگی شرایطده عیاللر فعالیتی اجتماعی ترماقلرده جمعیت و افغانستان تشقریسیده‌گی دولتلر بیلن باغلنیش نینگ اېنگ مهم واسطه‌لریدن بیریگه ایلنگن. اجتماعی ترماقلر عیاللرگه اۉز شخصی تجربه‌لری بیلن بۉلیشیش، جمعیتده‌گی حیاتی حالتلری حقیده خبردارلیک بېریش، حقوقلرینی حمایه قیلیش اوچون آواز چیقریش و عدالتسیزلیک و کمسیتیشگه قرشی ناراضیلیک بیلدیریش امکانینی بېرگن. طالبان حکمرانلیگی نینگ تۉرت ییللیگی دوامیده چېکلاولر، باستیریش، تهدیدلر، کمسیتیش و عیاللر نینگ جمعیتده‌گی جسمانی اشتراکینی یۉق قیلیش اولرنی جسمانی و اجتماعی کوره‌شنی اجتماعی ترماقلرده، خصوصاً فیسبوک، انستاگرام و ایکس پلتفرم‌لریده آلیب باریشگه مجبور قیلگن.
عدالت‌پرور عیاللر حرکتی اعضاسی، راحیل تلاش ایتیشیچه، او تخمیناً اۉن ییل آلدین اجتماعی ترماقلرده فعالیت باشله‌گن. او قۉشیمچه قیلیشچه: «اۉشنده بغلان ولایتیده فیسبوک و باشقه ترماقلرده قیز نینگ آدرسی و صورتیگه اېگه بۉلیش اویتلی و نااۉرین دېب حسابلنگن، لېکن مېن قرشی فکرلرگه قره‌مه‌ی، اۉشه ییلدن باشلب مجبوری نکاح و عیاللر نینگ مجبوری قاعده‌لری حقیده اجتماعی ترماقلرده متن یازیب فعالیت آلیب باردیم».
تلاش شونینگدېک، ایتیشیچه، عین شرایطده، عیاللر مملکت ایچیده برچه حقوقلردن محروم بۉلگن پیتده، اجتماعی ترماقلر افغانستان ایچیده‌گی عیاللرنی جهان بیلن باغلاوچی واسطه صفتیده خدمت قیلگن. او، طالبان تامانیدن فعالیت و طالبانگه قرشی متنلرنی اعلان قیلگنی اوچون بیر نېچه بار تهدید و کمسیتیشگه اوچره‌گن بۉلسه‌ده، اجتماعی ترماقلرنی «اوشبو گروهگه قرشی ناراضیلیگیم نینگ یگانه یۉلی» دېب حسابله‌گن و اونینگ ایتیشیچه، اگر آدملر، خصوصاً عیاللر اجتماعی ترماقلرگه کیرا آلمسه، افغانستان حقیقی قوله‌شگه اوچره‌یدی. تلاشگه کۉره، فیسبوک و انستاگرام باشقه ترماقلرگه نسبتاً عیاللر نینگ کوره‌شینی خبردار قیلیشده یخشیراق رۉل اۉینه‌گن.
شو بیلن بیرگه، اجتماعی ترماقلر افغانستان ایچیده‌گی و تشقریسیده‌گی عیاللر اۉرته‌سیده قۉللب-قوتلش ترماقلرینی یره‌تگن، بو اېسه عیاللر آره‌سیده هم‌جهتلیکنی شکللنتیرگن. فعال عیاللرگه کۉره، سۉنگگی تۉرت ییل ایچیده فیسبوک، ایکس و انستاگرام پلتفرم‌لری افغانستان عیاللری کوره‌شیده مهم رۉل اۉینه‌گن.
انسان حقوقلری فعالی، ظریفه یعقوبی ایتیشیچه: «اجتماعی ترماقلر عیاللر کوره‌شیده حیاتی واسطه‌گه ایلنگن و عیاللر کۉپ اساسی حقوقلردن محروم بۉلگن شرایطده اجتماعی ترماقلر ناراضیلیک، هم‌جهتلیک و خبردارلیک واسطه‌سی بۉلدی. اېرکین عامه‌وی اخبارات واسطه‌لری یۉقلیگیده، بو پلتفرم‌لر عیاللرگه حقیقتنی ایتیش و جهان همجمعیتی همده انسان حقوقلری حمایه‌چیلرینی خبردار قیلیش امکانینی بېردی».
یعقوبی قۉشیمچه قیلیشچه: اجتماعی ترماقلر عیاللر کوره‌شینی موافقلشتیریش و دوام اېتیریشده مهم رۉل اۉینه‌گن؛ اېرکین ییغیلیش و تشکیلاتچیلیک امکانیتی بۉلمه‌گن شرایطده عیاللر شو پلتفرم‌لر آرقه‌لی بیر-بیرینی قۉللب-قوتلب، ناراضیلیک تدبیرلرینی موافقلشتیرگن.
اجتماعی ترماقلر نه‌فقط ناراضیلیک، بلکه افغانستان ایچیده‌گی مینگلب حقوقدن محروم بولگن قیزلر اوچون تعلیم و شخصی، فکری رواجلنیش امکانیتینی یره‌تگن. ایکس ترماغیده قیزلر نینگ تعلیم حقوقینی حمایه قیلیشگه بغیشلنگن شرکتلر و شونینگدېک، عیاللر تامانیدن باشلنگن «#جنسی آپارتاید یوق» کمپانینی، عیاللر نینگ اجتماعی ترماقلردن حقوقلرینی حمایه قیلیش اوچون قنده‌ی فایده‌لنیشینی نمایش اېته‌دی.
انسان حقوقلری فعالی و عدالت‌پرور عیاللر حرکتی اعضاسی، سهیلا کاملی ایتیشیچه: «اجتماعی ترماقلر عیاللر کوره‌شیده و اولر نینگ ناراضیلیک آوازینی یېتکزیشده جوده مهم رۉل اۉینه‌یدی. اوشبو مېدیا آرقه‌لی جماعتچیلیکنی خبردار قیلیش، کوره‌ش مقصدلری و سببلرینی عکس اېتتیریش ممکن. خبرلرنی کېنگ ترقه‌تیش عیاللرگه اېنگ کته امکانیتلردن بیری دیر».
او قۉشیمچه قیلیشچه: افغانستان و باشقه دولتلرده انترنت و اجتماعی ترماقلرگه کېنگ کیریش موجودلیگی، بو پلتفرم‌لرنی عیاللر نینگ تېنگسیزلیک، زۉرآورلیک و عدالتسیزلیککه قرشی کوره‌شینی ترقه‌تیش اوچون قوله‌ی میدانگه ایلنتیرگن. اجتماعی ترماقلر واقعه‌لرنی یاریتیش و ناراضیلیکنی عکس اېتیریش امکانینی بېره‌دی، دېیرلی هر بیر کیشی بو واسطه‌لردن آسانلیک بیلن فایده‌لنیب، اخبارات و ناراضیلیک خبرلرینی یېتکزیشی ممکن.
عیاللر فعاللری نینگ شخصی صحیفه‌لریده متن یازیش، ایکس اسپیس تشکیل قیلیش و ناراضیلیک موضوع و ویدېولرینی اعلان قیلیش اجتماعی ترماقلر تامانیدن تقدیم اېتیلگن امکانیتلردن دیر.
پریسا آزاده، عیاللر حقوقلری فعالی، ایتیشیچه: «طالبان حکمرانلیگی و اېرکین مېدیا یاپیلیشی شرایطیده، اجتماعی ترماقلر عیاللر و انسان حقوقلری مسأله‌لرینی یاریتیشده اساسی رۉل اۉینه‌گن. عیاللر شو ترماقلر آرقه‌لی اۉز فکرلرینی، ناراضیلیکلرینی و آوازینی انسان حقوقلری تشکیلاتلریگه یېتکزگن. کۉچه‌ده ناراضیلیک بیلدیره آلمه‌گن عیاللر فیسبوکده ویدېو اعلان قیلگن، ایکس ده کمپاینلر اۉتکزگن و متن یازگن، بو اېسه دنیاده‌گی مېدیا عیاللر نینگ صحیفه‌لرینی کوزه‌تیب، اخبارات آلیشینی تأمینله‌گن».
شونی تأکیدلش لازمکی، طالبان حکمرانلیگی تۉرت ییللیگی دوامیده انسان حقوقلری تشکیلاتلری خبرلریگه کۉره، عیاللرگه قرشی ۱۰۰ دن آرتیق چېکلاوی فرمان چیقریلگن. شونگه قره‌مه‌ی، اجتماعی ترماقلر عیاللر اوچون فقرالیک کوره‌شی و آوازینی یېتکزیش میدانی صفتیده خدمت قیلگن. عیاللر اوشبو ترماقلر آرقه‌لی انسان حقوقلری نینگ بوزیلیشینی حجتلشتیرگن و اجتماعی و فقرالیک قرشیلیگیده سنگر صفتیده فایده‌لنگن.
