طالبان‌نینگ شیعه‌لرگه باسیمی و ایران‌نینگ ایلک مناسبتی
کیومرث صمدی
ایران تشقی ایشلر وزیرلیگی سۉزلاوچیسی اسماعیل بقایی‌نینگ افغانستان شیعه‌لری بیلن باغلیق بیر قطار مؤسسه‌لر‌نینگ یاپیلیشی و فعالیتی‌نینگ چېکلنیشیگه مناسبتی عادتی دیپلوماتیک ناراضیلیک بۉلیشی بیلن بیرگه، تهران‌نینگ افغانستاندهگی ایچکی اۉزگریشلرگه، اینیقسه، شیعه‌لر‌نینگ تقدیریگه نسبتاً سېزگیرلیگی آشگنی‌نینگ بېلگیسی هم بۉلیشی ممکن. بقایی تهران طالبان‌نینگ سۉنگگی حرکتلری حقیده‌گی حساباتلرنی اېشیتگنینی و بو، اونینگ سۉزلریگه کۉره، اسلام جمهوریتی اوچون «جوده مهم» اېکنینی بیلدیردی. شونینگدېک، او بو باره‌ده طالبان بیلن مذاکره‌لر آلیب باریلگنینی معلوم قیلدی و مسأله «جدّیلیک» بیلن کوزه‌تیب باریلیشینی اَیتدی. بقایی بیاناتلریده‌گی «جوده مهم» و «جدّیلیک» سۉزلری اعتبارگه لایق.
اسلامی جمهوریتی هم خواطرده بۉلیشی کېره‌ک؛ چونکه فعالیتی تقیقلنگن مؤسسه‌لر‌نینگ بیر قِسمی قنده‌یدیر طرزده ایران نامی بیلن باغلنگن. مثلاً، کابل غربیده‌گی الزهرا کلینیکی «ایرانلیکلر کلینیکی» نامی بیلن هم تیلگه آلینه‌دی. «طبیان نهادی» هم اسلامی جمهوریتی بیلن جوده یقین علاقه‌گه اېگه و اونینگ مسؤوللری ایران بیلن مستحکم علاقه‌لرینی انکار اېتیش او یاقده تورسین، بوندن فخرلنه‌دیلر. خودّی شونینگدېک، خاتم‌النبیین مجموعه‌سی هم اَیریم ساحه‌لرده ایراندن تأثیرلنگن. شونده‌ی اېکن، بو نهاد‌لرنی اسلام جمهوریتیگه یقین دېب حسابله‌سک، اولر‌نینگ یاپیلیشی افغانستانده ایران‌نینگ اجتماعی-دینی تأثیر دایره‌سی‌نینگ بیر قِسمی چېکلنیشی صفتیده بهالنیشی ممکن.
شو نقطه نظردن، اسلام جمهوریتی ایکّی تامانله‌مه معماگه دوچ کېله‌دی: بیر تاماندن، طالبان بیلن مناسبتلرده اۉز منفعتلرینی حمایه قیلیشی، ایکّینچی تاماندن اېسه، شیعه‌لر‌نینگ حمایه‌چیسی صفتیده‌گی قیافه‌سی شیعه جمعیتیگه نسبتاً باسیم قرشیسیده ضعیفلشیب قالمسلیگیگه اعتبار بېریشی کېره‌ک. شو بیلن بیر وقتده، طالبان هم ایران بیلن مناسبتلرنی تأمینلشده بیر قره‌مه-قرشیلیککه دوچ کېلماقده: طالبان بیر تاماندن ایران بیلن رسمی و دۉستانه مناسبتلرنی ایسته‌یدی، باشقه تاماندن اېسه تهران‌نینگ دینی سېزگیرلیگینی بې‌واسطه قۉزغه‌تیشی ممکن بۉلگن حرکتلرنی عملگه آشیرماقده. طالبان نقطه نظریدن، بو حرکتلر‌نینگ تشقی علاقه‌لرگه عموماً دخلی بۉلمه‌سلیگی و ایچکی سیاست، یېرگه اېگه‌لیک مسأله‌لری، فعالیت یوریتیش اوچون رخصت‌نامه یاکه خوفسیزلیک تشویشلری دایره‌سیده بېلگیلنیشی ممکن. اما تهران نقطه نظریدن، قیسقه وقت ایچیده بیر قطار دینی، تعلیمی، مدنی، میدیا و طبی مرکزلر باسیم آستیده قاله‌یاتگن بیر پیتده، بو ایشلرنی بیر-بیریدن تۉلیق اجره‌تیش قیینلشه‌دی.
تهران‌نینگ حساب-کتابلریده پیدا بۉلیشی ممکن بۉلگن سواللردن بیری شو که طالبان‌نینگ حرکتلری ایران‌نینگ افغانستاندهگی تأثیرینی کمه‌یتیریش و اونینگ منطقوی رقیبلری بیلن علاقه‌لرنی کېنگه‌یتیریشگه قره‌تیلگن سعی-حرکتلر‌نینگ بیر قِسمیمی؟ بو احتمالنی بوتونله‌ی چېتگه سوریب بۉلمه‌یدی. اما سعودی عربستان یاکه باشقه بیرار دولت طالباننی شیعه مؤسسه‌لرینی چېکلشگه اونده‌گنی یاکه یۉنه‌لتیرگنی حقیده‌گی دعوانی تصدیقله‌یدیگن یېترلی آچیق دلیللر موجود اېمس. ینه بیر توشونتیریش احتمالگه یقینراق بۉلیشی ممکن: طالبان بو سیاستنی اۉزی‌نینگ ایچکی حساب-کتابلری و قیزیقیشلری اساسیده آلیب باره‌یاتگن بۉلیشی ممکن. بو حساب-کتابلر‌نینگ بیر قِسمی مفکوروی، بیر قِسمی خوفسیزلیککه عاید و ینه بیر قِسمی مستقل نادولت توزیلمه‌لرنی نظارت قیلیشگه قره‌تیلگن حرکت بیلن باغلیق بۉلیشی ممکن.
اگر مسأله تشقی بیر کوچ‌نینگ تأثیری نتیجه‌سی بۉلسه، تهران اونی منطقوی رقابت دایره‌سیده باشقریشی ممکن. اما طالبان سیاستی‌نینگ اساسی منبعی اوشبو گروه‌نینگ مفکوروی قره‌شلری و اۉز باشقروو توزیلمه‌سی بۉلسه، ایران ینه‌ده بنیادی معماگه دوچ کېله‌دی؛ بو معمانی شونچه‌که تشقی بیر اۉیینچیگه باسیم اۉتکزیش آرقه‌لی حل قیلیب بۉلمه‌یدی.
البته، واقعه‌لر‌نینگ وقت جهتیدن رۉی بېریشی هم کتّه اهمیتگه اېگه. ایران بو مسأله‌گه شونده‌ی شرایطده دوچ کېلماقده‌کی، او کوچلی تشقی باسیم، اوروش عاقبتلری، اوروش قَیته باشلنیشی خوفی و آغیر اقتصادی انقراضگه دوچ کېلگن همده عینی پیتده قۉشنیلری بیلن یخشی مناسبتلرنی سقلشگه حرکت قیلماقده. بونده‌ی شرایطده طالبان ایران‌نینگ کېسکین جواب قَیتریش صلاحیتی اوّلگیدن چېکلنگنراق دېگن خلاصه‌گه کېلگن بۉلیشی ممکن.
البته، بو طالبان ایران بیلن تۉقنه‌شیشنی ایسته‌یدی، دېگنی اېمس. عکسینچه، کابل‌نینگ حساب-کتابی ایران طالبان بیلن مناسبتلرنی سقلب قالیشگه محتاج و شو‌نینگ اوچون اوشبو گروه‌نینگ شیعه‌لرگه قرشی اَیریم حرکتلریگه نسبتاً اۉزینی تیه‌دی، دېگن فکرگه اساسلنگن بۉلیشی ممکن. اگر شونده‌ی حساب-کتاب موجود بۉلسه، شیعه مؤسسه‌لریگه باسیم ایچکی مقصدلردن تشقری، ینه بیر وظیفه‌نی هم بجریشی ممکن: تهران‌نینگ صبر-طاقت درجه‌سینی سینه‌ش.
تهران اوچون مسأله عیناً شو یېردن مرکّبلشه‌دی. ایران طالباننی شرقی چېگره‌لریده فعال دشمنگه آسانلیک بیلن ایلنتیره آلمه‌یدی، شونینگدېک، شیعه مؤسسه‌لریگه کېنگ کۉلملی باسیم قرشیسیده سیاسی خرجتلرسیز سکوت سقله‌ی هم آلمه‌یدی. طالبانگه حددن تشقری باسیم اۉتکزیش ایکّی تامانله‌مه مناسبتلرنی ضعیفلشتیریشی ممکن. بونده‌ی حالتده طالبان عرب دولتلری و غرب مملکتلری تامان کۉپراق مایل بۉلیشی ممکن. اما حددن تشقری سستکه‌شلیک‌نینگ هم اۉز نرخی بار. اگر تهران شیعه مؤسسه‌لری‌نینگ یاپیلیشیگه نسبتاً سکوت سقله‌سه، باشقه احتیاجلر اونینگ اعلان قیلینگن دینی مجبوریتلریدن اوستون کېلگن، دېگن تصور پیدا بۉلیشی ممکن. اۉزینی دنیا شیعه‌لری‌نینگ حمایه‌چیسی دېب بیله‌دیگن اسلامی جمهوریتی اوچون بو‌نینگ عاقبتلری بار.
شو دایره‌ده، «فاطمیون» حقیده‌گی سۉنگگی خبرلر هم اعتبارگه لایق؛ بیراق بو باره‌ده شاشیلینچ خلاصه چیقریشدن سقلنیش کېره‌ک. سیستان و بلوچستانده فاطمیون کوچلری موجودلیگی حقیده خبرلر ترقه‌لگن. مشهور سنّی روحانی مولوی عبدالحمید هم بو باره‌ده خواطر بیلدیرگن. البته، بو خبرلردن ایران طالبانگه قرشی کوره‌شیش اوچون فاطمیوننی تیّارله‌ماقده، دېگن خلاصه‌گه کېلیب بۉلمه‌یدی.
اما بو خبرلر‌نینگ افغانستان شیعه مؤسسه‌لریگه باسیم‌نینگ کوچه‌ییشی بیلن بیر وقتده پیدا بۉلیشی کۉریب چیقیشگه ارزییدیگن بیر فرضنی یوزه‌گه کېلتیره‌دی: تهران دیپلوماتیک یۉل بیلن بیر قطارده، ینه‌ده یامانراق سناریولر اوچون تیییب تورووچی تنلاولرنی سقلب قالیشگه اینتیله‌یاتگن بۉلیشی ممکن. اگر شونده‌ی بۉلسه هم، بو البته اوروشگه تیّارگرلیک دېگنی اېمس و اونی «احتیاطکار تیییب توریش»نینگ بیر توری دېب اتش ممکن؛ یعنی شیعه‌لرگه نسبتاً باسیم معلوم بیر درجه‌دن آشیب کېتسه، اونینگ طالبان اوچون خرجتینی آشیریش امکانیتینی سقلب قالیش.
خلاصه قیلیب اَیتگنده، بقایی مسأله‌نینگ مهم‌لیگی و اونی جدّی کوزه‌تیب باریش حقیده گپیردی، بیراق «جزالاوچی چاره‌لر» یاکه طالبان بیلن مناسبتلر درجه‌سیده‌گی اۉزگریش حقیده هېچ نرسه دېمه‌دی. شو سببلی، قیسقه مدتده اېنگ احتمالی یۉل دیپلوماتیک باسیم، طالبان بیلن ملاقات و مؤسسه‌لر یاپیلیشی‌نینگ کېنگه‌ییشیگه یۉل قۉیمسلیککه حرکت قیلیشدیر. مثلاً، ا-زهرا کلینیکی‌نینگ قَیته آچیلیشی باسیم و مذاکره‌لر یۉلی آرقه‌لی معمانی باشقریش ممکنلیگی‌نینگ دستلبکی بېلگیسی بۉلیشی ممکن. اما اگر بو واسطه‌لر نتیجه بېرمسه، تهران‌نینگ حساب-کتابی ینه‌ده مرکّبلشه‌دی. اۉشنده ایران ایکّی تنلاودن بیرینی تنلشی کېره‌ک بۉله‌دی: طالبانگه باسیم اۉتکزیش و کابل بیلن مناسبتلر‌نینگ ضعیفلشیشی خوفی یاکه اۉزینی تیییش و افغانستان شیعه‌لری آره‌سیده اۉز آبروسی‌نینگ ضعیفلشیشی.
