مهاجرت‌نینگ مشقتلی یۉلی؛ انسان سوداگرلریگه اۉلجه بۉله‌یاتگن یاشلر‌نینگ اچینرلی حکایه‌لری
ایلیا
افغانستانلیک مهاجرلر‌نینگ بیر قِسمی ایران آرقه‌لی تورکیه‌گه باریش یۉلیده آدم سوداگرلری‌نینگ فریبگرلیگی و تاولمچیلیگیدن شکایت قیلماقده. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، آدم سوداگرلری تورلی وعده‌لر بیلن افغانستان یاشلرینی ایران آرقه‌لی تورکیه‌گه کۉچیب باریشگه اونده‌یدی و هر بیر کیشینی آلیب اۉتیش عوضیگه ۴ مینگ‌دن ۵ مینگ امریکا دالریگچه پول آله‌دی. بیراق بو مهاجرلر‌نینگ سۉزلریگه کۉره، آدم سوداگرلری اَیریملرینی منزلگه یېتکزیش اۉرنیگه ایران چۉللریده تشلب کېته‌دی و اولرنی تورکیه حدودیگه یېتیب کېلگنیگه ایشانتیریشگه اورینه‌دی.
مهاجرلر‌نینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، اولر‌نینگ اَیریملری آدم سوداگرلری تامانیدن گروگه آلووچی گروهلرگه تاپشیریله‌دی و قییناققه سالیش، کلتکلش همده اۉلیم بیلن تهدید قیلیش کبی حالتلرگه دوچ کېله‌دی. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، گروگه آلووچیلر مهاجرلرنی آزاد قیلیش عوضیگه عایله‌لریدن پول طلب قیله‌دی و پول یوباریلمسه، اولرنی اۉلدیریش بیلن تهدید قیله‌دی. اولر‌نینگ دعواسیگه کۉره، اَیریم ایران وطنداشلری هم ایران حدودیده‌گی بعضی افغانستانلیک مهاجرلر بیلن همکارلیکده بو فریبگرلیک و گروگه آلیش حالتلریده اشتراک اېته‌دی. اولر افغانستان یاشلرینی آدم سوداگرلری‌نینگ وعده‌لریگه الدنمسلیککه همده ناقانونی مهاجرت یۉلیده اۉز حیاتی و مال-ملکینی خوف آستیگه قۉیمسلیککه چقیرماقده.
ایرانده یشه‌یاتگن افغانستانلیک مهاجرلردن بیری علی ایران آرقه‌لی تورکیه‌گه باریش یۉلیده فریبگرلیک و تاولمچیلیک حالتلری‌نینگ کۉپه‌ییشینی تشویشلی دېب حسابله‌یدی. اونینگ اَیتیشیچه، یاشلر قشّاقلیک و ایشسیزلیک سببلی مملکتنی ترک اېته‌دی، بیراق مهاجرت یۉلیده آدم سوداگرلری و گروگه آلووچی گروهلر‌نینگ توزاغیگه توشه‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، بو شخصلر مهاجرلرنی تورکیه‌گه آلیب باریش وعده‌سی بیلن اولردن پول آله‌دی، سۉنگ اولرنی گروگه آلووچیلرگه تاپشیریب، عایله‌لریدن تاولمچیلیک یۉلی بیلن پول اوندیریشگه شرایط یره‌ته‌دی.
بو ییگیت اۉز باشیدن کېچیرگنلرینی ۸صبح گزېته‌سیگه قوییده‌گیچه بیان قیله‌دی: «تهراندن بیر دۉستیم بیلن تورکیه‌گه باریش اوچون یۉلگه چیقدیک. کۉپ قیینچیلیکلردن سۉنگ بیزنی بیر آدم بیلن تنیشتیره‌دیگن کیشینی تاپدیک. او بیزنی آدم سوداگریگه تنیشتیردی. اۉشه آدم بیزنی تورکیه‌گه آلیب باریشینی قَیته-قَیته وعده قیلدی. بیز هم استانبولگه یېتیب بارگنیمیزدن سۉنگ اونگه ۴ مینگ دالر تۉله‌شگه کېلیشدیک. بیراق چېگره حدودلریگه یېتیب کېلگنیمیزده، آدم سوداگری بیزنی گروگه آلووچیلرگه تاپشیردی. اولر بیزنی کلتکلب، قییناققه سالیشر، عایله‌لریمیزگه قۉنغیراق قیلیب، پول یوباریشمسه، بیزنی تیریک قالدیرمسلیکلرینی اَیتیب تهدید قیلیشردی. آخر-عاقبت، بیزدن پول آلالمسلیکلرینی انگله‌گچ، مال-ملکیمیزنی تارتیب آلیشدی، بیزنی کلتکلشدی و ایران چۉللریده تشلب کېتیشدی».
ایرانده یشه‌یاتگن افغانستانلیک مهاجرلردن ینه بیری شفیع جان ایش تاپیش و تورکیه‌گه آلیب باریش حقیدگی وعده‌لرگه ایشانیب، مهاجرت یۉلیگه چیققنینی، بیراق چېگره‌دن اۉتگچ، حبسگه آلینیب، کلتکلنگنینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، تورکیه‌دن دېپورت قیلینگن اَیریم مهاجرلر تهرانگه قَیتیش یۉلیده هم اولرنی منزلگه یېتکزیش عوضیگه پول طلب قیله‌دیگن کیشیلرگه دوچ کېله‌دی.
بو مهاجر اۉز تجربه‌سینی قوییده‌گیچه حکایه قیله‌دی: «آدم سوداگرلری بیزگه تهراندن مو‌ترگه اۉتیریشیمیزنی، اولر‌نینگ یاتاقخانه‌سیگه یېتیب بارگنیمیزدن سۉنگ بیزگه ایش تاپیب بېریلیشینی اَیتیشه‌دی. بیراق چېگره‌دن اۉتگنیمیزدن کېین تورکیه پولیسی بیزنی حبسگه آله‌دی. مېنی کلتکلشدی، میلتیق قۉنداغی، کمر و تیاق بیلن اوریشدی. باشقه‌لرنی هم شونده‌ی کلتکلشدیکی، اولر‌نینگ قۉلی، آیاغی و بورنی جراحتلندی. اَیریم مهاجرلر ینه‌ده جدّی جراحتلرگه دوچ کېله‌دی. تورکیه‌دن دېپورت قیلینگنیمیزدن کېین تهرانگه قَیتیش یۉلیده اۉغریلر و بیزنی تهرانگه یېتکزیش عوضیگه پول طلب قیله‌دیگن کیشیلرگه دوچ کېله‌میز. ایرانده تاپه‌دیگن درآمدیمیز فقط اۉزیمیز‌نینگ کونده‌لیک خرجتلریمیزنی قاپلشگه یېته‌دی، اېندی عایله‌لریمیزگه پول جۉنه‌ته آلمه‌یمیز».
شفیع جان یاشلر سفرگه چیقیشدن آلدین یۉلده‌گی خوف-خطرلردن خبردار بۉلیشلری و تېکشیرمسدن آدم سوداگرلری‌نینگ وعده‌لریگه ایشانمسلیکلری کېره‌کلیگینی تأکیدله‌یدی.
ایرانده یشه‌یاتگن افغانستانلیک مهاجرلردن ینه بیری شکرالله‌نینگ اَیتیشیچه، آدم سوداگری اونگه و همراهلریگه تورکیه‌گه آلیب اۉتیش آسان بۉلیشینی وعده قیلگن، بیراق چېگره‌دن اۉتیش اولر اوچون خوفلی تجربه‌گه ایلنگن.
بو ییگیت کۉزلری یاشگه تۉلیب، اۉز باشیدن کېچیرگنلرینی شونده‌ی حکایه قیله‌دی: «آدم سوداگری بیزنی تورکیه‌گه آلیب باریش سوو ایچیشدېک آسان اېکنینی وعده قیلدی و آلدیندن پول تۉله‌شیمیزنی سۉره‌دی. تخمیناً ایکّی هفته جوده خرابه اویده یشه‌دیک. کېچه‌سی اوخلب، اېرته‌لب اویغانگنیمیزده، شیفتدن توپراق و چنگ تۉکیلردی. آخر-عاقبت، بیزنی بلندلیگی تخمیناً ۲۵ متر بۉلگن دېوار یانیگه آلیب باریب، سکره‌شیمیزنی اَیتیشدی. چېگره‌دن اۉتگنیمیزدن سۉنگ پولیس‌لر بیزنی پَیقه‌ب قالیشدی، حبسگه آلیب، قتّیق کلتکلشدی. حتا یوره آلمه‌یدیگن حالگه کېلدیم. آخر-عاقبت، ینه ایرانگه قَیتدیم و حیاتیمنی صفردن باشلشگه مجبور بۉلدیم».
شکرالله‌نینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، اونینگ تنیشلریدن بیری‌نینگ عایله‌سی هم تورکیه‌گه باریش اوچون اوی-جایی و مال-ملکینی ساتگن، بیراق هنوز آلیب کېتیلیشلرینی کوتماقده و بوتون سرمایه‌سیدن اَیریلیش خوفی آستیده قالماقده. او شونده‌ی دېیدی: «ناقانونی یۉل بیلن چېگره‌دن اۉتیش حیات-ممات مسأله‌سی. یۉلنی هم بیلمه‌یسن، تیلنی هم توشونمه‌یسن. هم پولینگدن اَیریله‌سن، هم منزلگه یېتیب باره آلمه‌سلیگینگ ممکن».
تورکیه افغانستانلیک مهاجرلر‌نینگ اروپاگه یېتیب باریش اوچون فایده‌لنه‌دیگن یۉللریدن بیریدیر. بیراق حجتسیز مهاجرلر‌نینگ حبسگه آلینیشی و مهاجرت یۉللریده صادر بۉله‌یاتگن هلاکتلی حادثه‌لر اولر‌نینگ دوچ کېله‌یاتگن خوف-خطرلرینی کۉرسه‌ته‌دی.
تورکیه ایچکی ایشلر وزیرلیگی معلوماتلریگه کۉره، ۲۰۲۶-ییل ۱-جنوریدن ۲۶-مارچ‌گچه اوشبو مملکتده جمعی ۳۰ مینگ ۳۸۰ نفر حجتسیز مهاجر حبسگه آلینگن. اولر‌نینگ ۹ مینگ ۲۳۷ نفری افغانستاندن بۉلگن.
ینه بیر حادثه‌ده، بودروم ساحللری یقینیده‌گی سوولرده مهاجرلر کېته‌یاتگن قَییق اغدریلیب کېتیشی عاقبتیده بیر نفر چقه‌لاقنی هم اۉز ایچیگه آلگن ۱۹ نفر افغانستانلیک مهاجر هلاک بۉلدی.
بومعلوماتلر و حادثه‌لر مهاجرلر‌نینگ فریبگرلیک، تاولمچیلیک و زۉرآورلیک حقیده‌گی حکایه‌لری بیلن بیرگه مهاجرت یۉللریده‌گی خوف-خطرلرنی یقّال نمایان اېته‌دی. مهاجرلر افغانستان یاشلرینی سفرگه چیقیش حقیده قرار قبول قیلیشدن آلدین اوشبو یۉللرده‌گی خوف-خطرلردن خبردار بۉلیشگه همده اۉز حیاتی و مال-ملکینی آدم سوداگرلری‌نینگ وعده‌لریگه ایشانیب تاپشیرمسلیککه چقیرماقده.
