کمبغللیک و ایشسیزلیکدن قاچیش؛ نېگه یاشلر مملکتده قالیشدن کۉره، مهاجرت یۉلیده اۉلیمنی افضل کۉرماقده؟
آدرینا بهزاد
اَیریم متخصصلر‌نینگ اَیتیشیچه، بو جریان‌نینگ دوام اېتیشی افغانستانده ایش امکانیتلری‌نینگ یۉقلیگی، اقتصادی معمالر و کېله‌جککه نسبتاً انیق استقبال‌نینگ موجود اېمسلیگینی عکس اېتتیره‌دی. اولر‌نینگ فکریچه، کۉپلب اهالی اۉز خواهشلری بیلن اېمس، بلکه چاره‌سیزلیکدن، خوفسیزلیک، ایش و تعلیم آلیش اوچون یخشیراق امکانیتلرگه اېریشیش امیدیده مملکتنی ترک اېتماقده.
مهاجرت مسأله‌لری بۉییچه متخصص آصفه استانکزی شونده‌ی دېیدی: «کۉپلب عایله‌لر و یاشلر اۉز خواهشلری بیلن اېمس، بلکه چاره‌سیزلیکدن، خوفسیزلیک، ایش و تعلیم آلیش اوچون یخشیراق امکانیتلرگه اېریشیش مقصدیده کۉچیب کېتماقده. جیوگرافیک یقینلیک، تیل عمومیلیگی و عایله‌وی علاقه‌لر هم ایران و پاکستاننی افغان مهاجرلری اوچون باریش ممکن بۉلگن قوله‌یراق منزللرگه ایلنتیرگن. شونگه قره‌مه‌ی، مهاجرت هر دایم هم یخشیراق حیات دېگنی اېمس. مهاجرلر مېزبان مملکتلرده یشش حجتلری بیلن باغلیق معمالر، دېپورت خوفی و تورلی چېکلاولرگه دوچ کېلماقده».
اوشبو مهاجرت متخصصی قۉشیمچه قیله‌دی: «مجبوری مهاجرتنی کمه‌یتیریش اوچون اونینگ اساسی سببلریگه، جمله‌دن، خوفسیزلیک، ایش امکانیتلری و تعلیم آلیش امکانیتلری‌نینگ یۉقلیگیگه یېچیم تاپیش کېره‌ک. فقرالر، اینیقسه عیاللر و یاشلر افغانستانده یارقین کېله‌جک قوریش امکانیتیگه اېگه بۉلمه‌گونچه، مهاجرت دوام اېته‌وېره‌دی».
مهاجرت مسأله‌لری بۉییچه متخصص محمد خان طالبی محمدزی‌نینگ اَیتیشیچه، افغانستان وطنداشلری‌نینگ اوشبو مملکتلرده‌گی اقتصادی و خوفسیزلیک معمالری همده مهاجرت چېکلاولریگه قره‌مه‌ی، ایران و پاکستانگه کۉچیب کېتیشده دوام اېتیشی افغانستاندهگی تیریکچیلیک انقراضی و ایشسیزلیکنی عکس اېتتیره‌دی.
جناب محمدزی شونده‌ی دېیدی: «مهاجرتنینگ اېنگ مهم سببی افغانستاندهگی اقتصادی معمالر و برقرار ایش امکانیتلری‌نینگ یۉقلیگیدیر. کۉپلب یاشلر تعلیم و کسبی کۉنیکمه‌لرگه اېگه بۉلیشلریگه قره‌مه‌ی، مناسب ایش تاپه آلمه‌یپتی. شو سببلی اولر مهاجرتنی اۉز حیاتی احتیاجلرینی تأمینلش و عایله‌لرینی قۉللب-قوّتلش یۉلی دېب بیلماقده. کۉپلب عایله‌لر اوچون مهاجرت نه‌فقط درآمدنی آشیریش، بلکه آزیق-طعام، اوی-جای، دوالنیش و فرزندلر تعلیمی کبی اساسی احتیاجلرنی تأمینلش واسطه‌سی دیر. بونده‌ی شرایطده حتا خوفلی سفرلر و قۉشنی مملکتلرده ناانیق شرایطلرده یشش هم اَیریم عایله‌لر اوچون اۉزی‌نینگ اېنگ ضرور احتیاجلرینی قاندیره آلمه‌یدیگن وضعیتده قالیشدن کۉره چیده‌ش ممکن بۉلگن حالتگه ایلنه‌دی».
سیاسی مسأله‌لر بۉییچه متخصص خلیل احمد نادم شونده‌ی دېیدی: «کۉپلب عایله‌لر‌نینگ یاشلری قشّاقلیک، ایش امکانیتلری‌نینگ یۉقلیگی و شخصی اېرکینلیکلر‌نینگ چېکلنیشی سببلی جدّی خوفلرنی بۉینیگه آلیب، میگره‌تسیه قیلیشگه مجبور بۉلماقده. اولر ایش تاپیش و عایله‌لری‌نینگ احتیاجلرینی تأمینلش امیدیده مملکتنی ترک اېتماقده. اَیریملری اېسه باشقه مملکتلرگه یېتیب باریشگه اورینر اېکن، خوفلی یۉللردن فایده‌لنماقده. اصلیده، افغانستانده ایش امکانیتلری‌نینگ یۉقلیگی و موجود چېکلاولر وطنداشلر‌نینگ مملکتنی ترک اېتیشیگه سبب بۉله‌یاتگن اساسی عامللردن بیریدیر».
ینه بیر سیاسی مسأله‌لر بۉییچه متخصص میرویس آشفته‌‌نینگ اَیتیشیچه، طالبان افغانستانده حاکمیتنی اېگه‌لله‌گنیدن سۉنگ قیزلر تعلیمی، عیاللر‌نینگ عالی تعلیم آلیشی و ایشلشیگه قۉییلگن کېنگ کۉلملی چېکلاولر، قشّاقلیک، ایشسیزلیک و اقتصادی امکانیتلر‌نینگ یېتیشمسلیگی بیلن بیرگه، کۉپلب عایله‌لر اوچون کېله‌جک استقبالینی موهوم قیلیب قۉیگن.
جناب آشفته شونده‌ی دېیدی: «اوزاق مملکتلرگه قانونی یۉل بیلن کۉچیب کېتیش یوقاری خرجتلر، ویزه آلیشده‌گی قیینچیلیکلر و قبول قیلیشگه عاید چېکلاولر سببلی کۉپلب افغان عایله‌لری اوچون امکانسیزدیر. شو باعث افغانستان وطنداشلری‌نینگ مهاجرتینی اولرنی مملکتنی ترک اېتیشگه و افغانستاندن تشقریده یخشیراق امکانیتلر ایزلشگه مجبور قیله‌یاتگن سیاسی، اقتصادی و اجتماعی باسیملر مجموعه‌سی‌نینگ نتیجه‌سی صفتیده کۉریش کېره‌ک».
بو آره‌ده، مملکت‌نینگ ۱۹ نفر وطنداشی ناقانونی یۉل بیلن سفرگه چیقیشگه اورینگن پیتده نیمروز ولایتی چۉللریده هلاک بۉلگن.
خلق‌ارا مهاجرت تشکیلاتی (IOM) اوشبو واقعه‌دن افسوسده اېکنینی بیلدیریب، مهاجرت یۉللریده یۉقاتیلگن هر بیر انسان حیاتی چوقور و الملی فاجعه اېکنینی تأکیدله‌گن.
یقینده امریکا قۉشمه شتاتلری دولت دیپارتمنتی آدم سوداسیگه عاید ۲۰۲۶-ییلگی حساباتیده طالبان اوشبو حادثه‌گه قرشی کوره‌شیش اوچون ثمره‌لی چاره‌لر کۉرمه‌گنینی و آدم سوداسیگه قرشی کوره‌شیش بۉییچه اېنگ کم طلبلرنی بجریش یۉلیده هېچ قنده‌ی عملی قدم تشله‌مه‌گنینی معلوم قیلدی. حساباتگه کۉره، افغانستانده آدم سوداسی، اینیقسه ایچکی آدم سوداسی، کېنگ کۉلمده دوام اېتماقده.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی باش کاتبی آنتونیو گوترش هم کۉپراق انسانلر هلاک بۉلیشی‌نینگ آلدینی آلیش اوچون مهاجرتنینگ خوفسیز و قانونی یۉللرینی یره‌تیش ضرورلیگینی تأکیدله‌گن.
