قوله‌ش‌نینگ بېش ییللیگی؛ افغانستان ژورنالیستلری مهاجرلیک گِردابیده
ایلیا
سابق حکومت قوله‌گنی‌نینگ بېش ییللیگی یقینلشه‌یاتگن بیر پیتده، طالبان‌نینگ خوفسیزلیک تهدیدلری سبب ایرانگه و پاکستانگه باش‌پناه ایزلب کېتگن بیر قطار ژورنالیستلر بېش ییلدن بویان همان مهاجرت ایشلری‌نینگ تقدیری انیقلنیشینی کوتماقده. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، بو دور مابینیده نه افغانستانگه خوفسیز قَیتیش امکانیگه اېگه بۉلگنلر، نه مېزبان مملکتلرده برقرار حیات قوره آلگنلر.
اوشبو ژورنالیستلر ۸صبح گزېته‌سیگه بېرگن صحبتیده افغانستاندن چیقیب کېتگنلریگه بېش ییل بۉلگنیگه قره‌مه‌ی، مهاجرت ایشلرینی کۉریب چیقیش جریانی همان یکونلنمه‌گنی و اولر‌نینگ خوفسیز مملکتلرگه کۉچیریلیش وقتی هم نامعلوم اېکنینی اَیتماقده. اولر‌نینگ سۉزلریگه کۉره، مهاجرت باره‌سیده‌گی ناانیقلیک ایشسیزلیک، اقتصادی معمالر، یشه‌شگه عاید چېکلاولر همده حبسگه آلینیشی و مجبوری دېپورت قیلینیشیدن خواطر بیلن بیرگه اولر‌نینگ و عایله‌لری‌نینگ حیاتینی جدّی قیینچیلیکلرگه دچار قیلگن. اولر بو وضعیت‌نینگ دوام اېتیشی اولرگه کتّه روحی باسیم اۉتکزگنی و عایله‌لری‌نینگ کېله‌جگینی هم ناانیق حالتگه سالیب قۉیگنینی قۉشیمچه قیلماقده. اوشبو ژورنالیستلر خوفسیزلیک تهدیدلری سبب افغانستانگه قَیتیش اولر اوچون خوفسیز تنلاو اېمسلیگینی تأکیدلب، قبول قیلووچی مملکتلر و مسؤول تشکیلاتلردن بېش ییللیک کوتیشدن سۉنگ مهاجرت ایشلرینی کۉریب چیقیش و اولرنی کۉچیریش جریانینی تېزلشتیریشنی سۉره‌ماقده.
بېش ییلدن بېری مهاجرت ایشی‌نینگ کۉریب چیقیلیشینی کوته‌یاتگن ژورنالیستلردن بیری آرمان رحیم، سابق حکومت قوله‌گچ و طالبان تامانیدن خوفسیزلیک تهدیدلری کوچه‌یگچ، مملکتنی ترک اېتیشگه مجبور بۉلگنینی اَیته‌دی. او حاضر قۉشنی مملکتلردن بیریده آغیر شرایطده و نامعلوم کېله‌جک بیلن یشه‌یاتگنینی قۉشیمچه قیله‌دی. جناب رحیم‌نینگ اَیتیشیچه، شو وقت ایچیده ایشی‌نینگ حالتینی کوزه‌تیش اوچون بیر نېچه بار اېلچیخانه و تېگیشلی تشکیلاتلرگه مراجعت قیلگن، بیراق ایشی‌نینگ تقدیری حقیده هنوز انیق جواب آلمه‌گن.
اوشبو ژورنالیست شونده‌ی دېیدی: «مهاجرت ایشیم کۉریب چیقیلیشینی کوته‌یاتگنیمگه بېش ییل بۉلدی. اېلچیخانه و تېگیشلی تشکیلاتلر مېنگه قۉللریدن هېچ نرسه کېلمسلیگینی و کوتیشیم کېره‌کلیگینی اَیتماقده. بو بېش ییل دوامیده بیز کۉپ بار تورلی وضعیتلرگه دوچ کېلدیک و حاضر هم شرایط جوده آغیر. قۉشنی مملکتلرده‌گی افغان ژورنالیستلری‌نینگ احوالی اچینرلی و تشویشلی.»
حسین خاموش، ایرانده‌گی ینه بیر ژورنالیست، ۲۰۲۲-ییلده بو مملکتگه کیرگنینی و اۉشه ییلی مهاجرت ایشینی رۉیخطدن اۉتکزیش همده کوزه‌تیب باریش اوچون بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ قاچقینلر بۉییچه عالی کمیسارلیگیگه مراجعت قیلگنینی اَیته‌دی، بیراق بیر نېچه ییل اۉتگنیگه قره‌مه‌ی، ایشی‌نینگ تقدیری حقیده هنوز انیق جواب آلمه‌گن.
خاموش‌نینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، ایشینی کۉریب چیقیش جریانی‌نینگ چۉزیلیشی، یشه‌ش و اقتصادی معمالر بیلن بیرگه، اونی حیات خرجتلرینی تأمینلش اوچون قوریلیش ایشلریده ایشلشگه مجبور قیلگن. اونینگ اَیتیشیچه، بو وضعیت عایله‌سینی هم جدّی معمالرگه دچار قیلگن و شو دورده اونینگ بېش یاشلی اۉغلی ایرانده اۉغیرلب کېتیلگن؛ بو واقعه اونینگ عایله‌سی اوچون مهاجرلیک دوریده‌گی اېنگ آغیر تجربه‌لردن بیری بۉلگن.
خاموش شونده‌ی دېیدی: «ایشیم بۉییچه جوابنی کوته‌یاتگنیمگه بېش ییل بۉلدی و شو وقت ایچیده حتا بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ قاچقینلر بۉییچه عالی کمیسارلیگی بیلن ینه علاقه اۉرنه‌ته آلمه‌دیم. ایشیمیز‌نینگ ناانیق حالتده قالیشی بیزنی نامعلوم وضعیتگه سالیب قۉیدی و قنده‌ی قرار قبول قیلیشیمیز کېره‌کلیگینی بیلمه‌یمیز. بو دورده مېن اوچون یوز بېرگن اېنگ کتّه معما بېش یاشلی اۉغلیم‌نینگ ایرانده اۉغیرلب کېتیلیشی بۉلدی. بو واقعه ۱۴۰۵-ییل ۱۵-ثورده صادر بۉلگن. اۉغلیم ۱۵ ساعتدن کېین، بدنیده کلتکلنگنلیک ایزلری بیلن تشلندیق بناده تاپیلدی. اوشبو واقعه عاقبتیده اونینگ باش سویه‌گی سینگن، مییه‌سی قانه‌گن و بیر کۉزی جدّی شکستلنگن. او بیر هفته‌دن آرتیق کسلخانه‌ده یاتدی. اونی کتّه قیینچیلیک بیلن قوتقریشدی و حاضر هم دوالنماقده. بو واقعه عایله‌مگه، اینیقسه خاتینیمگه ینه‌ده کۉپراق معما و باسیم کېلتیردی.»
ایرانده استقامت قیلووچی افغانستان سورگونیده‌گی ژورنالیستلر مسؤولی امید پویا ژورنالیستلر‌نینگ مهاجرت ایشلرینی کۉریب چیقیش جریانی‌نینگ سستلیگی و انیق نتیجه یۉقلیگینی تنقید قیله‌دی. اونینگ اَیتیشیچه، ایرانده‌گی ژورنالیستلر‌نینگ اکثریتی تۉرت-بېش ییل اوّل مهاجرت و قاچقینلیک ایشلرینی رۉیخطدن اۉتکزگن، بیراق حاضرگچه ایشلری‌نینگ تقدیری حقیده انیق جواب آلمه‌گن.
پویانینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، ژورنالیستلر‌نینگ بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی اداره‌سیگه قَیته-قَیته مراجعت قیلیشی هم انیق نتیجه بېرمه‌گن و اولر همان ناانیق حالتده قالماقده. اونینگ اَیتیشیچه، ایشلرنی کۉریب چیقیش جریانی‌نینگ چۉزیلیشی، ایشسیزلیک، انیق کېله‌جک‌نینگ یۉقلیگی، روحی باسیم و دېپورت خواطری بیلن بیرگه، ایرانده‌گی ژورنالیستلر حیاتینی جدّی قیینچیلیکلرگه دچار قیلگن.
پویا شونده‌ی دېیدی: «تۉرت یاکه بېش ییل کوتیش آز وقت اېمس. بیز ایشلرنی کوزه‌تیش اوچون بیرلشگن ملتلر تشکیلاتیگه کۉپ بار مراجعت قیلدیک، بیراق هر سفر بیزگه بیر علاقه رقمی بېریلدی و هفته‌لب کوتگنیمیزدن سۉنگ ینه اوّلگی جوابنی آلدیک. بو ناانیقلیک بیزدن کۉپلب امکانیتلرنی تارتیب آلدی و ژورنالیستلرگه کتّه روحی باسیم اۉتکزدی.»
ایرانده‌گی ینه بیر ژورنالیست نظری مهاجرت باره‌سیده‌گی ناانیقلیک، حجتسیز مهاجرلرگه باسیم‌نینگ کوچه‌ییشی بیلن بیرگه، ژورنالیستلر‌نینگ کېله‌جک حقیده‌گی خواطرینی ینه‌ده آشیرگنینی اَیته‌دی. او بیر قطار ژورنالیستلر اۉز ایشلرینی قریب بېش ییل اوّل رۉیخطدن اۉتکزگنینی، بیراق قَیته-قَیته کوزه‌تیب باریشلریگه قره‌مه‌ی، اولرنی کۉچیریش اوچون هلی انیق وقت بېلگیلنمه‌گنینی قۉشیمچه قیله‌دی. نظری‌نینگ اَیتیشیچه، ایران، امریکا و اسرائیل اۉرته‌سیده‌گی ترنگلیک‌نینگ کوچه‌ییشی همده مهاجرلرنی دېپورت قیلیش جریانی‌نینگ کوچه‌ییشی حقیقی یشه‌ش حجتلریگه اېگه بۉلمه‌گن ژورنالیستلر‌نینگ احوالینی ینه‌ده آغیرلشتیرگن.
نظری شونده‌ی دېیدی: «ایشلریمیز تقدیری انیقلنیشینی کوته‌یاتگنیمیزگه قریب بېش ییل بۉلدی. اېران و اسرائیل اوروشیدن سۉنگ ژورنالیستلر‌نینگ خواطری ینه‌ده آشدی و کۉچیریش جریانی هم تۉخته‌ب قالدی. بیز اېلچیخانه‌لردن، خصوصاً، فرانسه اېلچیخانه‌سیدن حالتنی سۉره‌دیک، بیراق چیقیب کېتیشیمیز و کۉچیریلیشیمیز اوچون انیق وقت بېلگیلنمه‌گن. گرچه اوشبو اېلچیخانه‌ده باشقه کنسوللیک ایشلری دوام اېته‌یاتگن بۉلسه-ده، افغانستانلیک مهاجرلر‌نینگ ایشلرینی کۉریب چیقیش جریانی تۉخته‌ب قالگن.»
سابق حکومت قوله‌گچ ایرانگه باش‌پناه ایزلب کېتگن ینه بیر ژورنالیست حامد پژمان، ویزه مدتی توگه‌شی و مجبوری دېپورت قیلینیش احتمالی حاضر اونینگ و عایله‌سی‌نینگ اساسی خواطریگه ایلنگنینی اَیته‌دی. او سۉنگگی بېش ییل دوامیده اقتصادی معمالر و روحی باسیم بیلن بیر قطارده، یشه‌ش ویزه‌سینی اوزه‌یتیریشده بیر نېچه بار معمالرگه دوچ کېلگنینی و ایران پولیسی تامانیدن حبسگه آلینگن تقدیرده، اولر‌نینگ دېپورت قیلینیشی خوفی موجودلیگینی قۉشیمچه قیله‌دی. پژمان‌نینگ اَیتیشیچه، میدیا فعالیتی و طالبان تهدیدلری سبب افغانستانگه مجبوری قَیتریلیش اونینگ و عایله‌سی‌نینگ حیاتی اوچون خوفلیدیر.
پژمان شونده‌ی دېیدی: «حاضر بیز‌نینگ اېنگ کتّه خواطریمیز ویزه‌میز‌نینگ مدتی توگه‌شی دیر. ویزه‌نی تخمیناً اوچ-تۉرت مرته اوزه‌یتیریشگن، شوندن کېین ایران پولیسی بیزنی حبسگه آلسه، دېپورت قیلینیشیمیز ممکن. اگر بیز افغانستانگه مجبورا قَیتریلسک، طالباندن قۉرقیب، حیاتیمیز خوفسیز اېمس. بو دورده بیز بیلن همکارلیک قیلگن یگانه تشکیلات اس‌ان‌جی بۉلدی؛ بیراق ایران و اسرائیل اوروشیدن کېین بو جریان هم تۉخته‌دی و حاضر بیز مطلق ناانیقلیک حالتیده قالماقده‌میز.»
شو بیلن بیرگه، پاکستانده استقامت قیله‌یاتگن بیر قطار افغانستانلیک ژورنالیستلر هم مهاجرت ایشلرینی کۉریب چیقیش جریانی چۉزیله‌یاتگنیدن شکایت قیلماقده. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، طالبان حاکمیتگه قَیتگنیگه بېش ییل بۉلیشیگه قره‌مه‌ی، دنیا مملکتلری و خلق‌ارا تشکیلاتلر‌نینگ افغانستان، خصوصاً، افغانستان ژورنالیستلری حالتیگه اعتباری کمه‌یگن.
پاکستانده‌گی افغانستانلیک ژورنالیستلردن بیری زهره، (مستعار) مهاجرت ایشلرینی کۉریب چیقیش جریانیده شفّافلیک یۉقلیگی اونی و باشقه بیر قطار ژورنالیستلرنی ییللر دوامیده ناانیق حالتده اوشلب تورگنینی اَیته‌دی. او بېش ییللیک کوتیشدن کېین هم ایشی‌نینگ تقدیری انیقلنمه‌گنینی و حاضر هم پاکستانده عملده‌گی ویزه‌سیز یشه‌یاتگنینی قۉشیمچه قیله‌دی. زهره‌‌نینگ اَیتیشیچه، میدیا فعالیتی و خوفسیزلیک شرایطلری سبب افغانستانگه قَیتیش اونینگ اوچون خوفسیز تنلاو اېمس.
اوشبو ژورنالیست شونده‌ی دېیدی: «سورگونده‌گی ژورنالیست و یالغیز عیال صفتیده مېن کۉپراق چېکلاو و ضررلرگه دوچ کېلماقده‌من. مسؤول تشکیلاتلر و خلق‌ارا تشکیلاتلر تامانیدن انیق قۉللب-قوّتلش‌نینگ یۉقلیگی همده پاکستانده‌گی ژورنالیستلرگه کېنگ مقیاسده اعتبار بېریلمه‌یاتگنی بیز‌نینگ آوازیمیز اېشیتیلمه‌یاتگندېک حس قیلیشیمیزگه سبب بۉلدی.»
سابق حکومت قوله‌گچ، بیر قطار ژورنالیستلر خوفسیزلیک تهدیدلری و کېله‌جکدن خواطر سبب مملکتنی ترک اېتیشگه و قۉشنی مملکتلرگه کۉچیب کېتیشگه مجبور بۉلدی. اولر‌نینگ اَیریملری اوچینچی مملکتلردن ویزه آلیب، افغانستاننی ترک اېتیب، باره‌دیگن مملکتلریگه کېتگن، بیراق باشقه‌لری همان اېران و پاکستانده مهاجرت ایشلری‌نینگ تقدیری انیقلنیشینی کوتماقده.
شو بیلن بیرگه، ایران و پاکستان افغانستانلیک مهاجرلرنی قَیتریش و دېپورت قیلیش جریانینی کوچه‌یتیردی؛ بو جریان انسان حقوقلری تشکیلاتلری و خلق‌ارا تشکیلاتلر‌نینگ ناراضیلیگیگه سبب بۉلدی. اوشبو تشکیلاتلر تهران و اسلام‌آباددن، اینیقسه قَیتگن تقدیرده خوفسیزلیک تهدیدلریگه دوچ کېله‌دیگن شخصلرنی مجبوری دېپورت قیلیشدن تیییلیشنی بیر نېچه بار سۉره‌گن.
ایران رسمیلری تامانیدن تقدیم اېتیلگن معلوماتلرگه کۉره، اوشبو مملکتده تخمیناً بېش میلیون افغانستان وطنداشی یشه‌یدی. باشقه تاماندن، طالبان سۉنگگی آیلرده ۳۰۰ مینگدن آرتیق عایله ایران و پاکستاندن افغانستانگه قَیتگن یاکه دېپورت قیلینگنینی معلوم قیلگن.
