طالبان حکمرانلیگی بېشینچی ییلی؛ خلق‌ارا مجبوریتلر‌نینگ بوزیلیشیدن باستیریشنی قانونیلشتیریشگچه
۸صبح
انسان حقوقلری بۉییچه افغانستان‌نینگ بیرلشگن ملتلر تشکیلاتیده‌گی دایمی وکالت‌خانه‌سی انسان حقوقلری گروهی حجتی شونی کۉرسه‌ته‌دی که طالبان ۲۰۲۱–۲۰۲۶-ییللر آره‌لیغیده ترقاق چېکلاولرنی عیاللرنی جماعت حیاتیدن چیقریب تشلش، مخالفلرنی باستیریش، عامه‌وی اخبارات واسطه‌لرینی چېکلش همده باله‌لر و آزچیلیکلر حقوقلرینی بوزیشگه قره‌تیلگن حقوقی، اداری و اجرایی تیزیمگه ایلنتیرگن.
طالبان‌نینگ افغانستانده حربی یۉل بیلن حاکمیتنی اېگه‌لله‌گنیگه بېش ییل تۉلگنیدن سۉنگ، «طالبان‌نینگ عملده‌گی حاکمیت وکیللری‌نینگ بېش ییللیک حربی حکمرانلیگی؛ افغانستان‌نینگ خلق‌ارا انسان حقوقلری بۉییچه مجبوریتلری و رعایه قیلمسلیک کۉرسه‌تکیچی، ۲۰۲۱–۲۰۲۶» ناملی حجت اوشبو گروه فعالیتی‌نینگ حقوقی منظره‌سینی تقدیم اېتدی. مذکور حجت افغانستان‌نینگ جېنواه‌ده‌گی بیرلشگن ملتلر تشکیلاتیده‌گی دایمی وکالت‌خانه‌سی انسان حقوقلری گروهی تامانیدن تیّارلنگن بۉلیب، طالبان فعالیتینی شرطنامه‌مه-شرطنامه افغانستان‌نینگ خلق‌ارا مجبوریتلری بیلن سالیشتیرگن.
حجت‌نینگ اساسی خلاصه‌سی شوندن عبارت که ۲۰۲۱-ییل ۱۵-اگوستیدن کېینگی واقعه‌لرنی انسان حقوقلری یۉلیده‌گی وقتینچه‌لیک اوزیلیش دېب بۉلمه‌یدی. حجت مؤلفلری‌نینگ بهالشیچه، طالبان محروم قیلیشنی باشقروو اصولیگه، چېکلاو و باستیریشنی اېسه مجبوری قاعده‌لرگه ایلنتیرگن. دستلبکی فرمانلر باسقیچمه-باسقیچ عمومی قاعده‌لر، اجرا توزیلمه‌لری و قانونلرگه ایلنگن، اولر‌نینگ قمراوی عیاللر تعلیمی و بندلیگیدن تارتیب، سۉز اېرکینلیگی، عدالتلی محکمه، باله‌لر و آزچیلیکلر حقوقلریگچه کېنگه‌یگن.
عملده قاله‌یاتگن مجبوریتلر و باستیریلگن و مدنې حقوقلری
طالبان حاکمیتگه قَیتیشیدن آلدین افغانستان مدنې و سیاسې حقوقلر تۉغریسیده‌گی خلق‌ارا میثاق، اقتصادی، اجتماعی و مدنی حقوقلر تۉغریسیده‌گی خلق‌ارا میثاق، عیاللرگه نسبتاً کمسیتیش‌نینگ برچه شکللریگه برهم بېریش تۉغریسیده‌گی کنوانسیون، باله حقوقلری تۉغریسیده‌گی کنوانسیون، قییناقلرگه قرشی کنوانسیون و ینه بیر قطار خلق‌ارا حجتلرگه قۉشیلگن اېدی.
حجت افغانستان هنوزگچه اوشبو شرطنامه‌لر‌نینگ اعضاسی اېکنینی و حکومت‌نینگ اۉزگریشی یاکه بیر گروه‌نینگ مملکت اوستیدن نظارتنی قۉلگه آلیشی اونینگ حقوقی مجبوریتلرینی تۉخته‌تمسلیگی یاکه بېکار قیلمسلیگینی تأکیدله‌یدی. شو نقطه نظردن، طالبان عملده‌گی حاکمیت وکیللری صفتیده افغانستان ۲۰۲۱-ییلگچه قبول قیلگن مجبوریتلرگه رعایه اېتیشی شرط. بیراق بېش ییللیک بهالشگه کۉره، طالبان اوشبو شرطنامه‌لر‌نینگ کۉپلب مادّه‌لرینی منتظم و اَیریم حاللرده تیزیملی روشده بوزگن.
۲۰۲۶-ییل جنوری آیی باشیده «محکمه‌لر‌نینگ جنایی اجرا کودی»نینگ چیقریلیشی اوشبو حجتده باستیریشنی قانونیلشتیریش‌نینگ اېنگ مهم باسقیچلریدن بیری صفتیده بهالنگن. تقدیم اېتیلگن بهالشگه کۉره، اوشبو کود طالبان سیاستی و رهبریتینی تنقید قیلیشنی جنایت دېب بېلگیله‌یدی، محکمه‌لرگه مخالفلر و تنقیدچیلرنی جزالش اوچون کېنگ و اساسا نظارتسیز وکالت بېره‌دی همده وطنداشلرنی طالبانگه قرشی چیقیشده گمان قیلینگن شخصلر حقیده خبر بېریشگه مجبور قیله‌دی.
حجت مؤلفلری اوشبو قاعده‌لرنی سۉز اېرکینلیگی و شخصی حیاتگه اۉزباشیمچه‌لیک بیلن اره‌لشیشدن حمایه‌لنیش حقوقیگه ضد دېب حسابله‌یدی. اولر‌نینگ خلاصه‌سیگه کۉره، طالبان دستلبکی ییللرده‌گی چېکلاولر و مجبورلاو چاره‌لریدن باستیریشنی عدلیه و محکمه تیزیمیده عملگه آشیریش سری اۉتگن.
یشه‌ش حقوقی‌نینگ بوزیلیشی، قییناقلرنی تقیقلش و اۉزباشیمچه‌لیک بیلن حبسگه آلیشنی تقیقلش اوشبو بهالش‌نینگ باشقه اساسی یۉنه‌لیشلری دیر. یوناما ۲۰۲۱-ییل ۱۵-اگوستیدن ۲۰۲۳-ییل ۳۰-جونیگچه بۉلگن دورده ۲۱۸ ته محکمه‌دن تشقری قاتللیک، ۱۴ ته مجبوری یۉقالیش، ۱۴۴ دن آرتیق قییناق و یامان معامله حالتی همده ۴۲۴ ته اۉزباشیمچه‌لیک بیلن حبسگه آلیش حالتینی قید اېتگن. قربانلر‌نینگ اکثریتی سابق خوفسیزلیک کوچلری، پولیس و ملی خوفسیزلیک باش باشقرمه‌سی اعضالری بۉلگن؛ طالبان تامانیدن «عمومی عفو» اعلان قیلینگنیگه قره‌مه‌ی، بو شخصلر حبسگه آلینگن، قییناققه سالینگن، غایب قیلینگن یاکه اۉلدیریلگن.
نمایشچی عیاللر و «اخلاقی» دېب اته‌لگن قاعده‌لرنی بوزگنلیکده عیبلنیب حبسگه آلینگن عیاللر هم کلتکلش، برق تاکه بیلن قیینه‌ش، عایله اعضالریگه تهدید قیلیش، طبی یاردمدن محروم اېتیش و ناتۉغری سقلش شرایطلری حقیده خبر بېرگن. حجت ۲۰۲۲-ییلدن کېین عامه‌وی روشده قمچیلش و قتل اېتیش‌نینگ قَیته تیکلنگنینی، اینیقسه عدالتلی محکمه کفالتلری موجود بۉلمه‌گن ایشلر بۉییچه، یشه‌ش حقوقی همده قییناقلر و غیرِ انسانی معامله‌نی تقیقلش‌نینگ بوزیلیشی دېب اته‌یدی.
طالبان ۲۰۲۱-ییل سپمتبر آییده نمایشلر اۉتکزیش اوچون آلدیندن رخصت آلیشنی مجبوری قیلدی و حتا نمایشچیلر‌نینگ شعارلرینی تصدیقلشنی طلب قیلدی. تعلیم، ایش و اساسی اېرکینلیکلرنی حمایه قیلگن عیاللر نمایشلری زۉرآورلیک بیلن باستیریلدی. نمایشچیلر کلتکلش، اۉزباشیمچه‌لیک بیلن حبسگه آلیش، مجبوری یۉقالیش و قییناقلرگه دچار بۉلدی، نمایشلرنی یاریتگن ژورنالیستلر همده اَیریم تشکیلاتچیلر‌نینگ عایله اعضالری هم نشانگه آلیندی.
حجت بیانیگه کۉره، بو باستیریش کېینچه‌لیک سانسور، ژورنالیستلرنی حبسگه آلیش، رخصت اېتیلگن و تقیقلنگن موضوعلرنی بېلگیلش همده اخباراتدن اېرکین فایده‌لنیشگه تۉسقینلیک قیلیش آرقه‌لی عامه‌وی اخبارات واسطه‌لریگه هم یاییلدی. ۲۰۲۱-ییل اگوستیدن ۲۰۲۴-ییل سپتمبریگچه ژورنالیستلر و میدیا خادملری حقوقلری‌نینگ ۳۳۶ دن آرتیق بوزیلیشی قید اېتیلگن. حجت ۲۰۲۵-ییل می آییدن کېینگی ۱۵۰ دن آرتیق باشقه حالتنی هم تیلگه آلیب، افغانستان مطبوعات اېرکینلیگی احوالی‌ده ۱۸۰ مملکت آره‌سیده ۱۷۵-ا‌ۉرینده تورگنینی یازه‌دی.
مخابرات خدمتلری‌نینگ اوزیلیشی و ایزدن چیقیشی هم اوشبو جریان‌نینگ بیر قِسمی صفتیده تصویرلنگن. ۲۰۲۵-ییل سپتمبر آییده انترنت دستلب مملکت‌نینگ اَیریم حدودلریده ایزدن چیقدی و ۲۹-سپتمبر کونی آلدیندن هېچ قنده‌ی آگاهلنتیریشسیز بوتون افغانستان بۉیلب انترنت و تېلفون علاقه ترماقلری اوزیب قۉییلدی. اوشبو چاره سۉز اېرکینلیگی و اخباراتدن فایده‌لنیشدن تشقری، بانک خدمتلری، پول اۉتکزمه‌لری، شاشیلینچ طبی خدمتلر و انسانپرورلیک فعالیتنی هم ایزدن چیقردی.
حجتگه کۉره، طالبان‌نینگ محکمه تیزیمی هم عدالتلی محکمه، جنایت و جزا‌نینگ قانونیلیگی همده قانون آلدیده تېنگلیک تمایللریگه ضد دیر. طالبان محکمه‌لریده عیال‌نینگ گواهلیگی اېرکک‌نینگ گواهلیگی بیلن تېنگ وزنگه اېگه اېمس. عیاللر محکمه‌لیک، آقلاوچیلیک و قاره‌لاوچیلیکدن چېتلشتیریلگن، محکمه حاکمیتی‌نینگ مستقل اېمسلیگی، جنایتلر‌نینگ ناانیق تعریفی، عیبلنووچیلرنی چېکلنگن درجه‌ده حمایه قیلیش و محکمه‌لر‌نینگ کېنگ وکالتلری قانون‌نینگ اۉزباشیمچه‌لیک بیلن قۉللنیشیگه شرایط یره‌تگن.
دینی آزچیلیکلر‌نینگ حقوقلری هم چېکلنگن. حجت بدخشانده اسماعیلیه‌لر‌نینگ جماعتخانه‌لری‌نینگ یاپیلیشی و شیعه‌لر‌نینگ عاشورا مراسملریگه قۉییلگن چېکلاولرگه اشاره قیله‌دی. بیر قطار ولایتلرده اشورا مراسمینی اۉتکزیش معین جایلر بیلن چېکلنگن، کابلده اېسه اشورا بیراقلرینی اۉرنه‌تگنی اوچون اَیریم شخصلر حبسگه آلینگن.
عیاللر و قیزلر؛ فرماندن کمسیتیش تیزیمیگچه
حجتده کېلتیریلگن معلوماتلرگه کۉره، طالبان ۲۰۲۶-ییل جولای آییگچه انسان حقوقلریگه تأثیر کۉرسه‌تووچی ۲۶۴ ته فرمان و کۉرسه‌تمه چیقرگن بۉلیب، اولر‌نینگ ۱۶۶ ته‌سی بې‌واسطه عیاللر و قیزلرنی نشانگه آلگن. بو چېکلاولر عیاللرگه نسبتاً کمسیتیش‌نینگ برچه شکللریگه برهم بېریش تۉغریسیده‌گی کنوانسیون‌نینگ دېیرلی برچه اساسی ساحه‌لرینی، جمله‌دن تعلیم، بندلیک و ساغلیقنی سقلشدن تارتیب، سیاسی اشتراک، قانون آلدیده تېنگلیک همده نکاح و عایله‌گه عاید حقوقلرگچه قمره‌ب آله‌دی.
عیاللرنی چېتلشتیریش طالبان حاکمیتنی اېگه‌لله‌گن دستلبکی هفته‌لردناق باشلندی. ۲۰۲۱-ییل سپتمبر آییده عیاللر ایشلری وزیرلیگی امر باالمعروف وزیرلیگی بیلن المشتیریلدی. عیاللرگه نسبتاً زۉرآورلیک حالتلرینی کۉریب چیقیش توزیلمه‌لری فعالیتدن تۉخته‌دی، خوفسیز اویلر و حمایه میکانیزملری یاپیلدی یاکه توگه‌تیلدی، عیال محکمه‌لر، مدافعه وکیللر اېسه استه-سېکین عدلیه و محکمه تیزیمیدن چېتلشتیریلدی.
نتیجه‌ده، طالبان نه‌فقط کمسیتیشنی برطرف اېتیش اوچون هېچ قنده‌ی چاره کۉرمه‌دی، بلکه کمسیتیش و زۉرآورلیک‌نینگ آلدینی آلیش اوچون تشکیل اېتیلگن ارگانلرنی یۉق قیلدی و بو‌نینگ اۉرنیگه کمسیتووچی چېکلاولرنی عملگه آشیریش توزیلمه‌لرینی کېنگه‌یتیردی.
۲۰۲۴-ییل اگوست آییده کوچگه کیرگن امر باالمعروف و نهی عن المنکر ایشلری تۉغریسیده‌گی قانون اوشبو چېکلاولرنی مهم باسقیچی حسابلنه‌دی. بو قانون عیاللرنی جماعت جایلریده یوزلرینی تۉلیق یاپیشگه مجبور قیله‌دی، اولر‌نینگ اویدن تشقریده آوازی اېشیتیلیشینی چېکله‌یدی و حرکتلنیش، سۉزلش، ایشلش همده جماعت حیاتیده اشتراک اېتیش اېرکینلیگینی ینه‌ده قیسقه‌رتیره‌دی.
۷۲ کیلومتردن آرتیق مصافه‌گه سفر قیلیش اوچون محرم همراهلیگی شرطی ۲۰۲۱-ییل دسمبر آییدن جاری اېتیلگن اېدی و ۲۰۲۲-ییل می آییده بوتون تنه‌نی قاپلش رسماً مجبوری قیلیندی. کېینگی ییللرده عیاللر پارکلر، ستدیونلر، رستورانتلر و باشقه جماعت جایلریدن چېتلشتیریلدی. ۲۰۲۴-ییلده‌گی امر باالمعروف تۉغریسیده‌گی قانون اوشبو ترقاق چېکلاولرنی عیاللر‌نینگ کییمی، آوازی، حرکتلنیشی و اجتماعی مناسبتلریگه عاید قاعده‌لر شکلیده قیلدی.
۲۰۲۵-ییل اپرېل آییگچه اوشبو قانوننی عملگه آشیرووچی کمیته‌لر ۳۴ ولایتدن ۲۸ ته‌سیده فعالیت یوریتگن و قریب ۳ مینگ ۳۰۰ ته محتسب کېنگ وکالتلر بیلن وطنداشلر‌نینگ کییمی، حرکتلنیشی و خُلق-اطوارینی نظارت قیلگن.
حجتگه کۉره، اوشبو چېکلاولر‌نینگ اجراسی ۲۰۲۶-ییلده هم دوام اېتگن. ۸-جوندن ۸-جونگچه اېمس، بلکه ۶-جوندن ۸-جونگچه هرات شهریده کمیده ۳۰ نفر عیال طالبان طلب قیلگن حجابگه رعایه قیلمه‌گنلیکده عیبلنیب حبسگه آلینگن. طالبان حج و اوقاف وزیرلیگی هم ۱۸-جون کونی جمعه خطیبلری اوچون اۉن صحیفه‌لیک حجت ترقه‌تگن بۉلیب، اونده کۉزلردن تشقری بوتون تنه‌نی یاپیش، قلین و کېنگ کییم کییش همده عطر و زېنتدن فایده‌لنمسلیک مجبوری قیلیب بېلگیلنگن.
محرم شرطی اوزاق سفرلردن کونده‌لیک ایشلرگه هم کېنگه‌یگن. اَیریم حدودلرده محتسبلر دوکاندارلر و ساغلیقنی سقلش مرکزلری خادملریگه محرمی بۉلمه‌گن عیاللرگه خدمت کۉرسه‌تمسلیک حقیده بویروق بېرگن. قندهارده گوزه‌لیک واسطه‌لری ساتووچیلریگه محرمیسیز عیاللرگه محصولات ساتیش تقیقلنگن. ارزگان‌ده ساغلیقنی سقلش مرکزلریگه محرمی بۉلمه‌گن عیال بېمارلرنی قبول قیلمسلیک و عیال طبیات خادملری هم ایش وقتیده محرمگه اېگه بۉلیشی کېره‌کلیگی اَیتیلگن. لوگرده اېسه محرمی بۉلمه‌گن عیالگه آزیق-طعام ساتگن دوکاندار کلتکلنگن و بیر نېچه ساعت حبسده سقلنگن.
طالبان عدلیه وزیرلیگی ۲۰۲۶-ییل ۱۴-می کونی ۱۸-سانلی «اېر-خاتین‌نینگ محکمه آرقه‌لی اجره‌لیش ترتیبی» دېب اته‌لگن فرماننی اعلان قیلدی. اوشبو فرمان عیاللر تامانیدن اجره‌لیش سۉره‌ش اوچون چېکلنگن شرطلرنی بېلگیله‌یدی، بیراق اېرککلر‌نینگ بیر تمانلمه اجره‌شیش حقوقینی سقلب قاله‌دی.
فرمانده، شونینگدېک، اگر آته یاکه بابادن باشقه قرینداش باله‌‌نینگ «تېنگ مقاملی» شخص بیلن نکاحینی عادتی مَهر اساسیده تشکیل قیلسه، نکاح حقیقی حسابلنیشی بېلگیلنگن. حجت اوشبو حکمنی بونده‌ی شرایطلرده باله‌لر نکاحیگه قانونیلیک بېریش دېب بهاله‌یدی.
اوشبو بهالشگه کۉره، طالبان‌نینگ بېش ییللیک حکمرانلیگی تېنگلیکنی حمایه قیلووچی ارگانلرنی یۉق قیلیش بیلن باشلندی، تعلیم، ایش، حرکتلنیش و جماعت حیاتیده‌گی اشتراکنی تقیقلش بیلن دوام اېتدی و مجبوری اجرا همده عمومی قانونلرنی ایشلب چیقیش باسقیچیگه یېتدی. خلق‌ارا انسان حقوقلری میکانیزملری اوشبو توزیلمه‌‌نینگ عمومی تأثیرینی تیزیملی‌لشتیریلگن جنسی کمسیتیش تیزیمی دېب اته‌گن؛ اولر‌نینگ فکریچه، بو تیزیم «جنسی آپارتاید»نی عکس اېتتیره‌دی و جنسیت اساسیده‌گی تعقیب قیلیش جنایتی صفتیده بهالنیشی ممکن.
تعلیم، بندلیک و ساغلیقنی سقلش؛ محروملیکلر زنجیری
۲۰۲۱-ییل سپتمبر آییده اۉرته و یوقاری صنف مکتبلری اۉغیل باله‌لر و اېرکک اۉقیتووچیلر اوچون آچیلدی، بیراق آلتینچی صنفدن یوقاری قیزلرگه قَیتیشگه رخصت بېریلمه‌دی. ۲۰۲۲-ییل ۲۰-دسمبرده بیلیم یورتلر هم عیاللر اوچون یاپیلدی و شوندن سۉنگ کسبی، طبی تعلیم، نرس‌لیک تعلیمی چېکلب قۉییلدی یاکه تقیقلندی.
۲۰۲۶-ییل اگوست آییگه کېلیب، قیزلر‌نینگ اۉرته تعلیم آلیشیگه قۉییلگن تقیق بېشینچی ییلیگه کیرگن و اساسی چېکلاولر‌نینگ هېچ بیری بېکار قیلینمه‌گن. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ عیاللر جنسی شاخصی شونی کۉرسه‌ته‌دی که هر ۱۰ نفر یاش عیالدن قریب سکّیز نفری تعلیم، بندلیک یاکه کسبی تعلیمدن چېتده قالگن.
حجت تعلیمنی تقیقلش فقط تعلیم آلیش حقوقینی بوزیب‌گینه قالمسدن، محنت و ساغلیق حقوقیگه هم تأثیر قیلیشینی تأکیدله‌یدی. قیزلر‌نینگ مکتب، بیلیم یورتی و طبی تعلیمدن چېتلشتیریلیشی کېله‌جکده عیال شفاکارلر، نرس‌لر، دایه‌لر و اۉقیتووچیلر سانی‌نینگ کمه‌ییشیگه آلیب کېله‌دی؛ عینِ پیتده طالبان عیاللر‌نینگ اېرکک شفاکارلرگه مراجعت قیلیشینی هم چېکله‌گن.
بو سیاست عیاللر‌نینگ اقتصادی قره‌ملیگینی آشیره‌دی، اېرته و مجبوری نکاح خوفینی کوچه‌یتیره‌دی همده اولر‌نینگ طبی خدمتلر، روحی قۉللب-قوّتلش، باش‌پناه و حقوقی یاردمدن فایده‌لنیشینی کمه‌یتیره‌دی. بمت مخصوص معروضه‌چیسی‌نینگ ۲۰۲۶-ییل فبروری آییده‌گی حساباتیده اوشبو چېکلاولر ساغلیقنی سقلش ساحه‌سیده‌گی جنسی کمسیتیش‌نینگ موافقلشتیریلگن تیزیمینی کوچه‌یتیرووچی ترکیبی قِسملر صفتیده تصویرلنگن.
عیاللرنی محنت بازاریدن چېتلشتیریش هم باسقیچمه-باسقیچ عملگه آشیریلدی. ۲۰۲۱-ییلده کۉپلب عیال دولت خدمتچیلریگه اویده قالیش بویوریلدی. ۲۰۲۲-ییل دسمبر آییده عیاللر‌نینگ نادولت تشکیلاتلرده ایشلشی تقیقلندی و ۲۰۲۳-ییل اپرېل آییده بو تقیق بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی اوچون عیاللر‌نینگ ایشلشیگه هم کېنگه‌یتیریلدی. شوندن سۉنگ عیاللر گوزه‌للیک سالونلری یاپیلدی و عیاللر‌نینگ عامه‌وی اخبارات واسطه‌لری، سودا و باشقه ساحه‌لرده‌گی فعالیتی چېکلب قۉییلدی.
طالبان ۲۰۲۵-ییل ۷-سپتمبردن باشلب عیاللر‌نینگ، جمله‌دن بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ ملی خادملری، شریکلری و عیال تشریف بویورووچیلر‌نینگ افغانستان بۉیلب بمت اداره‌لریگه کیریشینی تقیقله‌دی. حجت حساب-کتابیگه کۉره، اوشبو تقیق ۲۰۲۶-ییل ۳۰-جولایگچه ۳۲۶ کون دوام اېتگن. اوشبو چاره محنت حقوقینی بوزیشدن تشقری، عیاللر‌نینگ جماعت میدانیده‌گی اشتراکی و انسانپرورلیک یاردم کۉرسه‌تیشینی هم چېکله‌گن.
۲۰۲۲-ییل مرت آییگه کېلیب، ایلگری ایشله‌گن عیاللر‌نینگ ۶۱ فایزی ایشینی یۉقاتگنی تخمین قیلینگن و بو جریان‌نینگ اقتصادی ضرری ۶۰۰ میلیوندن ۱ میلیارد دالرگچه بۉلگن. خلق‌ارا محنت تشکیلاتی هم ۲۰۲۲-ییلده عیاللر بندلیگی طالبان حاکمیتنی اېگه‌للشیدن آلدینگی دورگه نسبتاً ۲۵ فایزگه کمه‌یگنینی بهاله‌گن؛ اېرککلرده اېسه بو پسه‌ییش ۷ فایزنی تشکیل اېتگن.
جهان بانکی افغانستان یلپی ایچکی محصولاتی‌نینگ ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲-ییللرده‌گی عمومی قیسقریشینی تخمیناً ۲۷ فایز دېب قید اېتگن. حجت اقتصادی انقراضنی کۉپ عامللی حادثه دېب حسابله‌یدی، بیراق طالبان‌نینگ عیاللرگه نسبتاً چېکلاولرینی تورغونلیک، قشّاقلیک و عایله‌لر‌نینگ قره‌ملیگینی کوچه‌یتیرووچی ترکیبی عامللردن بیری صفتیده کۉرسه‌ته‌دی.
۲۰۲۶-ییل می و جون آیلریده بیلیم یورتلرگه کیریش امتحانلریده قریب ۱۲۰ مینگ اېرکک قتنه‌شگن، بیراق بیرارته هم عیال یاکه قیز‌نینگ قتنه‌شیشیگه رخصت بېریلمه‌گن. یونیسف قیزلرنی اۉرته تعلیمدن محروم قیلیش خرجتینی افغانستان‌نینگ ییللیک یلپی ایچکی محصولاتی‌نینگ تخمیناً ۲،۵ فایزیگه تېنگ، اوزاق مدتلی امکانیتلر یۉقاتیلیشینی اېسه قریب ۵،۴ میلیارد دالر دېب بهاله‌گن. اوشبو تقیقدن تأثیرلنگن قیزلر سانی هم تخمیناً ۲،۲ میلیون نفر دېب حسابلنگن.
محرم، کیینیش و بندلیککه عاید چېکلاولر عیاللر‌نینگ ساغلیق حقوقیگه هم بې‌واسطه تأثیر کۉرسه‌تگن. اَیریم حدودلرده محرمی بۉلمه‌گن عیاللر ساغلیقنی سقلش مرکزلریدن قَیتریلگن، عیال طبیات خادملری اېسه ایش جاییگه باریش اوچون محرمگه اېگه بۉلیشگه مجبور قیلینگن.
۲۰۲۵-ییل نوامبر آییده هراتده‌گی دولت شفاخانه‌لریده عیال بېمارلر و عیال خادملر طالبان طلب قیلگن کیینیش قاعده‌لریگه رعایه قیلمه‌گنی سببلی کیریشدن محروم اېتیلگن؛ حجت بیانیگه کۉره، اوشبو چاره بېمارلرنی قبول قیلیشنی درحال ۲۸ فایزگه کمه‌یتیرگن.
انسان حقلری کۉزه‌تووچی تشکیلاتی کمیده ۱۶ ولایتده یاردم تشکیلاتلری‌نینگ عیال خادملری ایش وقتیده محرمگه اېگه بۉلیشگه مجبور قیلینگنینی و کمیده ۱۱ ولایتده اولر آزیق-طعام همده ضرور تاو‌رلرنی ترقه‌تیشده اشتراک اېتیشدن چېتلشتیریلگنینی قید اېتگن. اوشبو چېکلاولر عایله‌نی باشقره‌یاتگن عیاللر، قیشلاق عیاللری، معلوللیگی بۉلگن عیاللر و قیزلر‌نینگ انسانپرورلیک یاردمدن فایده‌لنیشینی ینه‌ده قیینلشتیرگن.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی ترقیات دستوری‌نینگ «۲۰۲۶-ییل اجتماعی-اقتصادی شرحی» حساب-کتابیگه کۉره، ۲۰۲۵-ییلده افغانستان اهالیسی‌نینگ قریب ۷۴ فایزی تیریکچیلیکنی تأمینلش نقطه نظریدن خوفسیز بۉلمه‌گن شرایطده یشه‌گن. حجت قورغاقچیلیک، یاردم‌نینگ کمه‌ییشی، مهاجرت‌نینگ کېنگ کۉلمده قَیتیشی و اقتصادی انقراض هم اوشبو وضعیتده رۉل اۉینه‌گنینی تأکیدله‌یدی، بیراق عیاللرنی ایش و خدمتلردن محروم قیلیش ضعیفلیکلرنی ینه‌ده کوچه‌یتیرگن.
باله‌لر، آزچیلیکلر و قییناقلر
حجتده اَیتیلیشیچه، باله حقوقلری تۉغریسیده‌گی کنوانسیون قیزلر‌نینگ تعلیم آلیشینی تقیقلشدن تشقری، باله‌لرنی حمایه قیلیش ساحه‌سیده‌گی کېنگ قمراولی انقراض نتیجه‌سیده هم بوزیلگن. افغانستاندهگی باله‌لر تعلیمنی ترک اېتیش، آغیر محنت، عایله‌دن اجره‌لیش، اېرته و مجبوری نکاح، جنسی زۉرآورلیک، آدم سوداسی، اۉزباشیمچه‌لیک بیلن حبسگه آلیش، جسمانی جزالش، قوراللی فعالیتلرده فایده‌لنیش و پارتلاوچی مادّه‌لر عاقبتیده‌گی جراحتلرگه دوچ کېلماقده.
طالبان‌نینگ ۱۸-سانلی فرمانی قرینداشی تامانیدن باله اوچون اویوشتیریلگن نکاحنی معین شرایطلرده حقیقی دېب حسابله‌یدی و باله‌‌نینگ بونده‌ی نکاحنی بېکار قیلیش حقوقینی هم چېکله‌یدی. مثلاً، بلاغت یاشیگه یېتگنیدن کېین باکره قیز‌نینگ سکوت سقلشی اونینگ نکاحنی بېکار قیلیش حقوقیدن محروم بۉلیشیگه آلیب کېلیشی ممکن.
حجت‌نینگ تأکیدلشیچه، مجبوری و وایه‌گه یېتمه‌گنلر نکاحی، جمله‌دن یېتّی یاکه سکّیز یاشلی قیزلر‌نینگ نکاحی، ۲۰۲۱-ییل اگوستیدن کېین کۉپه‌یگن. تعلیم و محنتگه قۉییلگن تقیق عاقبتیده یوزه‌گه کېلگن اقتصادی باسیم عایله‌لرنی قیزلرنی اېرته تورموشگه بېریشگه اونده‌گن و عیاللر همده قیزلر‌نینگ راضیلیگیسیز طالبان اعضالریگه تورموشگه بېریلگنی حقیده هم حالتلر قید اېتیلگن.
۲۰۲۳-ییلده مخالف گروهلر بیلن علاقه‌دارلیکده عیبلنیب، ۳۱ نفر باله، جمله‌دن ۲۹ اۉغیل باله و ایکّی قیز حبسگه آلینگنی قید اېتیلگن و اولردن بیری حبسده وفات اېتگن. طالبان محکمه‌لریده باله‌لر هم قمچیلنگن. شونینگدېک، طالبان تامانیدن ۳۴۲ نفر اۉغیل باله‌‌نینگ یاللنگنی و اولردن فایده‌لنیلگنی تصدیقلنگن؛ ۱۵۰ نفری جنگاور رۉللرده، ۱۹۲ نفری اېسه یاردمچی رۉللرده بۉلگن.
نژادی کمسیتیش‌نینگ برچه شکللریگه برهم بېریش تۉغریسیده‌گی کنوانسیونگه بغیشلنگن قِسمده حجت زۉرآورلیک، مجبوری کۉچیریش، یېر و ملکدن محروم اېتیش همده اېتنیک آزچیلیکلر، اینیقسه هزاره‌لر‌نینگ تېنگ حمایه‌گه اېگه اېمسلیگی حقیده سۉز یوریته‌دی. طالبان حاکمیتنی اېگه‌لله‌گنیدن کېینگی دستلبکی آیلرده دایکندی و ارزگانده‌گی مینگلب هزاره اهالیسی اۉز قیشلاقلریدن هَیده‌ب چیقریلگن. کۉپ حاللرده اولرگه ملککه اېگه‌لیکلرینی اثباتلش اوچون ثمره‌لی امکانیت بېریلمه‌گن و اَیریم یېرلر طالبان طرفدارلری اۉرته‌سیده تقسیملنگن. اۉزبېک و تورکمن جماعه‌لری‌نینگ مجبوری کۉچیریلگنی حقیده هم خبرلر بېریلگن.
معلوللیگی بۉلگن عیاللر و قیزلر هم کۉپ قتلملی کمسیتیشگه دوچ کېلماقده. قیشلاق حدودلریده جیوگرافیک مصافه و امکانیتلر‌نینگ یېتیشمسلیگی محرم طلبی همده اېرکک قرینداشلرگه قره‌ملیک بیلن قۉشیلیب، اولر‌نینگ اخبارات، سفر، دوالنیش و یاردمدن فایده‌لنیشینی چېکله‌گن.
قییناقلرگه قرشی کنوانسیون دایره‌سیده حجت طالبان‌نینگ حبسخانه‌لریده‌گی کېنگ ترقه‌لگن یامان معامله‌دن شفقتسیز، غیرِ انسانی و قدر-قیمتنی کمسیتووچی جزالرنی تیزیملی‌لشتیریش سری حرکت قیلگنی حقیده سۉز یوریته‌دی. اونه‌مه ۲۰۲۲-ییل جنورییدن ۲۰۲۳-ییل جولاییگچه ۲۹ ولایتده‌گی حبسخانه‌لریده انسان حقوقلری‌نینگ ۱ مینگ ۶۰۰ دن آرتیق بوزیلیشی حالتینی قید اېتگن. اوشبو حالتلر‌نینگ قریب یرمی قییناق یاکه شفقتسیز، غیرِ انسانی و قدر-قیمتنی کمسیتووچی معامله بیلن باغلیق بۉلگن.
قید اېتیلگن اصوللر قطاریگه قتّیق کلتکلش، برق تاکه بیلن قیینه‌ش، بۉغیش، محبوسنی آغریقلی حالتلرده اوشلب توریش همده اقرارلیک یاکه معلومات آلیش اوچون مجبوری سوو ایچیریش کیره‌دی. ۲۰۲۲-ییل نوامبریدن باشلب عامه‌وی قمچیلش ینه محکمه جزاسی صفتیده قۉللنیله باشلندی و حجت بیانیگه کۉره، ۲۰۲۶-ییلده‌گی جنایت قاعده‌لری جسمانی جزانی رسمی تیزیمگه کیریتگن.
جوابگرلیک و تقیقلر‌نینگ اوزاق مدت سقلنیب قالیش خوفی
حجت‌نینگ اساسی خلاصه‌لریدن بیری شو که انسان حقوقلری بوزیلیشی بیر-بیریدن علیحده حالده صادر بۉلمه‌یدی. دستلب قیزلر‌نینگ تعلیم آلیشینی تقیقلش تعلیم آلیش حقوقی و کمسیتیشنی تقیقلش تمایلینی بوزه‌دی؛ بیراق اوزاق مدتده بو اولر‌نینگ ملَکه‌لی ایش، مستقل درآمد، ساغلیق حقیده‌گی معلوماتلر و قرار قبول قیلیش امکانیتیدن فایده‌لنیشینی هم یۉققه چیقره‌دی همده باله‌لر نکاحی و مجبوری نکاح خوفینی آشیره‌دی.
طبی تعلیم، نرس‌لیک و قابله‌لیک تعلیمینی یاپیش تعلیم آلیش حقوقینی چېکلشدن تشقری، کېله‌جکده‌گی ساغلیقنی سقلش تیزیمی‌نینگ صلاحیتینی ضعیفلشتیره‌دی. عیاللر‌نینگ دولت اداره‌لری، نادولت تشکیلاتلر و بیرلشگن ملتلر تشکیلاتیده ایشلشینی تقیقلش هم فقط عیال‌نینگ محنت قیلیش بۉییچه شخصی حقوقینی بوزیب قالمه‌یدی، بلکه آزیق-طعام خوفسیزلیگی، ساغلیقنی سقلش، یاردم کۉرسه‌تیش و باله‌لر حقوقلریگه هم تأثیر قیله‌دی.
حجتده طالبان‌نینگ انسان حقوقلری تشکیلاتلری بیلن همکارلیک قیلیشدن باش تارتیشی افغانستان‌نینگ انسان حقوقلری بۉییچه کۉرسه‌تکیچلرینی کۉریب چیقیشگه تۉسقینلیک قیلمسلیگی اَیتیله‌دی. عیاللرگه نسبتاً کمسیتیش‌نینگ برچه شکللریگه برهم بېریش کمیته‌سی ۲۰۲۵-ییل جون آییده افغانستان‌نینگ تۉرتینچی دَوری حساباتینی طالبان اشتراکیسیز کۉریب چیقدی. سابق عملدارلر و سورگونده‌گی عیال انسان حقوقلری حمایه‌چیلریدن عبارت هیات اوشبو جریانده اشتراک اېتدی و کمیته‌‌نینگ یکونی ملاحظه‌لری ۲۰۲۵-ییل ۱۰-جولایده اعلان قیلیندی.
۲۰۲۵-ییل اکتبر آییده بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ انسان حقوقلری کېنگشی بوزیلیشلرگه عاید دلیللرنی تۉپلش، بیرلشتیریش، تحلیل قیلیش و سقلش اوچون «افغانستان بۉییچه مستقل تېرگاو میکانیزمی»نی تشکیل اېتدی. ۲۰۲۵-ییل جولای آییده اېسه خلق‌ارا جنایی محکمه جندر اساسیده‌گی تعقیب و قووغین بیلن باغلیق حالده طالبان رهبری و اوشبو گروه عالی محکمه‌سی باشلیغینی حبسگه آلیش تۉغریسیده حُکم چیقردی.
استرالیا، کانادا، جرمنی و هلند هم ۲۰۲۴-ییل سپتمبرده آییده عیاللرگه نسبتاً کمسیتیش‌نینگ برچه شکللریگه برهم بېریش تۉغریسیده‌گی کانوانسیون‌نینگ ۲۹-مادّه‌سینی ایشگه توشیردی؛ بو افغانستانگه قرشی خلق‌ارا محکمه‌ده ایش قۉزغه‌تیش اوچون زمینه یره‌تیشی ممکن.
بېش ییللیک بهالش افغانستان‌نینگ خلق‌ارا مجبوریتلری بیلن طالبان فعالیتی اۉرته‌سیده‌گی تفاوت ییل سیین کېنگه‌ییب بارگنینی کۉرسه‌ته‌دی. ۲۰۲۶-ییل اۉرته‌لریگه کېلیب، ۱۶۶ ته فرمان بې‌واسطه عیاللر و قیزلرنی نشانگه آلگن و ترقاق تقیقلر دایمی توزیلمه‌گه ایلنگن.
اوشبو حجتگه کۉره، طالبان‌نینگ بېش ییللیک فعالیت مۉدلی چېکینیش و اصلاحات اېمس، بلکه بویروقدن فرمانگه، فرماندن اېسه قانونگه اۉتیش بۉلگن. امر باالمعروف و نهی المنکر ایشلری تۉغریسیده‌گی قانون، «محکمه‌لر‌نینگ جنایی اجرا کودی» و ۱۸-سانلی فرمان اوشبو جریان‌نینگ اېنگ یارقین مثاللری صفتیده کۉرسه‌تیلگن.
حجت انسان حقوقلری ساحه‌سیده انیق، اۉلچه‌ب بۉله‌دیگن و مستقل روشده تصدیقلنگن ترقیات بۉلمه‌سدن طالبان بیلن خلق‌ارا همکارلیک قیلیش کمسیتیش و باستیرییشنی قانونگه ایلنتیرگن توزیلمه‌‌نینگ عادی‌لشوویگه آلیب کېلیشی ممکنلیگیدن آگاهلنتیره‌دی. افغانستان بۉییچه تېرگاو میکانیزمینی سقلب قالیش، خلق‌ارا جنایی محکمه‌نی قۉللب-قوّتلش، شرطنامه‌وی نظارتنی دوام اېتتیریش، وطنداشلیک جمعیتی و عیاللر باشچیلیگیده‌گی تشکیلاتلرنی قۉللب-قوّتلش همده انسانپرورلیک یاردم‌نینگ قیسقریشیگه یۉل قۉیمسلیک اوشبو حالت‌نینگ عملگه آشیریلیشیگه قرشی کوره‌شیش بۉییچه حجت‌نینگ اساسی توصیه‌لریدن دیر.
