مکه کېلیشووی: نېگه پاکستاننی حمایه قیلیش هم «توپلم» بۉلمسلیگی کېره‌ک؟
شجاع الدین امینی
مکه کېلیشووی حقیده کۉتریله‌یاتگن اساسی سواللردن بیری شو که اگر اوشبو کېلیشوو‌نینگ «توپلم مدافعه» میکانیزمی سعودی عربستان تشقی تهدیدلردن، جمله‌دن حوثیلر هجوملریدن حمایه قیلیش اوچون ایشگه توشیریلسه، نېگه عینی مدافعه تمایلی پاکستانگه قرشی خوفسیزلیک تهدیدلریگه نسبتاً هم قۉللنیلمسلیگی کېره‌ک؟ اسلام‌آباد رسمیلری‌نینگ تأکیدلشیچه، بو تهدیدلر طالبان باشقروویده‌گی افغانستاندن کېلیب چیقماقده. پاکستان مکه کېلیشووی‌نینگ فعال اعضالریدن بیری بۉلیب، اونینگ خوفسیزلیگی اوشبو بیتیم‌نینگ ثمره‌دارلیگی و ایشانچلیلیگی اوچون کتّه اهمیتگه اېگه. اگر مکه بیتیمی‌نینگ مدافعه بندی پاکستانگه نسبتاً هم ایشگه توشیریلسه، شبهه‌سیز، افغان طالبانی و پاکستان طالبانی (تی‌تی‌پی) نشانگه آلینه‌دی.
البته، پاکستاننی افغان طالبانی و تی‌تی‌پی‌دن حمایه قیلیش تورکیه یاکه سعودی عربستان قۉشینلرینی افغانستانگه یوباریشنی انگله‌تمه‌یدی. بیراق اسلام‌آباد‌نینگ التماسی و کېلیشوو اعضالری‌نینگ راضیلیگی بیلن پاکستانگه حربی کوچلر یاکه مدافعه واسطه‌لرینی یوباریش ممکن. بونده‌ی حالت یوز بېرمه‌گن تقدیرده هم، پاکستان‌نینگ استخبارات و مدافعه صلاحیتینی آشیریش، شونینگدېک، ریاض و انقره تامانیدن منطقوی اوچره‌شوولرده اونینگ یانده‌شووینی قۉللب-قوّتلش اسلام‌آباد‌نینگ مذاکره‌لرده‌گی موقعینی مستحکملب، کوچلر موازنتینی اونینگ فایده‌سیگه اۉزگرتیریشی ممکن. بونده‌ی وضعیتده پاکستان طالبان بیلن مناسبتلرده قوله‌یراق موقعگه اېگه بۉله‌دی.
شونده‌ی شرایطده طالبان قیین تنلاوگه دوچ کېله‌دی: یا کېسکینلیکنی کمه‌یتیریش اوچون تی‌تی‌پی فعالیتیگه قرشی ثمره‌لیراق چاره‌لر کۉره‌دی یاکه پاکستان و اونینگ ایکّی قدرتلی اتفاقچیسی تامانیدن سیاسی همده حربی باسیم کوچه‌ییشی خوفینی قبول قیله‌دی. اگر پاکستان خوفسیزلیگی مسأله‌سیده اسلام‌آباد، ریاض و انقره اۉرته‌سیده‌گی همکارلیک کېنگه‌یسه، بو اۉزگریش طالبان‌نینگ «حرکت اېرکینلیگی»نی و تی‌تی‌پی فعالیتی اوچون موجود امکانیتلرنی چېکلشی ممکن. البته، پاکستان‌نینگ صلاحیتینی آشیریش‌نینگ اۉزی تتپ‌نینگ مغلوبیتینی یاکه طالبان سیاستی‌نینگ اۉزگریشینی کفالتله‌مه‌یدی. بیراق بو کابلده‌گی حکومت اوچون موجود وضعیتنی دوام اېتتیریش خرجتلرینی آشیریشی ممکن.
بوندن تشقری، تورکیه استخبارات تشکیلاتی رهبری ابراهیم کالین‌نینگ اوّل کابل و قندهارگه، اېرته‌سی کونی اېسه اسلام‌آبادگه قیلگن تشریفی اوشبو وضعیتده انقره و ریاض‌نینگ رۉلینی بهالشده مهم واقعه‌لردن بیری دیر. کالین افغانستانده طالبان‌نینگ یوقاری مرتبه‌لی وکیللری بیلن، پاکستانده اېسه مملکت‌نینگ یوقاری مرتبه‌لی عملدارلری و اساسی قرار قبول قیلووچیلری بیلن اوچره‌شدی. کالین‌نینگ تشریفیدن سۉنگ پاکستان‌نینگ افغانستان‌نینگ اَیریم ولایتلریگه قرشی هجوملری کوچه‌یدی. بو وقت جهتیدن کېتمه-کېتلیک مهم بیر سوالنی یوزه‌گه کېلتیره‌دی: کالین‌نینگ تشریفی فقط واسطه‌چیلیک مقصدیده عملگه آشیریلدیمی یاکه مذاکره‌لر آلیب باریش بیلن بیر قطارده طالبانگه جدّیراق خبرلر هم یېتکزیلدیمی؟
یوقاریده‌گی سوالگه جوابا شونی اَیتیش کېره‌ک که «واسطه‌چیلیک» و «سیاسی باسیم» بیر-بیریگه ضد توشونچه‌لر اېمس. شو نقطه نظردن، تورکیه بیر وقت‌نینگ اۉزیده هم تۉقنه‌شوولر کوچه‌ییشی‌نینگ آلدینی آلیشگه، هم پاکستان بیلن کېلیشماوچیلیکلرنی دوام اېتتیریش معین خرجتلرگه آلیب کېلیشی ممکنلیگینی طالبانگه انگله‌تیشگه حرکت قیلگن بۉلیشی ممکن. اگر یشیرین اوچره‌شوولرده شونده‌ی خبر یېتکزیلگن بۉلسه، کالین‌نینگ تشریفینی طالبانگه باسیمنی کوچه‌یتیریشگه قره‌تیلگن سعی-حرکتلر‌نینگ بیر قِسمی صفتیده بهالش ممکن.
بیراق بو باره‌ده بیر جهتگه علیحده اعتبار قره‌تیش لازم: طالبان‌نینگ پاکستان‌نینگ سۉنگگی هجوملریگه جواب قَیتریشدن باش تارتیشی. پاکستان هجوملری کوچلی و هلاکتلی بۉلگنیگه قره‌مه‌ی، طالبان حاضرچه جواب ضربه‌لرینی بېریشدن اۉزینی تیییب کېلماقده. احتمال، طالبان پاکستان‌نینگ سعودی عربستان و تورکیه بیلن اتفاق توزیشی همده اوشبو ایکّی دولت‌نینگ احتمالی مناسبت بیلدیریش خوفینی حسابگه آله‌یاتگندیر. عکس حالده، هېچ بۉلمه‌گنده «کوچ نمایش اېتیش» و جماعتچیلیک فکرینی اۉز فایده‌سیگه آغدیریش اوچون بۉلسه هم، معین چاره‌لر کۉرگن بۉلردی.
اگر طالبان تی‌تی‌پی‌گه باش‌پناه بېریشدن باش تارتیشده دوام اېتسه، اوشبو گروه بیلن پاکستان اۉرته‌سیده‌گی کېسکینلیک ینه‌ده کوچه‌یه‌دی. بونده‌ی سناریوده اسلام‌آباد سعودی عربستان و تورکیه‌گه کۉپراق تیه‌نه‌دی. نتیجه‌ده، پاکستان خوفسیزلیگی مسأله‌سی مکه کېلیشووی دایره‌سیده‌گی اوچ تامانله‌مه همکارلیکده ینه‌ده مهم ا‌ۉرین اېگه‌للشی ممکن. اگر اوشبو اوچ دولت‌نینگ خوفسیزلیک منفعتلری حاضرگیدن هم کۉپراق یقینلشسه، طالبان ینه‌ده یکّه‌لنیب قالیشی ممکن، چونکه او منطقه‌ده‌گی «سنّی اۉق»نینگ قۉللب-قوّتلشیدن محروم بۉله‌دی. خودّی شونینگدېک، غرب دولتلری‌نینگ هم قۉللب-قوّتلشینی یۉقاتیشی ممکن. طالبان پاکستان، سعودی عربستان و تورکیه بیلن قره‌مه-قرشیلیکده بۉلگن بیر پیتده، غرب حکومتلری، اینیقسه، اقش‌نینگ قۉللب-قوّتلشیگه اېریشیشی درگمان. بیر قره‌شده، بونده‌ی حالت یوز بېریشی ممکن اېمسدېک کۉرینه‌دی.
شونینگدېک، طالبان‌نینگ پاکستان، سعودی عربستان و تورکیه بیلن مناسبتلری ساووقلشگن تقدیرده، کابلده‌گی حکومت احتمالی باسیملرگه قرشی توریش اوچون ایران، روسیه و چین بیلن علاقه‌لرینی کېنگه‌یتیریشگه اینتیلیشی ممکن. بو جریانده طالبان‌نینگ مکه کېلیشوویگه مناسبتی کابل و تهران اۉرته‌سیده وقتینچه‌لیک یقینلشوو یوزه‌گه کېلیشیگه یاردم بېریشی ممکن. چونکه طالبان هم، ایران اسلام جمهوریتی‌نینگ منطقه‌ده‌گی اتفاقچیسی بۉلگن حوثیلر هم اوچ تامانله‌مه کېلیشوو اعضالریدن ایکّی نفری تامانیدن عملگه آشیریلگن هجوملر‌نینگ نشانیگه ایلنگن. البته، طالبان و اېران اۉرته‌سیده‌گی بو عمومیلیک، اېنگ اوّلا، کېسکین وضعیت‌نینگ دوام اېتیشی و اۉزارا باسیم‌نینگ کوچه‌ییشیگه باغلیق بۉله‌دی. یعنی طالبان پاکستان بیلن، سعودی عربستان اېسه حوثیلر بیلن قره‌مه-قرشیلیکده بۉلگن دورده طالبان‌نینگ ایران اسلام جمهوریتیگه یقینلشیش ایسته‌گی کوچه‌ییشی ممکن؛ عکس حالده اېسه بونده‌ی یقینلشووگه بۉلگن رغبت پسه‌یه‌دی.
