افغانستانده اۉزبېک ادبیاتینینگ کېچمیشی و تقدیری؛ شفیقه یارقین دیباج بیلن صحبت
۸صبح
افغانستانده اۉزبېک تیلی بوگون قَیسی نقطهده توریبدی؟ اگر اۉزبېک تیلینی بو مملکتدهگی فارسی و پشتو تیللری بیلن تققاسلهسنگیز، قندهی فرقنی کۉرهسیز؟ بو آرهده سانسور، چېکلاو و کمسیتیش بو تیلنی قنچهلیک چېتگه سوریشگه موفق بۉلدی؟ باشقه تاماندن، اۉزبېک تیلیده ایجاد قیلووچی شاعرلرنینگ چېکلاولرگه مناسبتی قندهی بۉلگن، اولر نیمهلر یازگن و اۉز تیللری اوچون قندهی ایشلر قیلگن؟ مولانا جلالالدین محمد بلخی و فروغ فرخزاد شعرلرینی اۉزبېک تیلیگه ترجمه قیلگن شاعر و مترجم، دوکتور شفیقه یارقین دیباج ۸صبح گزېتهسیگه بېرگن صحبتیده اوشبو مسألهلر حقیده سۉز یوریتدی.
دیباج کیم؟
شفیقه یارقین دیباج کابل بیلیم یورتیده ژورنالیزم یۉنهلیشینی تماملهگن و دوکتورلیک درجهسینی هم اۉزبېکستان جمهوریتی بیلیملر اکادمیسینینگ امیر علی شیر نوایی نامیدهگی تیل و ادبیات انستیتوتیدن آلگن. او شعر یازیش و حکایه یرهتیش بیلن بیر قطارده، فارسی شعرلرنی اۉزبېک تیلیگه ترجمه قیلیشگه قیزیقهدی و شو یۉنهلیشده مولانا جلالالدین محمد بلخی و فروغ فرخزادنینگ اَیریم شعرلرینی ترجمه قیلگن.
دیباج اۉز فعالیتیده تورلی لوازملر، فعالیتلر و کۉپلب اثرلرنی نشر اېتتیریش بیلن باغلیق تجربهگه اېگه.
لوازملری
- سابق حکومتنینگ عیاللر ایشلری وزیرلیگی اۉرینباسری
- جوزجان ولایتی مدنیت مصلحتچیسی
- معارف وزیرلیگینینگ تربیوی ایشلر باشلیغی
فعالیتلری
- ملی رادیو و تلویزیونینینگ ادبی دستورلری تیّارلاوچیسی و باشلاوچیسی
- افغانستان بیلیملر اکادمیسینینگ علمی اعضاسی و اونینگ بۉلیملریدن بیرینینگ باشلیغی
- «سینا» ژورنالینینگ مدیر مسوولی
- اۉزبېکستان بیلیملر اکادمیسینینگ ییریک علمی اعضاسی
مکافاتلری
- ۱۳۹۰-ییلده ایراندن دوکتور محمد معین خلقارا مکافاتی ساورینداری
- ۱۳۹۰-ییلده افغانستان دولتینینگ «ملالی» مدالی ساورینداری
- ۱۳۸۹-ییلده «غازی میر بچه خان» دولت مدالی ساورینداری
- ۱۳۸۷-ییلده ایران تامانیدن ایکّی جلدلیک اۉزبېکچه-فارسچه لغت کتابی اوچون ییلنینگ اېنگ یخشی کتابی مکافاتی
- اۉزبېکستان جمهوریتیدن بابر خلقارا فوندینینگ مکافاتی و آلتین مدالی
- آسیا مدنی میراثلری خلقارا جمغرمهسی (مانشهر) تامانیدن سیمرغ تینچلیک مکافاتی
- «حکیم ناصر خسرو بلخی» ادبی مکافاتی ساورینداری
اثرلری
شفیقه یارقین دیباجنینگ تاکیدلشیچه، اۉتگن ییللر دوامیده اونینگ قریب ۵۰ ته کتابی و میدیا اثری نشر اېتیلگن همده ینه بیر نېچه شعری تۉپلمنی ترجمه قیلگن. اونینگ اَیریم کتابلری و ترجمهلری قوییدهگیلردن عبارت: ظهیرالدین محمد بابر دېوانی، نادره و اونینگ شعرلری، امیر علی شیر نوایینینگ قیافهسی، شاه غریب میرزا غریبی دېوانی و کامران میرزانینگ حیاتی و اثرلری، مولانا جلالالدین محمد بلخینینگ رباعیلرینی اۉزبېک تیلیگه ترجمه قیلیش، نی تیلماجی (مثنوی قصهلرینینگ اۉزبېک تیلیدهگی نثری و قیسقرتیریلگن ترجمهسی) همده قیته توغیلگن پری کویلهیدی (فروغ فرخزاد شعرلریدن تنلنگن نمونهلرینینگ اۉزبېک تیلیگه ترجمهسی).
صحبتنینگ باشلنیشی
۸صبح: افغانستانده اۉزبېک تیلی بوگون قَیسی نقطهده توریبدی؟
شفیقه یارقین دیباج: اۉزبېک تیلی بوگون فارسی، تورکمن، نورستانی، بلوچی، پشهیی و باشقه تیللر تورگن نقطهده توریبدی. تیل تقیقلنگن، موسیقه، شعر و ادبیات تقیقلنگن، عیاللرنینگ تعلیم آلیشی و ایشلشی تقیقلنگن همده برچه حادثهلرگه اېتنیک و تیل نقطه نظریدن قرهلهدیگن مملکتده باشقه خلقلر تیللری اوچون قندهی اۉرین تصور قیلیش ممکن؟
۸صبح: افغانستانده اۉزبېک ادبیاتینینگ سقلنیب قالیشیگه نیمه تهدید سالماقده؟
شفیقه یارقین دیباج: افغانستانده اۉزبېک تیلی دایما کمسیتیش، دقتسیزلیک، تحقیرلش و اعتبارسیزلیککه دوچ کېلگن؛ هم پادشاهلیک دوریده، هم بوتونلهی تقیقلنگن داوود جمهوریتی دوریده، هم مجاهدلر حاکمیتی و بیرینچی همده ایکّینچی امیرلیک دوریده، حتا حامد کرزی و اشرف غنی جمهوریتی دوریده هم. اما بو تیلگه موجود بۉلیشگه رخصت بېرگن و اونی قۉللب-قوّتلهگن یگانه حاکمیت یېتّینچی ثور انقلابی بۉلگن. اۉشه دورده بیرینچی مرته افغانستان مکتبلریده اۉزبېک تیلیده تعلیم بېریش باشلندی، کتاب و ژورنال چاپ اېتیلدی همده اۉزبېک موسیقهسی، شعری و ادبیاتینینگ رواجلنیشی و رونق تاپیشی اوچون امکانیتلر یرهتیلدی.
اۉزبېک تیلینی نه عربلر استیلاسی، نه نادرشاهی و ظاهرشاهی حکمدارلرنینگ ملی ظلمی و باشقهلر یۉق قیله آلدی، نه باشقه هېچ بیر زۉرآور حاکمیت اونی یۉق قیله آلهدی. بو تیلنینگ بیر نېچه مینگ ییللیک چوقور ایلدیزلری بار. سومریلردن حاضرگچه، تورکیه و اۉزبېکستاندن قفقاز و سایبریا و چینگچه اونینگ سۉزلشووچیلری و یازمه ادبیاتی موجود. البته، اونینگ کېنگهییشی و رونقی معلوم مدت تۉسقینلیک قیلیشلری ممکن، اما اېنگ کیچیک بیر امکانیت تاپیلیشی بیلن او ایلگریدن هم رونق تاپگن حالده نمایان بۉلهدی.
۸صبح: کۉرینیب توریبدی که سیزنینگ اَیریم فعالیتلرینگیز اۉزبېک تیلیده بۉلگن، مولانا جلالالدین محمد بلخینینگ رباعیلری و مثنویدهگی اَیریم قصهلرنی بو تیلگه ترجمه قیلگنسیز. بو ایشگه نیمه سبب یاکه تورتکی بۉلگن؟
شفیقه یارقین دیباج: مېن هر دایم «شمس دېوانی» غزللرینی سېویب کېلگنمن و هر کېچه مولانانینگ بیر نېچه غزلینی دقّت و ذوق بیلن اۉقیمسم، اوخلهی آلمسدیم؛ اما مېن قهیېرده و مولانانینگ رباعیلرینی ترجمه قیلیش فکری قهیېرده؟ بختیمگه، شوندهی واقعه یوز بېردی که اۉشه پیتدهگی اخبارات و مدنیت وزیرلیگی مولانانینگ سکّیز یوز ییللیک تولدینی نشانلشگه قرار قیلدی و مېنی مقالهلرنی اۉقیش و سرهلش همده سمینار اۉتکزیش گروهیده اشتراک اېتیشگه تکلیف قیلدی. اۉشه یېرده تۉستدن اوشبو مبارک طنطنهده حضرت مولاناگه بۉلگن حرمتیمنی عملی طرزده افادهلشگه قرار قیلدیم. نتیجهسی اېسه انه شو کیچیک خدمت، یعنی بویوک ذات رباعیلرینینگ کیچیک بیر قِسمینی اۉزبېک تیلیگه شعری طرزده ترجمه قیلیش بۉلدی.
اما «نی تیلماجی» یاکه «نی ترجمانی»، یعنی «مثنوی معنوی» قصهلرینینگ نثری قیسقرتیریلگن شکلیگه کېلسک، انسان حقوقلری تشکیلاتی تامانیدن «افغانستان قلم اویوشمهسی»گه اۉسمیرلر و یاشلر اوچون عبرتلی و تربیوی قصهلر تیّارلش همده اولرنی اساسی قانونده بېلگیلنگن برچه رسمی تیللرگه ترجمه قیلیش لایحهسی تکلیف اېتیلگن اېدی. بختیمگه، مېن هم قصهلرنی سرهلش گروهینینگ اعضالریدن بیری اېدیم. قصهلر مثنویدن تنلب آلیندی، قیسقرتیریلدی و پشتو، اۉزبېک، تورکمن، بلوچی، نورستانی و پشهیی تیللری بۉییچه ملَکهلی ترجمانلرگه ترجمه قیلیش اوچون تاپشیریلدی. بو اثرنینگ پشتو، فارسی، اۉزبېک و تورکمن تیللریدهگی نشر اېتیلگنیدن خبریم بار، اما باشقه تیللرگه هم ترجمه قیلینیب، چاپ اېتیلگنمی یاکه یۉقمی، بیلمهیمن.
مثنوی معنوی قصهلرینینگ ترجمانلریدن بیری بۉلگنیمدن خورسندمن. اوشبو کتاب نشر اېتیلگن ایلک کوندهناق اۉزبېک کتابخوانلرینینگ اعتبارینی تارتگن و بختیمیزگه، آرهدن ایکّی اۉن ییللیک اۉتگن بۉلسه هم، هنوز اعتبارده؛ شوندی که ایکّی-اوچ هفتهدن بېری اوشبو کتابدهگی قصهلر اۉزبېک ادبی گروهی اعضالری تامانیدن گروه بۉلیب اۉقیلیب، یازیب آلینماقده و اونینگ اخلاقی، تصوفی و تربیوی نتیجهلری حقیده مناظرهلر آلیب باریلماقده.
۸صبح: سیز فروغ فرخزاد شعرلرینی اۉزبېک تیلیگه ترجمه قیلدینگیز. بو ترجمه نتیجهسینی قندهی بهالهیسیز؟ اۉزبېک تیلیده فروغ شعرلرینینگ اۉقووچیلری کم اېدی، شوندهی اېمسمی؟
شفیقه یارقین دیباج: فروغ فرخزاد فارسی شعریت و عیاللر شعریتیده بیر حادثه و ینگیلیک یرهتووچی شاعر اېدی. اۉسمیرلیک دوریمدن اونینگ شعرلرینی یخشی کۉرردیم و شعرلرینی اۉزبېک تیلیده اۉز تیلیمداشلریمگه و اۉزبېکستان محیطیگه تنیشتیریشنی ایستردیم. شو سببلی اونینگ تنلنگن شعرلرینی وزنی و اۉز ژانرینی سقلهگن حالده ترجمه قیلدیم. او بیرینچی تاشکېنتدهگی «سینا ژورنالی»ده چاپ اېتیلدی، کېین اېسه کابلده قلم اویوشمهسی تامانیدن کتاب شکلیده نشر قیلیندی.
اۉزبېکستان شاعرلری و ادیبلری بو ینگیلیک یرهتووچی شاعرنی یا عموماً تنیمس اېدیلر یاکه آتینی اېشیتگن اېدیلر، اونینگ شعرلرینی توشونه آلمس اېدیلر. مېنینگ ترجمهم فروغنی اۉزبېکستان و افغانستاندهگی اۉزبېک تیلیده سۉزلشووچیلر جمعیتیگه تنیشتیریشده کتّه خدمت قیلدی.
۸صبح: سیز اۉزبېک سیز، نېگه فارس تیلیده هم شعر یازهسیز و فارسی اثرلرنی اۉزبېک تیلیگه ترجمه قیلهسیز؟ بو ایشگه قیزیقیش قهیېردن کېلهدی؟
شفیقه یارقین دیباج: بیرینچیدن، مېن فارس تیلینی بېگانه تیل دېب بیلمیمن. بو تیل تورک دولتلر تامانیدن ایشلهتیلگن و سیاست، ادبیات، سرای و سودا تیلی بۉلگن همده اونینگ کېنگهییشی و ترقیاتی اوچون کوچ و بایلیک بیلن حرکت قیلینگن. ایکّینچیدن، فارس تیلی مېنینگ مکتب و بیلیم یورتی همده علمی-تدقیقات ایشلریم تیلی بۉلگن. مېن آنه تیلیمدن آلدین اۉقیش و یازیشنی فارس تیلیده اۉرگنگنمن. اوچینچیدن، مېن هر قندهی تیلگه حرمت و مِهر بیلن قرهیمن. راستینی اَیتسم، مېن نهفقط اۉزبېک و فارس تیللریده شعر و مقالهلر یازگنمن، بلکه پشتو تیلیده هم شعر و مقالهلریم بار و اولر چاپ اېتیلیب، نشر قیلینگن.
۸صبح: سیزنینگ «کلاسیک اۉزبېک شاعرلری شعرلریدن سرهلنگن نمونهلر» ناملی کتابینگیز بار. کلاسیک اۉزبېک شاعرلری و اوشبو تیلنینگ زمانهوی شاعرلری شعرلرینینگ اساسی موضوعلرینی نیمه تشکیل اېتهدی؟
شفیقه یارقین دیباج: بیزنینگ جیوگرافیک حدودیمیزدهگی فکر و معنویت دېیرلی بیر خیل بۉلگن. فارسی ادبیات سینگری، کلاسیک اۉزبېک شعریتینینگ موضوعلرینی اخلاق، تصوف، دین، عشق و شاعرنینگ اۉز حالینی تصویرلش تشکیل اېتگن، شعر ژانرلری هم عمومی بۉلگن. بیرته استثنا مدح قصیدهلری. کلاسیک یاکه ممتاز اۉزبېک ادبیاتیده قصیده، خصوصاً، مدح قصیدهلری اۉرین توتمهیدی. بلکه بونینگ سببی شونده که تورک پادشاهلر ادبیات اهلی حامیلری بۉلگن، فارسی تیللی شاعرلر اېسه اولردن کۉپلب تحفه و هدیهلر عوضیگه تورک پادشاهلر، امیرلر و وزیرلرنی مدح اېتیب، اوزون و بلندپرواز قصیدهلر بیتگنلر. امیر علی شیر نوایی ده اۉن ته قصیده بار، اولرده نهفقط هېچ قندهی مدح موجود اېمس، بلکه تحفهالافکار قصیدهسیده شاهلر، وزیرلر، حکمدارلر، قاضیلر و امیرلرنینگ فعالیتی کېسکین تنقید قیلینگن.
اما بوگونگی اۉزبېک شعریتیده یوقاریده اَیتیلگن موضوعلردن تشقری، اجتماعی، جنسی و تیل تېنگسیزلیگی، هلاکتلی طبیعی حادثهلر، قشّاقلیک، مهاجرت، مسافرلیک، آزاد تورکستان آرزوسی، یعنی بوگونگی کون مسألهلری حقیده هم سۉز یوریتیلهدی.
۸صبح: اۉزبېک تیلیده شعرگه قنچهلیک اعتبار بېریلهدی؟
شفیقه یارقین دیباج: اۉزبېک یازمه ادبیاتینینگ اساسینی «شعر و نظم» تشکیل اېتهدی. اېنگ قدیمگی سقلنیب قالگن ادبی اثرلردن حاضرگی کونگچه اېنگ کۉپ یازمه و ادبی اثرلر نظم شکلیده بۉلگن. فقط سۉنگگی ایکّی-اوچ اۉن ییللیکده اۉزبېک ادبیاتی نثری اثرلری هم یوزهگه چیقدی و بیر قطار قیسقه حکایهلر تۉپلمی، هجویه اثرلر، بیر نېچه رمان و بالهلر ادبیاتی ساحهسیده حکایهلر یرهتیلدی، بالهلر ادبیاتینینگ بیر قطار یخشی اثرلری و مشهور رمانلر ترجمه یاکه ترانسکریپت قیلیندی. اما شاعرلر سانی بیحساب بۉلسهده، یازووچیلر سانی هنوز سناقلی.
۸صبح: اگر اۉزبېک تیلینی افغانستاندهگی فارسی و پشتو تیللری بیلن تققاسلهسنگیز، بو بارهده قندهی فرقنی کۉرهسیز؟
شفیقه یارقین دیباج: اگر کوندهلیک فایدهلنیشنی نظرده توتهیاتگن بۉلسنگیز، البته، بازار تیلی، رسمی یازیشمهلر تیلی و رادیو و تلویزیون، نشرلر همده مطبوعات تیلی اکثریت حاللرده فارسی دیر.
پشتو تیلی حقیده شونی اَیتیشیم کېرهک که پشتو حکمدارلرینینگ سعی-حرکتلریگه قرهمهی، پشتو تیلی رسمیلیک و عمومیلیککه اېریشه آلمهدی.
اما اۉزبېک تیلیگه کېلسک، شونی اَیتیشیم کېرهک که اۉشه متعصب و ملتچی حکمدارلرنینگ کۉپلب چېکلاولری و باسیملریگه قرهمهی، اۉزبېک تیلی اېنگ کیچیک امکانیتلردن هم جوده کتّه و کېنگ فایده آلدی. بیرینچی خصوصی تلویزیون «آیینه تلویزیونی» بۉلگن و اونینگ کۉرسهتوولرینینگ کتّه قِسمی اۉزبېک تیلیده اېدی. اۉزبېک قلم صاحبلرینینگ سعی-حرکتلری بیلن اۉزبېکچه-فارسچه، اۉزبېکچه-اۉزبېکچه کۉپ جلدلی لغتلر و اۉزبېک تیلینینگ ایضاحلی لغتی اېنگ کۉپ مقدارده توزیلیب، نشر اېتیلگن. بو بارهده حتا افغانستان فارسی تیلی هم اۉزبېک تیلی بیلن رقابتلشه آلمهیدی.
۸صبح: جهانی بۉلیش و یسمه آنگ دوریده کم سانلی سۉزلشووچیلرگه اېگه تیللر استه-سېکین یۉقالیش خوفی آستیدهمی یاکه تکنالوژی اولرنی قَیته تیکلشگه یاردم بېره آلهدیمی؟ افغانستان اۉزبېک تیلی اوچون قَیسی سناریونی احتمالیراق دېب بیلهسیز؟
شفیقه یارقین دیباج: اگر هر بیر تیل تعلیم، نشر، میدیا و رقملی محتوا یرهتیشده فعال اشتراک اېتسه، یسمه آنگ جوده کوچلی تیکلش واسطهسیگه ایلنیشی ممکن؛ اما بو اشتراک ضعیف بۉلیب قالسه، تکنالوژی حتا تیلنینگ چېتگه سوریلیش جریانینی تېزلشتیریشی ممکن.
افغانستان اۉزبېک تیلی ادبی و آغزهکی میراث همده انیق تیل اۉزلیگیگه اېگه، اما آست-قورمه و رسمی همده رقملی اشتراک یېتیشمسلیگیگه دوچ کېلماقده. تیلنینگ ضعیفلشیب باریشینینگ آلدینی آلیش اوچون بالهلر و اۉسمیرلرنی اۉقیتیش، کتاب و زمانهوی ادبیات، رقملی اشتراک و اجتماعی ترماقلر همده یسمه آنگ و تیل واسطهلریدن فایدهلنیش ضرور.
یاش اولاد آنه تیلینی سقلش اوچون حرکت قیلیشی کېرهک، اېسکی کتابلر رقملشتیریلیشی، ینگی اثرلر یازیلیشی، آنلاین و کۉپ تیللی لغتلر یرهتیلیشی، ترجمه و نطق واسطهلری ایشلب چیقیلیشی و تیل یسمه آنگگه کیریب باریشی کېرهک.
اساسی جهت شونده که کېلهجکدهگی رقابت فقط تیللر اۉرتهسیده اېمس؛ «رقملی معلوماتلر»گه اېگه تیللر بیلن اولرگه اېگه بۉلمهگن تیللر اۉرتهسیدهدیر.
شو نقطه نظردن، افغانستان اۉزبېک یازووچیلرینینگ اثرلری، بالهلر حکایهلری، شعرلر، محلی سۉزلر، مقاللر و حتا آغزهکی نطق شکللرینی ییغیش و رقملشتیریش جوده مهمدیر.
