طالبان کوچلی اېمس، مخالفلر ضعیف دیر
کیومرث صمدی
هلی هم حکمران بۉلگن قره‌ش شوندن عبارت که طالبان حربی کوچی‌گه تیه‌نیب، افغانستاننی اۉز نظارتیگه آلگن و گۉیاکه مخالف کوچلر‌نینگ بو اته‌لمیش «حربی مخلوق» بیلن تۉقنه‌شیش امکانیتی یۉق. اما میدانده‌گی واقعیت‌لر باشقه نرسه‌نی کۉرسه‌تماقده. اوزاققه بارمیمیز و فقط جمعه‌خان فاتح‌نینگ بۉیسونمسلیگی واقعه‌سیگه نظر تشله‌یمیز. حقیقت شونده که طالبان‌نینگ فاتح مسأله‌سیگه مناسبتی بو گروه‌نینگ کوچلی جهتلریدن کۉره، ضعیف تامانلرینی کۉپراق نمایان اېته‌دی. طالبان بدخشانده اۉزی‌نینگ ناراضی بیر قوماندانینی باستیریش اوچون مملکت‌نینگ اېنگ آلیس ولایتلریدن کوچ تۉپلشگه و کېنگ کۉلملی حربی یوریش تشکیل اېتیشگه مجبور بۉله‌یاتگنیده، بو کۉپراق کوچگه اېگه اېکنیدن اېمس، بلکه سراسیمه و واهمه‌گه توشگنیدن دلالت بېره‌دی.
بیز بیله‌میزکی، جمعه‌خان فاتح جوده کوچلی عصیانچی اېمس اېدی. اونینگ نه اوچاقی، نه تۉپ و تانکی، نه مینگلب منتظم حربی کوچی، نه خارجی یاردمی بار اېدی. او شونچه‌که اۉزیگه صادق بیر نېچه یوز نفر کوچ بیلن تاغلی حدودده بۉیسونمسلیک حرکتینی عملگه آشیرگن ناراضی محلی قوماندان اېدی، او هم اونچه‌لیک انیق و آچیق-آیدین بۉلمه‌گن طرزده. شونده‌ی اېکن، طالبان بو معمانی بدخشان‌نینگ اۉزیده‌گی یاکه قۉشنی ولایتلرده‌گی موجود کوچلرگه تیه‌نیب بې‌ملال نظارتگه آلیشی ممکن اېدی و شرقی، جنوبی همده شمالی ولایتلردن کېنگ کۉلمده قۉشین تارتیب کېلیشیگه احتیاج یۉق اېدی. اگر طالبان حقیقتاً هم قدرتلی کوچ بۉلگنیده، بونده‌ی خصوصیتلرگه اېگه محلی عصیان دستلبکی کونلرده‌یاق کېچیک خرجت بیلن باستیریلگن بۉلردی. اما اولر بونی عهده‌له‌ی آلمه‌دیلر و مملکت‌نینگ اېنگ آلیس حدودلریدن کوچ تۉپلشگه مجبور بۉلدیلر. بو نه‌فقط طالبان‌نینگ حربی ضعیفلیگینی، بلکه بو گروه‌نینگ پشتونلر یشه‌مه‌یدیگن حدودلرده‌گی ایشانچی‌نینگ ضعیفلیگینی هم کۉرسه‌ته‌دی.
بو ضعیفلیک‌نینگ چوقورلیگینی یخشیراق انگلش اوچون اوّلگی جمهوریت‌‌نینگ فعالیتیگه نظر تشلش‌نینگ اۉزی کفایه؛ برچه کمچیلیکلری، جیوگرافیک چېکلاولری و خوفسیزلیک تهدیدلریگه قره‌مه‌ی، او محلی قوماندان یاکه قیشلاقده‌گی کوچلی شخصنی آلدینی آلیش اوچون مملکت‌نینگ تورلی حدودلریدن کېنگ کۉلمده قۉشین تارتیب کېلمس اېدی. حامد کرزی و محمد اشرف غنی دوریده مرکزی حکومت محلی بیر معمانی نظارتگه آلیشنی ایسته‌سه، اۉشه ولایتده جایلشگن خوفسیزلیک کوچلریگه یاکه هېچ بۉلمه‌گنده قۉشنی ولایتلرده‌گی کوچلرگه تیه‌نیب، معمانی آسانلیک بیلن حل قیلیشگه حرکت قیلردی؛ بو یانده‌شوو هم کمراق خرجتلی، هم کمراق کېسکینلیک توغدیرووچی و محلی کوچلر‌نینگ حدود شرایطینی یخشی بیلیشی سببلی، عادتده، ثمره‌لیراق اېدی. حال‌بوکه، جمهوریت بوگونگی طالبانگه نسبتاً حدود اوستیدن کمراق نظارتگه اېگه اېدی، کۉپلب تومنلر بو گروه قۉلیده بۉلگن و ولایت مرکزلری هم دایمی تهدید آستیده اېدی. البته، خلق آره‌سیده هم کتّه قۉللب-قوّتلاوگه اېگه اېمس اېدی. شونگه قره‌مه‌ی، مرکزی حکومت محلی معماگه قرشی توریش اوچون اوزاق ولایتلردن کوچ سفربر قیلمسدی و بونده‌ی نمایش‌کارانه همده قیمتگه توشه‌دیگن چاره‌لر نه‌فقط حربی جهتدن کتّه ثمره‌گه اېگه اېمسلیگینی، بلکه جماعتچیلیککه ضعیفلیک و عاجزلیک خبرینی یېتکزیشینی بیلردی. اما حاضر طالبان مملکت‌نینگ بوتون حدودینی نظارت قیله‌یاتگنیگه، قرشیسیده جدّی حربی رقیب یۉقلیگیگه و کۉپلب قورال-یراغ همده حربی تخنیک‌گه اېگه اېکنیگه قره‌مه‌ی، ناراضی بیر قومانداننی آلدینی آلیش اوچون افغانستان‌نینگ اېنگ آلیس حدودلریدن کوچ یوباریشگه و مملکت مقیاسیده حربی یوریش تشکیل اېتیشگه مجبور بۉلماقده.
طالبان محلی بیر معمانی نظارتگه آلیش اوچون بونده‌ی اولکن حربی یوریش اویوشتیره‌یاتگنیده، بو، شبهه‌سیز، ایچکی پرچه‌لنیشدن قۉرقه‌یاتگنینی و اېنگ کیچیک اوچقون هم کېنگ کۉلملی یانغینگه ایلنیشی، اونی نظارت قیلیش اېسه بو گروه‌نینگ امکانیتیدن تشقریده قالیشی ممکنلیگینی بیلیشینی انگله‌ته‌دی. عیناً منه شو نقطه‌نی مخالفلر توشونیشی و اوندن فایده‌لنیشی کېره‌ک. اما اولر هم اۉز ضعیفلیگی ایچیده شو قدَر قالیب کېتگن که بو آلتین امکانیتنی کۉره آلمه‌یپتی، اوندن یخشی فایده‌لنیش او یاقده تورسین. بوندن هم مهمی، طالبان شِمالده سېویملی اېمس و شو سببلی بو حدودده‌گی هر قنده‌ی بې‌قرارلیکدن قتّیق قۉرقه‌دی همده اونی باستیریش اوچون بوتون مملکتدن کوچ سفربر قیلیشنی ضرور دېب بیله‌دی. بو گروه هم قتّیق حربی کوچ بیلن ابدی حکمرانلیک قیلیب بۉلمسلیگینی انگلب یېتگن و اگر وضعیت شو طرزده دوام اېتسه، کېنگ کۉلملی خلق ناراضیلیگی یوزه‌گه کېلیشینی (گرچه کېچ بۉلسه هم) و اونی باستیریش قیین بۉلیشینی توشونه‌دی. اما اگر طالبان شونچه‌لیک ضعیف و ضعیفلیککه مایل بۉلسه، سوال توغیله‌دی: نېگه اولر قوله‌مه‌یپتی و هنوز حاکمیت تېپه‌سیده قالماقده؟ جواب شونده که طالبان برچه ضعیفلیکلریگه قره‌مه‌ی، هنوزگچه آیاقده توریبدی، اما بو اۉز کوچی طفیلی اېمس، بلکه مخالفلر‌نینگ ایکّی کرّه ضعیفلیگی طفیلی دیر. طالبان مخالفلری طالبان‌نینگ ضعیفلیگیدن درَک بېرووچی شونچه بېلگیلر جمله‌دن، بدخشانگه سراسیمه‌ده حربی یوریش اویوشتیریشی، کانلرنی تالان-تاراج قیلیش مسأله‌سیده‌گی ایچکی کېلیشماوچیلیکلر، خلق ناراضیلیگیدن دایمی قۉرقوو و دنیا تامانیدن تن آلینمه‌گنلیک موجود بۉلیشیگه قره‌مه‌ی، بو امکانیتلرنی یوتوققه ایلنتیره آلمه‌یپتی.
باشقه‌چه اَیتگنده، طالبان‌نینگ جدّی ضعیف تامانلری بار، اما بو گروه‌نینگ مخالفلریده اوشبو ضعیفلیکلردن فایده‌لنیش صلاحیتی یۉق؛ طالبان هر قنده‌ی ایچکی عصیاندن قۉرقه‌دی، اما مخالفلر بو عصیانلرنی موافقلشتیریلگن ملی قۉزغالانگه ایلنتیره آلمه‌یدی؛ طالبان شِمالده سېویملی اېمس، اما مخالفلر بو ناراضیلیکنی اۉزلری اوچون برقرار خلق قۉللب-قوّتلشیگه ایلنتیره آلمه‌دیلر. شو‌نینگ اوچون، طالبان کوچلی و مخالفلر بو گروهگه قرشی کوره‌شه آلمه‌یدی، دېگن کېنگ ترقه‌لگن قره‌شدن فرقلی اۉله‌راق، حقیقت شونده که طالبان کوچلی اېمس، بلکه بو گروه‌نینگ مخالفلری اَینچلی درجه‌ده ضعیف دیر و طالبان‌نینگ امان قالیشیگه امکان بېرگن نرسه بو گروه‌نینگ اۉزیگه خاص کوچی اېمس، بلکه مخالفلر‌نینگ ضعیفلیگی دیر.
