طبیعت قیشی و سیاست قیشی
محمدعلی نظری
ساووق حدودلرده قیش – ییل نینگ اېنگ قیین فصلی. افغانستان نینگ ساووق منطقه‌لریده بو موسمده کۉپچیلیک ایش‌سیز. افغانستان نینگ ساووق قیشلاقلریده ایش ا‌ۉرینلری نینگ کتّه قِسمی اېکینچیلیک دیر. ساووق و قارلی موسمده اېکینچیلیک یېرلریده ایشلش امکانسیز بۉلیب قاله‌دی. ییل نینگ شو دوریده ایش‌سیز قالگن آدملر ینه‌ده ضعیفراق. ایش‌سیزلیکدن کېلیب چیقه‌دیگن مالی معمالرگه دوچ کېلیش دایمی تشویش دیر. بونده‌ی منطقه‌لرنینگ اکثریتیده آدملر هر ییلی قیش اوچون یاقیلغی و آزیق- آوقت تیارلش و سقلشگه حرکت قیلیشه‌دی. اما بو جریان عادتده‌گیدېک کېچمه‌یدی حلی.
ایش‌سیزلیک نینگ کوچه‌ییشی، تېز- تېز یوز بېره بۉله‌یاتگن قورغاقچیلیک و طبیعی آفتلر مملکت قیشلاقلری و حتا شهرلرده‌گی نارمل حیاتنی بوزدی. باشقه تاماندن، آدملر طبیعی قیش و ساووق موسمدن تشقری، ایکّی ییلدن آرتیق اجتماعی-سیاسی قیشنی باشدن کچیرماقده. سیاسی فصل کبی خلق‌قه یوکله‌تیلگن بو قیش هم فقرالردن کۉپلب ایش امکانیتلری و اقتصادی فعالیتلرنی آلدی.
افغان جمعیتی بیر وقت نینگ اۉزیده ایکّی قیشنی باشدن کېچیریشیدن تشقری، کۉپلب بحرانلرگه دچار بۉلماقده. خلق نینگ قۉلی بۉم-بۉش اېکن، طبیعت قیشی، سیاست قیشی، زلزله کبی طبیعی آفتلر، قۉشنی دولتلردن کېله‌یاتگن کۉپ سانلی مهاجرلر انقراضی بیلن کوره‌شیشگه مجبور. اوشبو سیاسی قیشده، خودّی طبیعی قیش کبی، آدملر اوچون یۉللر، چېگره‌لر و کوتللر یاپیق. بو حالت مملکتنی جدّی خلق‌ارا انزوا‌گه سالیب قۉیدی. بو انزوا‌نینگ نرخی مملکت نینگ کمبغل اهالیسیگه توشدی. حاضر آدملر سیاسی، اقتصادی و مدنی جهتدن آغیر احوالده، بو وضعیتدن چیقیش نینگ انیق استقبالی یۉق. آدملر بو حالتدن بېزار بۉلیب، اینیقسه، یاشلر اۉرته‌سیده اۉز جانیگه قصد قیلیش حالتلری کۉپه‌ییب باره‌یاتگنی بو نینگ یقّال عاقبتلریدن بیری دیر.
طالبان نینگ حاکمیت اوستیدن حکمرانلیگی حاضرگی انقراض نینگ اساسی سببی دیر. حاضرگی بحران کۉپ قتلملی. اونینگ بیر قِسمی اقلیم اۉزگریشی بیلن باغلیق بۉلیب، اونی معلوم درجه‌ده ساغلام باشقروو بیلن نظارت قیلیش ممکن. ینه بیر قِسمی سۉنگی ایکّی ییل ایچیده مملکتده بحرانگه سبب بۉلگن زلزله‌لر کبی واقعه‌لر بیلن باغلیق. طبیعی آفتلردن کېین بحراننی باشقریش مملکت مدیرلری نینگ مسوولیتی؛ بونی قیلیشگه نه قابلیت، نه اراده و نه هم انگیزه‌سی بار. قریب بیر یریم آیدن بویان هم اولر هرات زلزله‌سیدن جبرلنگنلر نینگ انیق معلوماتلرینی تیارلب، اعلان قیله آلمه‌دیلر. انیق معلوماتلر بۉلمه‌سه، وضعیتنی باشقریش ممکن اېمس. اوشبو انقراض نینگ ینه بیر قتلمی مهاجرت دیر. مهاجرت و کۉچیش – افغانستان قریب یریم عصردن بېری کوره‌شیب کېله‌یاتگن یېریک بحران. بو کۉچیریلگن آدملر نینگ کتّه قِسمی اۉز احتیاجلرینی قاندیریش اوچون یېترلی اقتصادی کوچگه اېگه اېمس. اولر ایچکی و تشقی کۉچیریلگنلر اوچون مالی یاردم آلیشلری کېره‌ک. حاضر پاکستان مؤقت حکومتی ایکّی میلیونگه یقین افغان مهاجرلرینی مجبوری چیقاریش قرار قیلگنی و ایران هم هر کونی مینگلب آدملرنی مملکتگه جۉنه‌ته‌یاتگنی بو حالت قیش عرفه‌سیده وضعیتنی ینه‌ده قیینلشتیرماقده. ایچکی آواره‌لر چادرلر آستیده و عادی امکانیتلرگه اېگه بۉلمه‌ی قیشده هم کۉپراق حمایه‌سیزلر.
افغانستان بازارلریده‌گی یوقاری نرخلر و اهالی نینگ خرید قابلیبی نینگ په‌سه‌ییشی افغان اهالیسی نینگ کتّه قِسمینی قشّاقلیک چېگره‌سیدن پستگه توشیردی. طالبان نینگ ناتۉغری باشقرووی وضعیتنی ینه‌ده مرکّبلشتیردی. نرخ نینگ یوقاری بۉلیشی نینگ مهم سببلریدن بیری – دالر نینگ ملی پولگه نسبتاً نرخی نینگ آشیشی؛ اما سۉنگی بیر نېچه آی ایچیده امریکا دالری نینگ افغانیگه نسبتاً قیمتی پسه‌یگن. اینیقسه، سۉنگی ایکّی کونده ۱ دالر قیمتی ۶۷ افغاندن هم کمه‌یگن بۉلسه-ده، تاورلر نرخیده اۉزگریش کوزه‌تیلمه‌دی. آدملر دالر نرخی توشیب کېتگنیگه قره‌مه‌ی، دایمی روشده یوقاری نرخلردن شکایت قیلماقده.
جمهوریت دوریده دالر نرخی بیر افغانگه هم کۉتریلگنده، بازارده‌گی تاورلر نرخی بیر دقیقه‌ده بیر نېچه فایزگه آشیب کېتردی. لېکن دالر نرخی توشگنده تاورلر نرخی توشمه‌مسدی. حاضر طالبان حاکمیت تېپه‌سیده اېکن، اقتصاد و بحراننی باشقریش حقیده هېچ نرسه بیلمسه، وضعیت انچه یامان. مثلاً، دالر نرخی ۸۸ افغان بۉلگنیده کابل بازاریده بیرته تخم ۱۰ افغان، غزنی بازاریده ۹ افغان اېدی. حاضر دالر نرخی ۶۶ افغانیگه توشیب کېتگنی اوچون هم تخم کابلده ۱۰ افغان، غزنیده ۹ افغان. قالگن موادلر بیر خیل مقامگه اېگه. بونده تجارلر خلق‌قه کۉپراق اقتصادی باسیم اۉتکزه‌دی، طالبان اېسه عملده حکمدار صفتیده اولرگه نسبتاً انیق چاره کۉرمه‌یدی. بو گروه رهبریتی و اولر نینگ یوقاری مرتبه‌لی قوماندانلری افغانستاننی اوروش اۉلجه‌سی، دېب اۉیلشه‌دی، اولر امکان قدَر اۉزلری اوچون سقلشلری کېره‌ک. هر بیر اقتصادی همکارلیکده طالبان نینگ اشتراکینی کۉریش ممکن.
اگر کرا‌چیوانلیک اۉز کرا‌چیسینی یۉل چېتیده توخته‌تسه، بونگه طالبان نینگ اراده‌سی و قراری دخلدار بۉلیشی کېره‌ک، اگر اېرته‌سی کونی اونی یۉل چېتیدن آلیب تشله‌سه، بری بیر طالبان نینگ جبری دیر. شبهه‌سیز، بو گروه هم ییریک سوداگرلردن «اولوش» و «حقوق» آله‌دی و شونینگ اوچون هم بازار باشقریلمه‌یدی. طالبانگه هېچ قنده‌ی سببسیز پول بېرگن تجارلر دالر نرخی توشیب قالسه هم تاورلر نرخینی یوقاری اوشلب توریشی و هېچ قنده‌ی ناراضیلیککه دوچ کېلمسلیگی ممکن. حاضر مملکت بازارلریده صادر بۉله‌یاتگن وضعیت شو.
آدملر ایش‌سیزلیک، قورغاقچیلیک، زلزله، طالبان حکمرانلیگی و طبیعی قیشنی بیر وقت نینگ اۉزیده باشدن کېچیره‌یاتگن بیر وضعیتده پاکستاندن ایکّی میلیونگه یقین مهاجر نینگ کېلیشی (اگر پاکستان مؤقت حکومتی نینگ مقصدلری عملگه آشسه) و یوزلب آدملر نینگ کېلیشی و اېراندن باشقه مینگلب مهاجرلر کېله‌یاتگن قیشنی جوده قیینلشتیره‌دی. طالبان خلق‌ارا یاردمنی باشقه یۉنه‌لتیریش و یاردم تشکیلاتلری نینگ ایشلریگه اره‌لشیش سببلی بعضی ساووق و قشّاق ولایتلرده، جمله‌دن، دا‌یکندی و غورده یاردمنی توخته‌تگن یاکه توخته‌تگنیده، بو حالت کېلگوسی قیشنی ینه‌ده قیینلشتیره‌دی. قۉلی خلق چۉنته‌گیگه سالینگن طالبان اېکن، دېمک، افغانستان نینگ کمبغل خلقی پاکستان و ایران‌دن چیقاریله‌دیگن مهاجرلرنینگ قۉلیدن اوشلب توریشی کېره‌ک.
