بیرلشگن ملتلر متخصصلری: طالبان بیلن مناسبتلرنی عادی‌لشتیریش باستیریش و انسان حقوقلری بوزیلیشیگه قانونی توس بېریشگه آلیب کېله‌دی
آویژه خورشید
طالبان حکمرانلیگی‌نینگ بېشینچی ییلیده بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی متخصصلری افغانستاندهگی انسان حقوقلری بحرانی‌نینگ کوچه‌ییشی و ینه‌ده چوقورلشه‌یاتگنیدن آگاهلنتیرماقده. متخصصلرنینگ اَیتیشیچه، شو دورده بیر اولاد قیزلر و عیاللر تعلیم همده بیلیم یورتی تعلیمیدن محروم بۉلدی. اولر، شونینگدېک، بو گروه بیلن مناسبتلرنی عادی‌لشتیریشدن آگاهلنتیریب، بونده‌ی قدم حاضرگی شرایطده باستیریش و انسان حقوقلری بوزیلیشیگه قانونیلیک بېره‌دی، دېب اَیتیشگن. متخصصلرنینگ فکریچه، بیر ییل اوّل قاره‌لنگن چېکلاولر همان سقلنیب قالماقده و اولر‌نینگ عاقبتلری ینه‌ده چوقورلشگن. ینگی قانونلر و فرمانلر هم باستیریش، جنسی کمسیتیلیشی و آزچیلیکلرگه نسبتاً یامان مناسبت‌نینگ کوچه‌ییشیگه آلیب کېلگن.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی متخصصلری قۉشمه بیاناتیده طالبان‌نینگ بېش ییللیک حکمرانلیگی بیر اولاد قیزلرنی اۉرته تعلیمدن، ینه بیر اولاد یاش عیاللرنی اېسه بیلیم یورتی تعلیمیدن محروم قیلگنینی اَیتگن. اولر باستیریش و کمسیتیشنی، اینیقسه عیاللر و قیزلرگه نسبتاً باستیریش و کمسیتیشنی عادی‌لشتیریش همان جدّی تشویش اېکنیدن آگاهلنتیرگن.
متخصصلرنینگ اَیتیشیچه، مینگلب عیاللر قتّیق چېکلاولر، اوی قماغی و مجبوری نکاحلرگه دوچ کېلماقده، اۉغیل باله‌لر‌نینگ ینگی اولادی اېسه کمسیتیش و زۉرآورلیک عادتی حالگه ایلنگن محیطده اولغه‌یماقده.
متخصصلر بیر ییل اوّل طالبان حکمرانلیگینی عادی‌لشتیریشدن آگاهلنتیرگنلرینی و بوگون بو آگاهلنتیریشنی ینه‌ده قطعیلیک بیلن تکرارله‌یاتگنلرینی تأکیدله‌گن؛ چونکه طالبان حکمرانلیگینی عادی‌لشتیریشگه اینتیلیش کوچه‌یگن. اولر مملکتلر‌نینگ طالبان بیلن مناسبتلرنی عادی‌لشتیریشگه بۉلگن ایسته‌گی آشگنیگه قره‌مه‌ی، بو جریاننی آقلش اوچون هېچ قنده‌ی ینگی اساس یۉقلیگینی تأکیدله‌گن. متخصصلرنینگ اَیتیشیچه، سۉنگگی بېش ییل طالبان باستیریش‌نی کمه‌یتیریش اۉرنیگه اۉز حکمرانلیگینی چوقورلشتیریشگه اینتیله‌یاتگنینی کۉرسه‌تدی و بو گروه بیلن مناسبتلرنی نارمه‌للشتیریش فقط باستیریش‌گه قانونیلیک بېریشگه آلیب کېله‌دی.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی متخصصلری، شونینگدېک، حاضرگی شرایطده طالبان وکیللرینی مملکتلر پایتختلریگه تکلیف قیلیش یاکه بو گروه دیپلوماتلرینی قبول قیلیشنی اېرته دېب حسابلب، بونده‌ی قدم طالباننی عملده تن آلیش و سیاسی ملاحظه‌لرنی انسان حقوقلریدن اوستون قۉییش معناسینی انگله‌تیشی ممکنلیگینی اَیتگن. اولر تیزیملی توس آلگن کمسیتیش، حکمرانلیک و جنسیت اساسیده‌گی باستیریش «جنسی تعقیبی» نامی آستیده انسانیتگه قرشی جنایت مثال بۉلیشی ممکنلیگینی تأکیدلب، بو حالتنی «جنسی آپارتاید» دېب هم اته‌گن. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، طالبان‌نینگ دین و مدنیتگه تیه‌نیشی بو حرکتلر‌نینگ ماهیتینی اۉزگرتیرمه‌یدی.
متخصصلرنینگ اَیتیشیچه، بیر ییل اوّل قاره‌لنگن چېکلاولر همان سقلنیب قالماقده و اولر‌نینگ عاقبتلری ینه‌ده چوقورلشگن. عیاللر و قیزلر هنوزگچه ایشلش، محرمسیز یوریش، ساغلیقنی سقلش خدمتلری، عدالتگه اېریشیش و اجتماعی حیاتده اشتراک اېتیش حقوقلریدن محروم. باله‌لر و مجبوری نکاحلر همان کېنگ ترقه‌لگن.
شونینگدېک، عیاللر کییمی یاکه محرمی یۉقلیگی سببلی ساغلیقنی سقلش مرکزلریدن قَیتریلماقده. هراتده اوشبو بویروقلردن بیری چیقریلگنیدن سۉنگ، ولایت شفاخانه‌سیده بېمارلرنی قبول قیلیش ایکّی کون دوامیده ۲۵ فایزدن کۉپراققه کمه‌یگن.
اوشبو بیاناتگه کۉره، ۲۰۲۶-ییل جون آییده هراتده کمیده ۳۰ نفر عیال و قیز چادر کیمه‌گنی اوچون حبسگه آلینگن. اهالی‌نینگ تینچ ناراضیلیگیدن سۉنگ، خوفسیزلیک کوچلری نمایشچیلرگه قره‌ته اۉق اوزگن و بو‌نینگ عاقبتیده ایکّی کیشی، جمله‌دن بیر اۉغیل باله هلاک بۉلگن.
متخصصلرنینگ اَیتیشیچه، طالبان‌نینگ ینگی قانون و فرمانلری هم باستیریش‌نی کوچه‌یتیرگن؛ جمله‌دن، ۲۰۲۴-ییلده‌گی «امر باالمعروف و نهی عن المنکر» دېب اته‌لووچی قانون، ۲۰۲۵-ییلده‌گی ملالر حقیده‌گی فرمان و ۲۰۲۶-ییلده‌گی محکمه‌لر‌نینگ جنایی قاعده‌لری همده اېر-خاتینلرنی اجره‌تیش حقیدگی فرمانلر. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، اوشبو حجتلر‌نینگ کۉپلب مادّه‌لری افغانستان‌نینگ خلق‌ارا شرطنامه‌لر دایره‌سیده‌گی انسان حقوقلری بۉییچه مجبوریتلریگه آچیقدن-آچیق ضد.
۲۰۲۵-ییلده عامه‌وی جایلرده قمچیلنگن شخصلر سانی طالبان حکمرانلیگی‌نینگ اوّلگی برچه ییللریده‌گی جمعی کۉرسه‌تکیچدن کۉپراق بۉلگن. طالبان عالی محکمه‌سی کمیده ۱ مینگ ۱۱۰ کیشی، جمله‌دن کمیده ۱۷۰ عیال قمچیلنگنینی اعلان قیلگن. بو جریان ۲۰۲۶-ییلده هم دوام اېتگن. ۲۰۲۱-ییل اگوستیدن بویان اېسه کمیده ۱۲ اېرکک عامه‌وی جایلرده قتل اېتیلگن.
متخصصلر، شونینگدېک، شیعه، سیک، هندو و مسیحی جماعه‌لری اعتقادی و اۉزیگه خاصلیگی سببلی باسیم و کمسیتیشگه دوچ کېله‌یاتگنینی اَیتگن.
بیانات‌نینگ بیر قِسمیده ژورنالیستلر، اۉقیتووچیلر، محکمه‌لر، وکیللر، انسان حقوقلری حمایه‌چیلری و سابق منصبدار شخصلر هم اۉزلری‌نینگ اوّلگی فعالیتی و رۉللری سببلی باسیم و جزاگه دوچ کېله‌یاتگنی قید اېتیلگن. مخالفلرنی باستیریش و انسان حقوقلری‌نینگ جدّی بوزیلیشی، جمله‌دن مجبوری یۉقالیشلر‌نینگ احتمالی حالتلری همان دوام اېتماقده.
بیاناتگه کۉره، فقرالیک محیطی و عامه‌وی اخبارات واسطه‌لری اېرکینلیگی هم کېسکین چېکلنگن. عیال انسان حقوقلری حمایه‌چیلری حبسگه آلیش، تضییق و قییناقلرگه دوچ کېلماقده، ژورنالیستلر اېسه حبسگه آلیش، سانسور و کوچه‌ییب باره‌یاتگن باسیمگه دوچ کېلماقده.
متخصصلر حکومتلردن انسان حقوقلری، اینیقسه عیاللر و قیزلر حقوقلری ساحه‌سیده اۉلچه‌ب بۉله‌دیگن یوتوقلرگه اېریشیلمه‌گونچه، طالبان بیلن مناسبتلرنی عادی‌لشتیریشدن تیییلیشنی سۉره‌گن. اولر، شونینگدېک، افغانستان کېله‌جگی حقیده‌گی هېچ قنده‌ی جریان افغان عیاللری‌نینگ تۉلیق و مضمونلی اشتراکیسیز دوام اېتمسلیگی کېره‌کلیگینی تأکیدله‌گن.
متخصصلر خلق‌ارا هم‌جمعیتی و حکومتلر تامانیدن عملی و ثمره‌لی چاره‌لر کۉریلمه‌ی اۉتگن هر بیر کون طالبان حکمرانلیگینی کوچه‌یتیره‌یاتگنیدن آگاهلنتیرگن. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، سۉنگگی بیر ییل ایچیده یاردملر کمه‌یگن، افغانلر جدّی خوف-خطرلرگه دوچ کېله‌یاتگن مملکتگه قَیتریلگن و طالبان‌نینگ عملده‌گی حاکمیت وکیللری بیلن کېلیشوو جریانی هم ایلگریله‌گن.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی متخصصلری، شونینگدېک، انسان حقوقلری‌نینگ بوزیلیشی، کېنگ کۉلملی باستیریش و تروریزمگه اساسلنگن رژیم منطقه‌گه ضرور بۉلگن برقرارلیکنی تأمینله‌ی آلمه‌سلیگی و هېچ قنده‌ی شرطسیز کېلیشوو هم خوفسیزلیک و تینچلیککه آلیب کېلمسلیگیدن آگاهلنتیرگن.
