ایشسیزلیک و طالبانگه اوستونلیک بېریش؛ بیتیرووچیلر حتا خدمت کۉرسه‌تیش ساحه‌سیده هم ایش تاپه آلمه‌یپتی
ایلیا
افغانستان وطنداشلری‌نینگ بیر قِسمی مملکتده طالبان حاکمیتنی قَیته اېگه‌لله‌گنیدن سۉنگ ایش امکانیتلری کمه‌یگنینی اَیتماقده. اولر طالبان‌نینگ کمسیتووچی و اېتنیک گروهچیلیککه اساسلنگن سیاستینی ایشسیزلیک‌نینگ کوچه‌ییشی و ایش ا‌ۉرینلری‌نینگ چېکلنیشیگه سبب بۉله‌یاتگن عامللردن بیری دېب بیله‌دی. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، قشّاقلیک و ایشسیزلیک‌نینگ کېنگه‌ییشی عالی معلوماتلی یاشلر همده نفوذلی بیلیم یورتیلرنی تمامله‌گن بیتیرووچیلرنی آشپزلیک، باغبانلیک، قراووللیک و هیداوچیلیک کبی لوازملرگه ایش سۉره‌ب مراجعت قیلیشگه مجبور اېتگن. اولر‌نینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، یاشلر حتا شو چېکلنگن ایش امکانیتلرینی قۉلگه کیریتیشده هم قیینچیلیکلرگه دوچ کېلماقده. اَیریم حاللرده اېسه خدمت کۉرسه‌تیش ساحه‌سیده‌گی لوازملرگه سوادخانلیگی و کسبی کۉنیکمه‌لری بۉلمه‌گن شخصلر عالی معلوماتلی نامزادلردن اوستون قۉییلماقده.
وطنداشلر‌نینگ فکریچه، بو حالت‌نینگ دوام اېتیشی عایله‌لرگه توشه‌یاتگن اقتصادی باسیمنی کوچه‌یتیریب، کۉپلب یاشلر‌نینگ افغانستانده یخشیراق کېله‌جک قوریشگه بۉلگن امیدینی کمه‌یتیرماقده. شونینگدېک، اولر ایشگه قبول قیلیش جریانیده شفّافلیک‌نینگ یۉقلیگی، متخصصلیک و ملَکه‌دن کۉره شخصی علاقه‌لرگه اوستونلیک بېریلیشینی ایش امکانیتلری‌نینگ چېکلنیشیگه سبب بۉله‌یاتگن عامللر قطاریده کۉرسه‌تماقده.
احد صابرپور اۉزی‌نینگ کیچیک خانه‌سیده اقتصادیات، مالیوی باشقروو و پول بازارلری حقیده‌گی بیر نېچه ته کتاب آره‌سیده اۉتیریب، جیم‌گینه «اکبر» ایش قیدیریش سایتیده‌گی اعلانلرنی ورقله‌یدی. او ایش تاپیش امیدیده ایزلنه‌دی، بیراق هر سفر اورینیشلری نتیجه‌سیز قاله‌دی.
غزنی شهریده یشاوچی بو ییگیت کابل بیلیم یورتی‌نینگ اقتصادیات یۉنه‌لیشینی تمامله‌گن. اما دیپلومینی آلگن کوندن بویان شو کونگچه ایش تاپیشگه موفق بۉلمه‌گن. اونینگ اَیتیشیچه، ایشسیزلیک اونی اقتصادی معمالرگه دچار قیلگن، ایش تاپه آلمسلیکدن کېلیب چیقه‌یاتگن باسیم اېسه روحی حالتیگه هم تأثیر کۉرسه‌تگن.
ییگیت شونده‌ی دېیدی: «مېن متخصصلیگیمگه ماس دولت لوازمیگه کیریش اوچون امتحان تاپشیردیم، اما طالبان مېنی کافر دېب اته‌دی و سقالینی قیسقرتیره‌دیگن کیشیلر بو یېرده ایشله‌ی آلمسلیگینی اَیتدی. اۉزیم قرآن قاریسی و حافظیمن، بیراق طالبان حاکمیتنی اېگه‌لله‌گنیدن کېین حیاتیمیزده‌گی همه نرسه اۉزگردی. ایش تاپیش اوچون حتا باغبانلیک و خدمت کۉرسه‌تیش لوازملریگه هم عریضه تاپشیردیم، حلال محنت بیلن رزق تاپماقچی بۉلدیم. اما بو ساحه‌لرده هم مېنگه ایش امکانیتی بېریلمه‌دی».
پنجشیر ولایتی اهالیسیدن بیری حسن مملکتده ایشسیزلیک‌نینگ تاباره آرتیب باره‌یاتگنینی تشویشلی حالت دېب حسابله‌یدی. اونینگ اَیتیشیچه، کۉپلب یاشلر ایش امکانیتلری یۉقلیگی سببلی اۉز متخصصلیگیگه ماس کېلمه‌یدیگن و کم درآمدلی ایشلرگه مجبور بۉلماقده. پنجشیرلیک بو ییگیت‌نینگ فکریچه، طالبان اداره‌لریده، حتا اَیریم خصوصی تشکیلاتلرده هم تنیش-بیلیشچیلیک و اېتنیک گروهچیلیک یاشلر‌نینگ ایش امکانیتلریدن محروم بۉلیشیده مهم رۉل اۉینه‌ماقده.
او شونده‌ی دېیدی: «مېن کابل بیلیم یورتینی تمامله‌گن، اما ایشسیز یورگن یاشلرنی اۉز کۉزیم بیلن کۉرگنمن. بو اولر‌نینگ قابلیتی یۉقلیگینی انگله‌تمه‌یدی، عکسینچه، اولرگه ایشلش امکانیتی بېریلمه‌یپتی. کۉپ حاللرده طالبان بیلن علاقه‌سی بار یاکه قرینداشلری وزیرلیکلر و دولت اداره‌لریده تأثیرگه اېگه بۉلگن شخصلر ضرور متخصصلیک و تجربه‌گه اېگه بۉلمسه هم، ایشگه تعیینلنه‌دی. نتیجه‌ده بیر نېچه ته خادم‌نینگ وظیفه‌لری ملَکه‌لی خادملر ذمّه‌سیگه توشه‌دی، شو بیلن بیرگه، باشقه متخصصلر هم ایشسیز قاله‌دی. یوقاری لوازملر‌نینگ اکثریتی و کتّه معاشلی ایشلر هم دولت عملدارلری بیلن علاقه‌سی بار کیشیلر قۉلیده».
کابل اهالیسی آره‌سیده‌گی شاه لطفی‌نینگ اَیتیشیچه، افغانستانده مناسب محنت شرایطلری‌نینگ یۉقلیگی ینگی حادثه اېمس. بیراق ایش ا‌ۉرینلری‌نینگ چېکلنگنی و اقتصادی باسیم عالی معلوماتلی یاشلرنی اۉز تعلیم یۉنه‌لیشی همده متخصصلیگیگه علاقه‌سی بۉلمه‌گن ایشلرگه کیریشیشگه مجبور قیلگن.
کابللیک بو کیشی شونده‌ی دېیدی: «افغانستانده مناسب ایش شرایطلری‌نینگ یۉقلیگی اوّلدن موجود بۉلیب، اینیقسه، یاشلرنی قیینچیلیکلرگه دچار قیلیب کېلگن. ایش امکانیتلری‌نینگ چېکلنگنی و عایله‌لرگه توشه‌یاتگن اقتصادی باسیم کۉپلب آدملرنی، حتا تعلیم یۉنه‌لیشی و متخصصلیگیگه علاقه‌سی بۉلمسه هم، تاپگن هر قنده‌ی ایشینی قبول قیلیشگه مجبور اېتماقده. مېن اۉزیم نفوذلی بیلیم یورتیلرنی تمامله‌گن، اما عایله‌لری‌نینگ خرجتلرینی قاپلش اوچون قوریلیش ایشلریده ایشله‌یاتگن یاشلرنی کۉرگنمن. بو حالت دوام اېتسه، اَیریم یاشلر اۉقیشنی تشلشگه یاکه یخشیراق ایش امکانیتلرینی ایزلب باشقه مملکتلرگه کۉچیب کېتیشگه مجبور بۉلیشی ممکن».
کابل‌نینگ ینه بیر وطنداشی ناصر‌نینگ اَیتیشیچه، ایشسیزلیک‌نینگ آرتیشی و درآمدلر‌نینگ کمه‌ییشی عایله‌لر‌نینگ اقتصادی احوالینی ینه‌ده آغیرلشتیرگن. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، ایلگری درآمدگه اېگه بۉلگن کیشیلر هم حاضر اقتصادی معمالرگه دوچ کېلماقده، اَیریملر اېسه ایش تاپیش اوچون ایران و پاکستانگه کېتماقده.
ناصر شونده‌ی دېیدی: «مملکتده سودا-ساتیق جوده سوسه‌یگن، آدملر اقتصادی تشویشلر بیلن یشه‌ماقده. عایله‌لر‌نینگ اقتصادی احوالی شو قدَر آغیرلشگنکی، ایلگری درآمد تاپگن هیداوچیلر و باشقه کیشیلر هم حاضر جدّی اقتصادی معمالر بیلن کوره‌شماقده. آدملر ایش تاپیش اوچون ایران و پاکستانگه کېتماقده. بیر نېچه کون آلدین دۉستلریمدن بیری ایرانگه ایشلش اوچون کېتگن اېدی، اما اونی چېگره‌دن آرتگه قَیتریشدی. آدملر‌نینگ اقتصادی احوالی جوده یامانلشگن، کۉپچیلیگی حتا کونیگه ۱۰۰ افغانی هم تاپه آلمه‌یدی. افغانستانده آدملر ایشسیزلیک، سرسانلیک و قشّاقلیک بیلن یوزمه-یوز توریبدی».
لغمان ولایتی اهالیسیدن بیری سلیمان‌نینگ اَیتیشیچه، افغانستانده ایش امکانیتلری‌نینگ یۉقلیگی آدملرنی ایش ایزلب قۉشنی مملکتلرگه کۉچیب کېتیشگه مجبور قیلماقده. اونینگ فکریچه، مملکت ایچیده ایش بیلن تأمینلش امکانیتلری یره‌تیلسه، آدملر تیریکچیلیک خرجتلرینی قاپلش اوچون باشقه دولتلرگه کېتیشگه مجبور بۉلمه‌یدی.
سلیمان شونده‌ی دېیدی: «بیر نېچه کون آلدین دۉستلریمدن بیری ایرانگه ایشلش اوچون کېته‌یاتگن اېدی. یۉلده او اۉلدیریلگن دېب اَیتیله‌یاتگن آدملر‌نینگ جسدلریگه دوچ کېلگن. بو منظره‌نی کۉریب قۉرقیب کېتگن و ینه افغانستانگه قَیتگن. آدملر ایران پولیسی مهاجرلرگه قره‌ته اۉق اوزیشی و اولرنی کلتکلشینی بیله‌دی. اما افغانستانده ایش امکانیتلری یۉقلیگی سببلی اولر بریبیر اېرانگه باریشگه مجبور بۉلماقده. هېچ کیم اۉز حیاتینی خوف آستیگه قۉییشنی ایسته‌مه‌یدی، بیراق مملکتده ایش تاپیش امکانیتی بۉلمه‌گنده، آدملر میگره‌تسیه یۉلیده‌گی خوف-خطرلرگه راضی بۉلیشگه مجبور بۉله‌دی».
وطنداشلر‌نینگ بو شکایتلری افغانستان اقتصادیاتی همان جدّی چېکلاولرگه دوچ کېله‌یاتگن بیر پیتده بیلدیریلماقده. جهان بانکی ۲۰۲۵-ییلگی حساباتیده افغانستاندهگی یاشلر‌نینگ قریب تۉرتدن بیری ایشسیز اېکنینی تأکیدله‌گن. شونینگدېک، ایشله‌یاتگن کۉپلب یاشلر هم کم درآمد، قیسقرتیریلگن ایش ساعتلری و تعلیم درجه‌سیگه ماس کېلمه‌یدیگن کسبلر معماسیگه دوچ کېلماقده.
شو بیلن بیرگه، افغانستان‌نینگ ۲۰۲۶-ییلگی انسانپرورلیک احتیاجلر و جواب چاره‌لری رېجه‌سیگه کۉره، مملکتده قریب ۲۱،۹ میلیون کیشی، یعنی اهالی‌نینگ قریب ۴۵ فایزی انسانپرورلیک یاردمگه محتاج. اولردن ۱۷،۵ میلیون کیشیگه یاردم کۉرسه‌تیش مقصد قیلینگن.
عینی پیتده آزیق-طعام خوفسیزلیگی‌نینگ یۉقلیگی و تۉییب-آوقت‌لنمسلیک هم افغانستان‌نینگ جدّی معمالری قطاریگه کیره‌دی. ۲۰۲۶-ییلگی حساب-کتابلرگه کۉره، مملکتده قریب ۱۷،۴ میلیون کیشی اۉتکیر آزیق-طعام تنقیصلیگیگه دوچ کېلماقده، بېش یاشگچه بۉلگن قریب ۳،۷ میلیون باله اېسه اۉتکیر تۉییب-آوقت‌لنمسلیکدن اذیت چېکماقده.
بونده‌ی شرایطده ایش امکانیتلری و برقرار درآمد‌نینگ یۉقلیگی عایله‌لرگه توشه‌یاتگن اقتصادی باسیمنی کوچه‌یتیریب، اَیریم وطنداشلرنی خارجده ایش ایزلشگه مجبور قیلماقده. شو بیلن بیرگه، وطنداشلر‌نینگ حکایه‌لری ایشسیزلیک نه‌فقط اقتصادی معمالرنی کوچه‌یتیره‌یاتگنینی، بلکه یاشلر‌نینگ تعلیم آلیشی و کسبی کېله‌جگیگه هم سلبی تأثیر کۉرسه‌ته‌یاتگنینی نمایان اېته‌دی.
