بدخشان‌نینگ آلیس تومنلریده ساغلیقنی سقلش خدمتلری آزلیگی؛ بېمارلر دوالنیش امکانیتیدن محروم
آدرینا بهزاد
بدخشان ولایتی‌نینگ چېگره حدودلریده یشاوچی بیر گروه اهالی ساغلیقنی سقلش مرکزلری‌نینگ یېتیشمسلیگی، متخصص شفاکارلر‌نینگ یۉقلیگی و دارو-درمانلردن فایده‌لنیش امکانیتی‌نینگ چېکلنگنیدن شکایت قیلماقده. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، دوالنیش امکانیتلری کملیگی سببلی اَیریم بېمارلر دارو-درمان ساتیب آلیش و ساغلیق خدمتلردن فایده‌لنیش اوچون کتّه خرجتلرنی کۉتریب، تاجیکستانگه باریشگه مجبور بۉلماقده. اهالی‌نینگ تأکیدلشیچه، قتناوده‌گی قیینچیلیکلر، یۉللر‌نینگ اوزاقلیگی و بېمارلرنی تشیش اوچون ضرور امکانیتلر‌نینگ یۉقلیگی ساغلیق خدمتلردن فایده‌لنیشنی جدّی معماگه ایلنتیرگن. اَیریم حاللرده بېمارلر ساغلیقنی سقلش مرکزلریگه یېتیب بارمسدن حیاتدن کۉز یومه‌دی. اولر، شونینگدېک، بدخشان‌نینگ آلیس حدودلریده یۉللر‌نینگ قیینلیگی، دوالش مرکزلریدن اوزاقلیک و عایله‌لر‌نینگ دوالنیش خرجتلرینی تۉله‌شگه اقتصادی قُربی یېتمسلیگی اهالی اوچون ساغلیق خدمتلردن فایده‌لنیشنی چېکله‌یاتگن اېنگ مهم عامللر اېکنینی تأکیدله‌ماقده.
بدخشان ولایتی اهالیسیدن بیری رازق (رازق) اوشبو ولایت‌نینگ اکثریت تومنلریده دارو-درمان یېتیشمسلیگی و دوالش مرکزلری یۉقلیگینی، کۉپلب حدودلر اهالیسی ساغلیق خدمتلردن فایده‌لنه آلمه‌سلیگینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، یۉللر‌نینگ یۉقلیگی و اقتصادی وضعیت‌نینگ آغیرلیگی آدملر‌نینگ معمالرینی ینه‌ده کوچه‌یتیرگن.
بدخشانلیک اوشبو شخص شونده‌ی دېیدی: «بدخشان افغانستان‌نینگ آلیس و باریش قیین بۉلگن ولایتلریدن بیری بۉلیب، ۲۸ ته تومنگه اېگه. بو تومنلر‌نینگ اکثریتیده دارو-درمان یېتیشمه‌یدی و اهالیسی شفاخانه‌لرگه باره آلمه‌یدی. مثلاً، درواز‌نینگ بېش ته تومنیده یخشی یۉللر یۉق. اَیریم حدودلرده فقط بیرته نرسلر و بیرته شفاکار ایشله‌یدیگن ساغلیق مرکز موجود، اما او یېرده حتا دارو-درمان هم یۉق. بو حدودلر ییللر دوامیده ساغلیقنی سقلش معمالری بیلن کوره‌شیب کېلماقده. دوالنیش امکانیتلری یۉقلیگی سببلی آنه‌لر و باله‌لر حیاتدن کۉز یومه‌دی. ایکّی ییل اوّل کوره‌ن و مونجان تومنیده ۱۷ نفر آنه شفاخانه، دارو-درمان و یخشی یۉللرگه اېگه بۉلمه‌گنی سببلی وفات اېتدی».
رازق قۉشیمچه قیله‌دی: «ساغلیق امکانیتلر‌نینگ یېتیشمسلیگی، اینیقسه، عیاللرنی حمایه‌سیز حالگه کېلتیرگن. دستلبکی باسقیچلرده دوالش ممکن بۉلگن کسللیکلر اۉز وقتیده یاردم کۉرسه‌تیلمه‌گنی سببلی آغیرلشه‌دی و بېمارلر دوالنیش اوچون کابلگه یاکه باشقه مملکتلرگه باریشگه مجبور بۉله‌دی. دوالنیش خرجتلری‌نینگ یوقاریلیگی عایله‌لرنی یېر و چاروا ماللرینی ساتیشگه مجبور قیله‌دی. مالیوی امکانیتی بۉلمه‌گن عایله‌لر دوالنیشدن محروم قاله‌دی، اَیریم بېمارلر اېسه حیاتدن کۉز یومه‌دی یاکه ییللر دوامیده کسللیک بیلن یششگه مجبور بۉله‌دی. اهالی آلیس حدودلرده دوالش مرکزلری تشکیل اېتیش و صفتلی دارو-درمانلر بیلن تأمینلشنی قَیته-قَیته سۉره‌گنیگه قره‌مه‌ی، بو معمالرگه هلی هم یېترلیچه اعتبار قره‌تیلمه‌گن. زیباک، درواز، راغ و ارگو تومنلری ساغلیق خدمتلر کېسکین یېتیشمه‌یاتگن حدودلر جمله‌سیدندیر».
بدخشان ولایتی‌نینگ ینه بیر اهالیسی عایشه (مستعار) ولایت‌نینگ آلیس حدودلریده یشاوچی آدملر‌نینگ تورموش شرایطیدن خواطر بیلدیریب، ساغلیق واسطه‌لری و طبی خدمتلردن محروملیک کۉپلب عایله‌لر حیاتیگه تأثیر کۉرسه‌ته‌یاتگن جدّی معمالردن بیری اېکنینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، بدخشان‌نینگ اَیریم آلیس حدودلریده یۉللر‌نینگ قیینلیگی، ساغلیق مرکزلرگچه بۉلگن مصافه‌‌نینگ اوزاقلیگی، عایله‌لر‌نینگ آغیر اقتصادی احوالی و دوالنیش امکانیتلری‌نینگ یېتیشمسلیگی اهالی‌نینگ بیرینچی ساغلیق خدمتلردن فایده‌لنیشیده جدّی قیینچیلیکلر توغدیرماقده.
بدخشانلیک اوشبو شخص شونده‌ی دېیدی: «بو وضعیت، اینیقسه، عیاللر، قیزلر، باله‌لر و کم درآمدلی عایله‌لر اوچون تشویشلیدیر. عیاللر و قیزلر شخصی ساغلیق واسطه‌لری همده حیض دوری واسطه‌سی محصولاتلری کبی ضرور واسطه‌لردن یېترلیچه فایده‌لنه آلمه‌یدی. شونینگدېک، اېنگ عادی ساغلیق خدمتلرنی آلیش اوچون اوزاق مصافه‌لرنی باسیب اۉتیشگه مجبور بۉلگن بېمارلر یۉل و دوالنیش اوچون کتّه خرجتلرگه دوچ کېله‌دی. بو اېسه عایله‌لرگه ینه‌ده کوچلی اقتصادی باسیم یوکله‌یدی».
عایشه قۉشیمچه قیله‌دی: «بدخشان‌نینگ تاغلی حدودلریده قار یاغیشی و یۉللر‌نینگ یاپیلیشی ساغلیق مرکزلرگه باریشنی ینه‌ده قیینلشتیره‌دی. بو حالت حامله‌دار عیاللر و باله‌لر اوچون جدّی عاقبتلرگه آلیب کېلیشی ممکن. بیز‌نینگ طلبیمیز بدخشان‌نینگ آلیس حدودلریده یشاوچی اهالی‌نینگ ساغلیغی بیلن باغلیق وضعیتگه ینه‌ده کۉپراق اعتبار قره‌تیشدیر. ضرور ساغلیق واسطه‌لرینی یېتکزیب بېریش، کېره‌کلی دارو-درمانلرنی ترقه‌تیش، ساغلیق مرکزلرنی جهازلش، متخصص طبیات خادملرینی یوباریش، تازه ایچیملیک سووی بیلن تأمینلش و کم درآمدلی عایله‌لرنی قۉللب-قوّتلش یاردم دستورلری‌نینگ استوار یۉنه‌لیشلری بۉلیشی کېره‌ک».
بدخشان ولایتی اهالیسی وکیلی نازنین (مستعار) ولایت‌نینگ اکثریت تومنلریده شفاکارلر و طبیات خادملری یېتیشمسلیگیدن خواطر بیلدیریب، دوالنیش امکانیتلری یۉقلیگی و بېمارلرنی ساغلیق مرکزلرگه آلیب باریش قیینلیگی سببلی اَیریم بېمارلر شفاخانه‌گه یېتیب بارمسدن وفات اېتیشینی اَیته‌دی.
بدخشانلیک اوشبو شخص شونده‌ی دېیدی: «اقتصادی معمالر طفیلی کۉپلب بېمارلر کسللیکلرینی دوالشنی دوام اېتتیریشدن واز کېچه‌دی. قیشلاقلرده عیاللر توغروق وقتیده جدّی خوفلرگه دوچ کېله‌دی، چونکه شفاخانه‌لر و ملَکه‌لی طبیات خادملری یۉقلیگی سببلی اولرگه حتا بیرینچی یاردم هم کۉرسه‌تیلمه‌یدی. بونده‌ی شرایطده، یخشی یۉللر موجود اېمسلیگی و دوالش مرکزلریگچه بۉلگن مصافه اوزاقلیگی سببلی اَیریم آنه‌لر شفاخانه‌گه یېتیب بارمسدن وفات اېته‌دی. بو معما فقط آلیس تومنلرگه خاص اېمس. بدخشان ولایتی‌نینگ مرکزی فیض‌آباد شهریده هم اهالی، اینیقسه، عیال شفاکارلر یېتیشمسلیگیدن اذیت چېکماقده. اونینگ اَیتیشیچه، اَیریم شفاکارلر‌نینگ استعفاگه چیقیشی و اولر‌نینگ اۉرنیگه کم تجربه‌لی شفاکارلر‌نینگ ایشگه آلینیشی اهالی‌نینگ ساغلیق خدمتلردن فایده‌لنیش امکانیتیگه دایر خواطرلرنی کوچه‌یتیرگن».
شو بیلن بیرگه، اۉتگن آی بدخشان ولایتی‌نینگ بیر گروه اهالیسی اوشبو ولایتده ساغلیق خدمتلر کۉرسه‌تیش احوالی یامانلیگیدن جدّی خواطر بیلدیرگن اېدی. اولر‌نینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، قریب بیر ییلدن بېری «سنایی رواجلنیش تشکیلاتی» ناملی مؤسسه ولایتده ساغلیق خدمتلرنی تأمینلش اوچون مسؤول بۉلیب کېلماقده، بیراق اۉز وظیفه‌لرینی مناسب بجرمه‌یپتی.
بیراق ولایتده‌گی منبعلر ۸صبح گزېته‌سیگه بېرگن صحبتلریده اوشبو تشکیلات امکانیتلریدن سوءاستعمال قیلینه‌یاتگنی و اونینگ بدخشانده‌گی طالبان بیلن علاقه‌لری یوزه‌سیدن خواطر بیلدیرگن. اولر تشکیلات رهبری و اَیریم اعضالرینی سوءاستعمالده عیبلب، طالبان‌نینگ ساغلیقنی سقلش باشقرمه‌سی رهبری اوچ ته موترنی اوشبو تشکیلاتگه اجاره‌گه بېرگنی سببلی اونی قۉللب-قوّتله‌یاتگنینی اَیتگن. ایشانچلی منبعلر‌نینگ دعوا قیلیشیچه، تشکیلات رهبری و اونگه یقین اَیریم اعضالر طبیات خادملری‌نینگ ضعیف حالتیدن فایده‌لنیب، اولرگه نسبتاً جنسی زۉرآورلیک صادر اېتماقده.
بوندن آلدین هم بدخشان اهالیسی خواطر بیلدیریب، ولایتده ساغلیق خدمتلر کۉرسه‌تیش دېیرلی صفر درجه‌سیگه توشیب قالگنینی، ولایت شفاخانه‌سی اېسه فعالیتی ایزدن چیقیش عرفه‌سیده اېکنینی اَیتگن اېدی. اولر‌نینگ سۉزلریگه کۉره، اَیریم اجراچی تشکیلاتلر خرجتلرنی آشیریش و بودجه‌سیدن کۉپراق مبلغ آلیشگه اینتیلماقده. نتیجه‌ده هم خدمتلر صفتی، هم ایش جریانی یامانلشماقده.
