یونسکو: افغانستاندهگی ۱۰ یاشلی باله‌لر‌نینگ ۹۰ فایزی عادی متننی اۉقیش و توشونیش قابلیتیگه اېگه اېمس
آویژه خورشید
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ تعلیم، فن و مدنیت مسأله‌لری بۉییچه تشکیلاتی (یونسکو) افغانستاندهگی تعلیم حالتیدن خواطر بیلدیریب، قیزلر‌نینگ تعلیم آلیشینی تقیقلش‌نینگ دوام اېتیشی همده عیاللر‌نینگ اجتماعی و اقتصادی ساحه‌لرده اشتراک اېتیشیگه قۉییلگن کېنگ کۉلملی چېکلاولر سۉنگگی ییگیرمه ییللیک یوتوقلرنی یۉققه چیقرگنی و مملکت تعلیم تیزیمی‌نینگ کېله‌جگینی جدّی بحران‌گه یوزمه-یوز قۉیگنینی اَیتماقده. یونسکوگه کۉره، قیزلر‌نینگ تعلیمدن محروم اېتیلیشی و اۉقیش صفتیده‌گی انقراض‌نینگ دوام اېتیشی مملکت تعلیم تیزیمی‌نینگ کېله‌جگینی جدّی خوف آستیده قالدیرگن؛ شونده‌ی که افغانستاندهگی ۱۰ یاشلی باله‌لر‌نینگ قریب ۹۰ فایزی عادی متننی اۉقی آلمه‌یدی یاکه اونینگ مضمونینی توشونه آلمه‌یدی.
یونسکو حکمرانلیک‌نینگ بېشینچی ییللیگی مناسبتی بیلن اعلان قیلگن حساباتیده افغانستان دنیاده قیزلر و عیاللر‌نینگ باشلنغیچ تعلیمدن کېینگی تعلیمگه کیریشینی رسماً تقیقله‌گن یگانه مملکت اېکنینی اَیتگن. اوشبو تشکیلات‌نینگ حساب-کتابلریگه کۉره، ۲۰۲۶-ییلگچه قریب ۲،۴ میلیون قیز اۉرته تعلیمدن محروم بۉلیب قالگن.
تشکیلات قۉشیمچه قیلیشیچه، عیاللر و قیزلرگه نسبتاً جاری اېتیلگن چېکلاولر فقط تعلیم بیلن چېکلنمه‌یدی، بلکه اولرنی ایش امکانیتلری‌نینگ کتّه قِسمیدن، جماعتچیلیک آلدیده اشتراک اېتیشنی طلب قیله‌دیگن کسبلردن و اجتماعی حیاتده‌گی اشتراکدن هم چېتله‌تگن. یونسکوگه کۉره، عیاللر سفر قیلیشده محرمگه اېگه بۉلیش چېکلاویگه دوچ کېلماقده و زۉرآورلیک‌نینگ تورلی شکللریدن حقوقی حمایه آلیشده هم تۉسیقلرگه دوچ کېلماقده.
تعلیمدن محروملیکده‌گی بیر اولاد
یونسکو اوشبو وضعیت‌نینگ دوام اېتیشی افغانستان اوچون اوزاق مدتلی عاقبتلرگه آلیب کېلیشی ممکنلیگیدن آگاهلنتیرگن، چونکه رسمی تعلیمدن محروم بۉلگن قیزلر اولادی اولغه‌یماقده.
حساباتگه کۉره، ۲۰۰۱-ییلده قیزلر‌نینگ تعلیم آلیش امکانیتی جوده چېکلنگن اېدی، بیراق کېینگی ییگیرمه ییل ایچیده وضعیت اۉزگردی. یونسکوگه کۉره، ۲۰۲۱-ییلگچه قریب بیر میلیون قیز اۉرته تعلیمده تحصیل آله‌یاتگن اېدی. یونسکو فکریچه، عملده‌گی تقیق بو جریاننی آرتگه قَیترگن و افغانستان‌نینگ انسان سرمایه‌سینی جدّی خوف آستیده قالدیرگن.
تشکیلات قیزلر و عیاللر‌نینگ تعلیمدن محروم اېتیلیشی اولر‌نینگ اۉرگنیش بۉییچه اساسی حقوقی‌نینگ بوزیلیشی اېکنینی و بو افغانستاننی کېلگوسی ییللرده انسان صلاحیتی‌نینگ کمه‌ییشی، قشّاقلیک‌نینگ آرتیشی همده اۉرنینی قاپلب بۉلمه‌یدیگن اجتماعی و اقتصادی ضررلر بیلن یوزلشتیریشی ممکنلیگینی اَیتگن.
افغانستان اهالیسی‌نینگ قریب یریمی قشّاقلیک چېگره‌سیدن پستده یشه‌یاتگن بیر شرایطده، یونسکو عیاللرنی تعلیم و ایشدن محروم قیلیش اولر‌نینگ عایله‌لرینی قۉللب-قوّتلش و مملکت اقتصادیاتیده اشتراک اېتیش امکانیتینی ینه‌ده کمه‌یتیرگنینی اَیتماقده.
اېرته نکاحلر خوفی‌نینگ آرتیشی
یونسکو، شونینگدېک، قیزلر‌نینگ تعلیمدن محروم اېتیلیشی‌نینگ اجتماعی و روحی عاقبتلریدن آگاهلنتیرگن. تشکیلاتگه کۉره، چېکلاولر‌نینگ دوام اېتیشی قیزلر و عیاللر‌نینگ روحی همده جسمانی سلامتلیگیگه سلبی تأثیر کۉرسه‌تیشی و اېرته نکاحلر خوفینی آشیریشی ممکن.
باشقه تاماندن، یونسکوگه کۉره، عیال اۉقیتووچیلر‌نینگ اۉغیل باله‌لرگه درس بېریشی تقیقلنگنی اۉقیتووچیلر یېتیشماوچیلیگینی کوچه‌یتیریب، برچه اۉقووچیلر اوچون تعلیم صفتینی پسه‌یتیرگن.
تشکیلات‌نینگ اَیتیشیچه، اگر حاضرگی وضعیت دوام اېتسه، افغانستان تعلیم تیزیمی انسان منبعلری‌نینگ جدّی تنقیصلیگیگه دوچ کېله‌دی و ۲۰۳۰-ییلگچه قریب ۱۱ مینگ نفر اۉقیتووچی اوشبو تیزیمدن چیقیب کېته‌دی.
عالی تعلیمده‌گی بحران
یونسکاونینگ خواطری فقط مکتبلر بیلن چېکلنمه‌یدی. تشکیلات عالی تعلیم حالتیدن هم خواطر بیلدیرگن.
تقدیم اېتیلگن معلوماتلرگه کۉره، بیر قطار عالی تعلیم مرکزلریده عیال اۉقیتووچیلر، تدقیقاتچیلر و خادملرگه ایشینی دوام اېتتیریش تقیقلنگن. یونسکونینگ اَیتیشیچه، اَیریم حاللرده یېترلی ملَکه‌گه اېگه بۉلمه‌گن شخصلر بعضی اۉقیتووچیلر‌نینگ اۉرنینی اېگه‌لله‌گن و بو جریان عالی تعلیم صفتیگه سلبی تأثیر کۉرسه‌تگن.
عیال تدقیقاتچیلر‌نینگ یۉقلیگی و تدقیقات فعالیتیگه قۉییلگن چېکلاولر هم بیلیم ایشلب چیقریش، علمی همکارلیک و تدقیقاتچیلر اۉرته‌سیده‌گی ترماق علاقه‌لریگه ضرر یېتکزگن.
شو بیلن بیرگه، یونسکو افغانستاندهگی عالی تعلیم حالتی حقیده انیق و یېترلی معلوماتلرگه اېگه اېمسلیگینی همده وضعیتنی انیق بهالش اوچون کۉپراق معلوماتلرگه احتیاج بارلیگینی تأکیدله‌گن.
۹۰ فایز ۱۰ یاشلی باله‌لر عادی متننی توشونمه‌یدی
حسابات‌نینگ باشقه بیر قِسمیده یونسکو افغانستاندهگی اۉقیش درجه‌سی‌نینگ پستلیگیدن آگاهلنتیریب، ۱۰ یاشلی باله‌لر‌نینگ قریب ۹۰ فایزی عادی متننی اۉقی آلمسلیگی یاکه اونینگ مضمونینی توشونه آلمسلیگینی اَیتگن.
بو حالت افغانستان تعلیم تیزیمی بیر وقت‌نینگ اۉزیده اۉقیتووچیلر یېتیشماوچیلیگی، جنسی چېکلاولری، اقتصادی معمالر و تعلیم آلیش امکانیتیده‌گی قیینچیلیکلرگه دوچ کېله‌یاتگن بیر پیتده یوز بېرماقده.
یونسکونینگ اَیتیشیچه، تعلیم حالتیگه عاید موجود معلوماتلر و دلیللردن، تعلیمنی قۉللب-قوّتلش و جواب چاره‌لری دستورلریده فایده‌لنیش کېره‌ک.
مقابل تعلیم؛ تعلیمدن محروم قیزلر اوچون یۉل
موجود چېکلاولرگه قره‌مه‌ی، یونسکو افغانستانده مقابل تعلیم یۉللرینی یره‌تیش باره‌سیده‌گی سعی-حرکتلری دوام اېته‌یاتگنینی اَیتماقده.
اوشبو تشکیلات سوادخانلیک دستورلری، کسبی کۉنیکمه‌لر تعلیمی و روحې-اجتماعی یاردم آرقه‌لی قیزلر و عیاللر اوچون تعلیم امکانیتلرینی یره‌تماقده. یونسکو بو دستورلر رسمی تعلیم‌نینگ اۉرنینی باسه آلمسلیگینی، بیراق حاضرگی شرایطده مکتب و بیلیم یورتلردن محروم بۉلگنلرگه اۉقیشنی دوام اېتتیریش امکانینی بېریشی ممکنلیگینی تأکیدله‌یدی.
یونسک معلوماتلریگه کۉره، حاضرگچه قریب ۷۰ مینگ نفر تعلیم آلووچی اوشبو تشکیلات دستورلریدن فایده‌لنگن بۉلیب، اولر‌نینگ ۷۳ فایزینی عیاللر تشکیل اېته‌دی.
تشکیلات‌نینگ اَیتیشیچه، یقینده اۉتکزیلگن تدقیقات هم سوادخانلیک و کۉنیکمه‌لرنی رواجلنتیریش دستورلری عایله‌لر درآمدی‌نینگ آشیشی.
۲۰ ولایتده تعلیم دستورلری
یونسکو افغانستان‌نینگ ۲۰ ولایتیده تعلیم دستورلریگه اېگه اېکنینی معلوم قیلگن. اوشبو دستورلر افغان اۉقیتووچیلری آرقه‌لی و محلی اهالی بیلن همکارلیکده عملگه آشیریله‌دی. تشکیلاتگه کۉره، یونسکونینگ اوشبو دستورلرده خلق‌ارا اۉقیتووچیلری یۉق و برچه اۉقیتووچیلر افغانستانلیک دیر. اۉقیتووچیلر درس بېریشنی باشلشدن آلدین یونسکونینگ تعلیم صلاحیتینی آشیریش دستورلریده قتنه‌شه‌دی.
تعلیم صنفلری هم حدودلر‌نینگ احتیاجلرینی بهالش اساسیده و اجتماعی کوردیناتورلر بیلن موافقلشتیریلگن حالده تشکیل اېتیله‌دی. آدملر محلی یېتکچیلر، اۉقیتووچیلر و محلی اجتماعی ترماقلر آرقه‌لی صنفلر‌نینگ تشکیل اېتیلیشی و اولرگه قنده‌ی رۉیخطدن اۉتیش حقیده معلومات آله‌دی.
بیراق تعلیمگه محتاج آدملر سانی صنفلر و موجود بودجه امکانیتلریدن کۉپراق و شو سببلی برچه طلبگارلر اوشبو خدمتلردن فایده‌لنه آلمه‌یدی.
قَیتیب کېلگنلر هم اگر قمراوده‌گی ۲۰ ولایتدن بیریده بۉلسه‌لر، اوشبو دستورلردن فایده‌لنیشلری ممکن.
عایله‌لر درآمدینی آشیریش اوچون کۉنیکمه‌لر اۉرگه‌تیش
سوادخانلیک بیلن بیر قطارده، کسبی کۉنیکمه‌لر تعلیمی یونسکو دستورلری‌نینگ ینه بیر قِسمینی تشکیل اېته‌دی. تعلیم یۉنه‌لیشلری هر بیر جمعیت‌نینگ بازار احتیاجی و اقتصادی شرایطلریگه اساسلنیب تنلنه‌دی، شونده عیاللر و عایله‌لر اوچون درآمد تاپیش امکانیتی یره‌تیله‌دی.
تیکووچیلیک و کشته‌چیلیک، تېلفونلرنی ترمیملش، اېکینچیلیک و سبزه‌واتلرنی قَیته ایشلش، برق، چرم محصولاتلری ایشلب چیقریش، سوت محصولاتلرینی قَیته ایشلش، تۉقووچیلیک، نمت باسیش و ایلگک بیلن تۉقیش اوشبو دستورلرده اۉرگه‌تیله‌دیگن کۉنیکمه‌لردن اَیریملریدیر.
یونسکوگه کۉره، اَیریم عیاللر اوشبو کۉنیکمه‌لرنی اۉرگنگنیدن سۉنگ اۉزلری‌نینگ کیچیک بیزنسلرینی یۉلگه قۉییب، شو آرقه‌لی عایله‌لر خرجتلرینی تأمینلشگه حصه قۉشگن.
تشکیلات‌نینگ اَیتیشیچه، سوادخانلیک و کۉنیکمه اۉرگه‌تیش دستورلری بیر وقتده عملگه آشیریله‌دی، چونکه کۉپلب کسبی کۉنیکمه‌لرنی اۉزلشتیریش اوچون اۉقیش، یازیش و باشلنغیچ حساب-کتابلرنی عملگه آشیریش قابلیتی طلب اېتیله‌دی.
تیکووچیلیک، باغدارچیلیک و سبزه‌وات یېتیشتیریش کبی کۉنیکمه‌لر هم هر بیر جمعیت احتیاجیگه قره‌ب تنلنه‌دی.
کانادا و اروپا اتفاقی‌نینگ رۉلی
یونسکو کانادا و اروپا اتفاقی اوشبو تشکیلات‌نینگ افغانستاندهگی تعلیم دستورلرینی مالیه‌لشتیرووچی اساسی دونرلر قطاریده اېکنینی و اولر‌نینگ مالیوی یاردمی صنفلرنی کېنگه‌یتیریش همده اشتراکچیلر سانینی آشیریش امکانینی بېرگنینی اَیتماقده.
شونینگدېک، «تعلیم اوچون خلق‌ارا همکارلیک» و بیر قطار خلق‌ارا همکارلر اوشبو دستورلرنی قۉللب-قوّتلشده رۉل اۉینه‌یدی.
یونسکو اوشبو همکارلیکلر‌نینگ مقصدی فقط تعلیم آلیش امکانیتینی تأمینلش اېمس، بلکه اۉقووچیلر‌نینگ اۉزیگه بۉلگن ایشانچی و برداشلیلیگینی مستحکملش اوچون خوفسیز محیط یره‌تیش همده اولرنی کېله‌جککه تیّارلش اېکنینی تأکیدله‌گن.
دستورلرنی عملگه آشیریشده‌گی معمالر
یونسکو عینی پیتده افغانستانده تعلیم دستورلرینی عملگه آشیریش کۉپلب معمالرگه دوچ کېله‌یاتگنینی اَیتماقده. شرایط‌نینگ دایمی اۉزگریشی، جایلرده‌گی موجود قیینچیلیکلر، منبعلر‌نینگ چېکلنگنی و تعلیمنی دوام اېتتیریش اوچون خوفسیز همده مقابل یېچیملرنی تاپیش ضرورتی اوشبو دستورلر‌نینگ اساسی معمالری صفتیده کۉرسه‌تیلگن.
تشکیلات‌نینگ اَیتیشیچه، بونده‌ی شرایطده ایشلش خادملر و اونینگ همکارلری اوچون مشقتلی و اَیریم حاللرده امیدسیزلیککه سبب بۉله‌دی؛ شونگه قره‌مه‌ی، تعلیم یۉللرینی سقلب قالیش باره‌سیده‌گی سعی-حرکتلر دوام اېتماقده.
یونسکو: تعلیم آلیش حقوقی هېچ قنده‌ی شرطسیز قَیتریلیشی کېره‌ک
یونېسکا حساباتی‌نینگ یکونیده افغانستان قیزلری و عیاللری‌نینگ تعلیم آلیش حقوقیگه ینه بیر بار اورغو بېرگن.
تشکیلات افغانستان قیزلری و عیاللری تعلیم آلیش، ایشلش، اېرکین حرکتلنیش و اۉز کېله‌جگی حقیده قرار قبول قیلیش حقوقیگه اېگه اېکنینی اَیتماقده.
یونسکو جنسیت تېنگلیگی اوشبو تشکیلات‌نینگ استراتژیک استوار یۉنه‌لیشلریدن بیری اېکنینی تأکیدلب، عیاللر و قیزلرگه نسبتاً کمسیتیشنی قاره‌له‌گن همده اولر‌نینگ تعلیم آلیش حقوقینی زودلیک بیلن و هېچ قنده‌ی شرطسیز قَیتریشنی طلب قیلگن.
تشکیلات، شونینگدېک، خلق‌ارا مقیاسده افغانستانده قیزلر مکتبلرینی قَیته آچیش اوچون داوخواهلیک آلیب باره‌یاتگنینی و افغانستان قیزلری‌نینگ تعلیمی مسأله‌سینی خلق‌ارا کون ترتیبی‌نینگ یوقاری قِسمیده سقلشگه حرکت قیله‌یاتگنینی اَیتگن.
یونسکو فکریچه، عیاللر اوچون تعلیم فقط بیلیم آلیش دېگنی اېمس؛ او قدر-قیمت، برداشلیلیک و امید منبعی بۉلیب، عیاللر و اولر‌نینگ عایله‌لریگه ناانیق شرایطلرگه قرشی توریش و کېله‌جککه بۉلگن امیدنی یۉقاتمسلیککه یاردم بېره‌دی.
قیزلر‌نینگ تعلیم آلیشیگه قۉییلگن تقیق دوام اېته‌یاتگن بیر پیتده، اساسی سوال همان شوندن عبارت: افغانستان اۉز اهالیسی‌نینگ یریمی‌نینگ اشتراکیسیز متخصصلر یېتیشماوچیلیگی، تعلیمده‌گی انقراض و تاباره آرتیب باره‌یاتگن اقتصادی همده اجتماعی احتیاجلرینی قنده‌ی قاپله‌ی آله‌دی؟
