گوترش: افغانستان منطقه برقرارلیگی و خوفسیزلیگی اوچون بالقوه تهدید دیر
امین کاوه
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی باش کاتبی آنتونیو گوترش بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی خوفسیزلیک کېنگشیگه افغانستاندهگی وضعیتگه عاید اۉزی‌نینگ ارزیابلیگینی تقدیم اېتدی. اوشبو ارزیابلیکده افغانستاندهگی موجود وضعیت خلق‌ارا همجعمیت بیلن همکارلیک قیلیش اوچون قوله‌ی اېمسلیگی، خلق نینگ اساسی حقوقلری، اینیقسه، عیاللر حقوقلرینی تأمینلش بۉییچه عملی چاره‌لر کۉریش ضرورلیگی تأکیدلندی. گوترش خوفسیزلیک کېنگشیدن برقرار یاردم امکانیتینی تأمینلش اوچون ساغلیقنی سقلش، یشش و آزیق-آوقت خوفسیزلیگی کبی اساسی احتیاجلرگه یاردمنی سیاستدن آلیب تشلشنی سۉردی. اونینگ بهاله‌شیده، طالبان حکمرانلیگیدن حاضرگچه قۉشنی دولتلر، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی موسسه‌لری و باشقه خلق‌ارا منفعتدار تامانلر طالبان حکمرانلیگی آستیده‌گی باشقروو و انسان حقوقلری بیلن باغلیق وضعیتدن جدّی خواطرده اېکنی همده منطقوی برقرارلیککه افغانستاندن خوفسیزلیک بالقوه تهدیدلر موجودلیگی قید اېتیلگن. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی باش کاتبی نینگ بهاله‌شیده دونر دولتلر عیاللر و قیزلر حقوقلری‌نینگ چېکلنیشیگه جوابا یاردمینی چېکله‌گنی ایتیله‌دی. بو گزارش کۉره، چېکلاولر و طالبانگه ایشانچسیزلیک افغانستان‌نینگ بانک و خصوصی سکتورینی هم فلج قیلگن.
گوترش ، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی خوفسیزلیک کېنگشیده افغانستاندهگی وضعیتنی بهالشده، برقرار یاردمنی تأمینلش اوچون ساغلیقنی سقلش، یشش و آزیق-آوقت خوفسیزلیگی کبی شاشیلینچ احتیاجلرگه یاردمنی سیاستدن آلیب تشلش کېره‌کلیگینی ایتدی. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی باش کاتبی کمسیتمسلیک تمایلیگه رعایه قیلینیشینی تأکیدلر اېکن، برچه افغان فقرالری‌نینگ، خصوصاً، عیاللرنینگ اساسی حقوق و اېرکینلیکلری تأمینلنیشی، اولرنینگ برچه ساحه‌لرده اشتراک اېتیشی تأمینلنیشی ضرورلیگینی تأکیدله‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، افغانستان‌نینگ اقتصادی تیکلنیشی یۉلیده‌گی تۉسیقلرنی برطرف اېتیش اوچون خلق ارا یاردم و اقتصادی ملاقات و اصلاحاتلرنی کۉپه‌یتیریش کېره‌ک.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی باش کاتبی‌نینگ ارزیابلیک حساباتیده ایتیلیشیچه، افغانستاندهگی موجود وضعیت خلق ارا همجمعیت بیلن اۉز ارا همکارلیک قیلیش اوچون قوله‌ی اېمسلیگی، «طالبان» حرکتی خلق‌نینگ انسان‌پرورلیک، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی احتیاجلری همده اوستوار وظیفه‌لرنی اعتبارسیز قالدیرگنی ایتیله‌دی.
گوترش نینگ اوشبو ارزیابلیگیده تاکیدلنیشیچه، طالبان حکمرانلیگیدن حاضرگچه قۉشنی دولتلر، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی موسسه‌لری و باشقه خلق‌ارا منفعتدار تامانلر طالبان حکمرانلیگی آستیده‌گی باشقروو و انسان حقوقلری بیلن باغلیق وضعیتدن جدّی خواطرده بۉلگن، شونینگدېک، طالبلر حکمرانلیگی اوچون افغانستاندن منطقه امنیتی و خوفسیزلیگی اوچون بالقوه احتمالی تهدیدلر موجود.
اونینگ ارزیابلیگی شونی کۉرسه‌ته‌دیکی، عیاللر و قیزلرنینگ آغیر احوالی و اونینگ کېنگ کۉلملی عاقبتلریدن کېلیب چیققن خواطر حتا خلق ارا تینچلیک و خوفسیزلیککه خوف سالماقده. حساباتده تأکیدلنیشیچه، طالبان تامانیدن عیاللر و قیزلرنینگ تعلیم آلیشی، اۉقیشی و ایشلشیگه نسبتاً قۉیگن چېکلاولر بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ اساسی قدریتلریگه ماس کېلمه‌یدی.
حساباتگه کۉره، افغانستاندهگی حاضرگی وضعیت نینگ نارمللشووی باشی بېرک کۉچه‌گه آلیب کېلگن و مملکت کۉپلب خلق‌ارا محیطلرنی بای بېرگن. اونینگ سۉزلریگه کۉره، دنیانینگ افغانستان بیلن علاقه‌لری ناملوم حالتده، بو اېسه بو دولت اوچون جدّی عاقبتلرگه آلیب کېله‌دی.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی باش کاتبی‌نینگ ارزیابلیگیده، اساسن، طالبان تامانیدن عیاللر و قیزلرنینگ حقوقلرینی چېکلشیگه جوابا، رواجلنیش و تخنیکی یاردمنی خیریه قیلگن مملکتلر یاردم مقدارینی چېکله‌گنی تأکیدلنه‌دی. بو بهاگه کۉره، چېکلاولر و طالبانگه ایشانچسیزلیک افغانستان‌نینگ بانک و خصوصی سکتورینی فلج قیلگن. اوشبو حساباتده ایتیلیشیچه، اقتصاد جوده پست درجه‌ده، گرچه او موازنتگه اېگه بۉلسه-ده، اما ضعیفلیگیچه قالماقده.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی باش کاتبی‌نینگ بهاسی، مالیوی یاردم دونرلری‌نینگ قیسقریشی ممکن بۉلگن قیسقریشیگه افغانستانگه یاردم جۉنه‌تیش بۉییچه چېکلاولر و جهانی طلبلر سبب بۉلگنینی تن آلدی.
جناب گوترش خوفسیزلیک کېنگشیگه بېرگن توصیه‌لریده افغان خلقی‌نینگ سلامتلیگی، فراوانلیگی و خوفسیزلیگی نه‌فقط ایچکی مسأله اېکنلیگینی تأکیدله‌دی. افغانستان تورلی جمعیتلر بیلن تاریخ، مدنیت و سیاست نقطه‌ی نظریدن چوقور علاقه‌لرگه اېگه اېکنلیگینی تأکیدله‌دی. گوتېرریش‌نینگ ارزیابلیگیگه کۉره، افغانستان خلقیگه تأثیر قیله‌دیگن نرسه قۉشنی دولتلرگه، منطقه‌گه و حتا منطقه‌دن تشقریگه هم تأثیر قیله‌دی.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی باش کاتبی خلق ارا همجمعیتگه افغان خلقی، برچه سیاسی حزبلر و عدالتلی خلق ارا همجمعیت منفعتلرینی اۉز ایچیگه آلگن سیاسی یۉلنی بېلگیلشنی توصیه قیلدی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، ثمره‌لیراق مذاکره‌لر آلیب باریشگه امکان بېرووچی همده افغان و خلق‌ارا همجمعیت منفعتدار تامانلری اوستوارلیکلرینی عملگه آشیریشگه یاردم بېره‌دیگن اساسی یۉل خریطه‌سی ضرور.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی باش کاتبی‌نینگ ارزیابلیگیده ایتیلیشیچه، طالبان تامانیدن عیاللر و قیزلرگه نسبتاً قۉییلگن چېکلاولر بیر قنچه خلق‌ارا شرطنامه‌لر، جمله‌دن افغانستان تامانیدن ۲۰۰۲- ییلده قبول قیلگن عیاللرگه نسبتاً کمسیتیش‌نینگ برچه شکللریگه برهم بېریش تۉغریسیده‌گی (CEDAW)، مجبوریه‌تلریگه ضد کېله‌دی.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی باش کاتبی نینگ ایتیشیچه، افغانستان نینگ خلق ارا انستیتوتلر و تیزیملرگه هر قنده‌ی رسمی قوشیلیشی برچه فقرالرنینگ اشتراکینی، اینیقسه، افغانستاندهگی عیاللرنینگ یېتکچی رۉلینی طلب قیله‌دی. شونینگدېک، اونینگ مصلحتلشوولریده تېنگسیز خلق-اطوار و کمسیتیش نینگ باشقه شکللرینی یۉق قیلیشگه علیحده اعتبار قره‌تیلدی. گوترش نینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، بیر قطار قومی یاکه دینی آزچیلیک گروهلری اۉزلرینی چیتگه اوریلگن حس قیلماقده و طالبان حرکتیده کمسیتیش و تېنگسیزلیک مثاللرینی کېلتیرگن.
تشکیلات باش کاتبی‌نینگ بهالشیده آدملر دولت خدمتلرینی کۉرسه‌تیشده اۉز تشویشلرینی کۉترالمسلیگی یاکه دینی، سیاسی و مدنی حقوقلریدن فایده‌لنه آلمه‌سلیگی ایتیلگن. اونینگ تأکیدلشیچه، ناقانونی قاتللیکلر و حبسگه آلیشلر، جمله‌دن، عمومی عفو اعلان قیلینگنیگه قره‌مه‌ی، سابق حکومت خادملریدن، رسمیلر و خوفسیزلیک کوچلریدن اۉچ آلیش حقیده‌گی خبرلر دوام اېتماقده.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی باش کاتبی اوشبو تشکیلات‌نینگ خوفسیزلیک کېنگشیگه طالبان حرکتی‌نینگ کوچه‌ییب باره‌یاتگن چېکلاولری و نظارتی طفیلی افغانستانده مدنی محیط انچه پسه‌یگنینی و نتیجه‌ده مدنی جماعه‌چیلیک اعضالری و رسانه‌لر خادملری نینگ اۉز باشمچه حبسگه آلینیشیگه سبب بۉلگن.
افغانستان توپراغینی باشقه دولتلرگه قرشی ایشله‌تمسلیک و مخدر مادّه‌لر سوداسی‌نینگ آلدینی آلیش بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی باش کاتبی نینگ اوشبو بهالشده‌گی توصیه‌لریدن دیر. اونینگ تأکیدلشیچه، ترورچی گروهلر، جمله‌دن، «القاعده» جنگریلری افغانستانده اېرکین حرکت قیلیش حقوقیگه اېگه. گوترش نینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، پاکستان تحرک طالبان و اولرنینگ افغانستاندهگی باشقه اتفاقچیلری زۉرآورلیک دستورلرینی رېجه‌لشتیرماقده. ارزیابلیکده بو گروهلرنینگ بعضیلری پاکستان ایچیده‌گی عنصرلر بیلن باغلیقلیگی قید اېتیلگن.
باش کاتب‌نینگ ارزیابلیگی شونی کۉرسه‌تدیکی، عایله درجه‌سیده‌گی فراوانلیک شرایطی همان آغیر. اونینگ سۉزلریگه کۉره، حاضرگی کمکلر یاردمگه محتاج برچه افغانلر اوچون یېترلی اېمس. گوترش نینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، آدملر اۉزلری‌نینگ سیاسی، اقتصادی، مدنی و اجتماعی حقوقلریدن فایده‌لنیشلری اوچون افغانستاننی دنیا بیلن باغلش‌نینگ تجارت، ترانزیت و باشقه یۉللرینی فعاللشتیریش ضرور.
اونینگ ارزیابلیگیده بانک تیزیمی حلی هم نارمل فعالیت کۉرسه‌تمه‌یاتگنی، ۲۰ دن آرتیق تجارتی دادوستد و باشقه تۉلاولر دېیرلی تۉلیق نار‌سمی کاناللر آرقه‌لی عملگه آشیریله‌یاتگنی قید اېتیلگن. ایچکی ناخالص ایشلب چیقاریشنی کمه‌یتیریشدن علاوه، کته پسه‌ییش خوفیگه رۉپه ره دیر.
باش کاتب نینگ ارزیابلیگیده تأکیدلنگنیدېک، کینک کۉلملی حکومتنی یره‌تیش خلق و جهان همجمعیت نینگ اراده‌سی؛ اما طالبان بونگه حلی راضی بۉلگنی یۉق. گوترش خوفسیزلیک کېنگشیده افغانستان تورلی و کۉپ ملتلی، کۉپ مذهبلی، کۉپ تیللی و کۉپ مدنیتلی مملکت اېکنلیگینی، اولرنینگ برچه‌سینی اۉز ایچیگه آلیشی و مملکت حکومت توزیلمه‌لریده رۉل اۉین‌شی کېره‌کلیگینی ایتدی.
اوشبو حسابات افغانستانگه قۉشنی دولتلرنی منطقه‌ده تینچلیک و برقرارلیک اوچون مهم بۉلگن کېنگ قمراولی، تېزکار و مسوولیتلی حکومت یره‌تیشگه چقیردی. شونینگدېک، او خوفسیزلیک کېنگشیگه کیچیک علاقه گروهینی توزیش کېره‌کلیگینی مصلحت بېردی. اوشبو علاقه گروهی خلق‌ارا منفعتدار تامانلر اۉرته‌سیده‌گی حرکتلر و یاندشوولرنی موافقلشتیره‌دی.
اوشبو ارزیابلیک خوفسیزلیک کېنگشیگه یوباریلگن، عینِ پیتده اوشبو تشکیلات بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی باش کاتبیدن افغانستاندهگی وضعیتنی شو ییل ۱۶ مارچ کونی اوشبو کېنگشگه مستقل ارزیابلیگینی تقدیم قیلیشنی سۉره‌گن اېدی.
