محیط درونی حجره از بیرون آن متفاوت است. این اختلاف در تمام مدت زیست حجره بوسیله یک غشای نازک که سطح حجره را میپوشاند که آن را غشای حجروی یا غشای سیتوپلاسمی میگویند که ورود و خروج مولکولها و یونها از کنترل میکند.
نگاه اجمالی
غشای حجروی ساختمانی است به ضخامت که محدوده حجره را معین کرده و به عنوان سد انتخابی ، مبادله مواد بین حجره و محیط اطرافش را کنترل میکند.
غشا از دو لایه فسفو لیپیدی ساخته شده که در آنها مجموعههای پروتئینی بطور پراکنده وارد شدهاند.
لیپیدهای غشا
لیپیدهای غشایی شامل فسفولیپید، فسفوگلیسرید و اسفنگولیپید و کلسترول میباشد. فسفولیپیدها مولکولهایی هستند که از یک قسمت سر مانند و یک دنباله متصل به آن تشکیل شدهاند. قسمت سری که به سر قطبی Polar head نیز موسوم است، حاوی گروه فسفات بوده و آب دوست Hydropgilic میباشد قسمت دنباله از دو زنجیره اسید چرب تشکیل شده و آب گریز Hydrophobic میباشد. دنباله غیر قطبی Non polartail نیز نامیده میشود.
فسفولیپیدها در این ساختمان دولایه به ترتیبی است که قطبهای هیدروفیل آنها در سطح داخلی و خارج سیتوپلاسم و دنبالههای هیدروفوب آنها در مرکز قرار گرفته است و همین امر باعث سه لایه دیده شدن غشا با میکروسکوب الکترونی میگردد. از دیگر لیپیدهای غشایی ، کلسترول میباشد که در حد فاصل اسیدهای چرب قرار گرفته است. میزان سیالیت غشا بستگی به میزان کلسترول آن دارد. هرچه کلسترول بیشتر سیالیت غشا نیز بیشتر خواهد بود.
پروتئینهای غشا
پروتئینها که در اکثر غشاها بیش از ۵۰ درصد وزن آن را تشکیل میدهند، دارای وظایف ساختمانی مانند حفظ شکل حجره مانند حجره های سرخ خون (گلبول سرخ خون ) و عملکری (مثل فعالیت آنزیمی) متعدد میباشند. این پروتئینها به دو صورت محیطی percpheral و سراسری یا داخلی Integral protein دیده میشوند و انواع آنها در ارگانلها و حجرههای مختلف میتواند متفاوت باشد.
انواع پروتئینهای غشا
• پروتئینهای محیطی : در سطح غشا قرار دارند و بسیاری از آنها دارای فعالیت آنزیمی میباشند.
• پروتئینهای مضاعف: پروتئینهای مولکولی هستند که مستقیما در داخل لیپید دو لایه قرار گرفتهاند. اندازه این پروتئینها به حدی است که سراسر ضخامت لیپید دولایه را طی میکنند و در هر دو سطح غشا نمایان هستند و یا اینکه تا حدی در ضخامت لیپید دو لایه فرو رفتهاند و فقط در سطح داخلی یا خارجی غشا نمایان میباشند. از آنجا که مواد محلول در آب قادر به عبور از لیپید دولایه نمیباشند عقیده بر این است که پروتئینهای سراسری به عنوان کانالهایی برای مبادله مواد محلول در آب از قبیل یونها عمل میکنند.
کربوهیدراتهای غشا
کربوهیدراتهای غشا از نوع الیگوساکاریدها میباشند. الیگوساکاریدها به کربوهیدراتهای متشکل از چند واحد قندی اطلاق میگردد. الیگوساکاریدها عمدتا در سطح خارجی غشا و متصل با پروتئینها و لیپیدها یعنی به صورت گلیکوپروتئین و گلیکولیپید دیده میشوند. ترکیبات فوق هم دارای خاصیت آنتی ژنیک میباشند و هم به عنوان رسپتور (گیرنده) در سطح حجره عمل میکنند. وجود رسپتور در سطح حجره باعث میشود که مواد معینی بتوانند وارد حجره شوند و یا حجره نسبت به هورمون معینی که رسپتور آن را دارد عکسالعمل نشان دهد.
سیستمهای انتقال از غشا
انتشار
مبادله مواد منحله در لیپید، آب ، اکسیژن و کاربن دای اکساید بین حجره و محیط اطراف انتشار نامیده میشود. در صورتی که انتشار مواد با اتصال به مولکولهای دیگر تسریع گردد آن را انتشار تسهیل شده مینامند. چون انتشار تسهیل شده با دخالت پروتئینهای مضاعف صورت میگیرد. پروتئینهای دخیل در این امر را حامل Porter یا انتقال دهنده گویند.
آسموز:
منشا فشار آسموزی حرکت ذرات محلل است که در آن از غلظت بیشتر به سمت غلظت کمتر حرکت می کند.
اسمز در فرایندهای فیزیولوژیکی گیاهی و حیوانی نقش دارد عبور مواد از جدار نیمه نفوذ سلول زنده ،کار کلیه ها و بالارفتن شیره گیاهی در درختان مهمترین نمونه های اسمر است.
غشای گلبولهای سرخ خون از نوع نیمه نفوذ است اگر گلبولهای قرمز در آب خالص قرار گیرند،آب به درون آن نفوذ کرده و مایعات آن را رقیق می کند .در نتیجه گلبول متورم شده وجدار آن پاره می شود واگر گلبولهای قرمز در محلول غلیظ قند قرار گیرند ،آب درون گلبلها از غشای آنها عبور کردهو محلول اطراف آنها را رقیق می کند .در نتیجه، گلبولها چروکیده می شود.
انتقال فعال Active transport
نقل و انتقال الکترولیتها (Ca, Cl, K, Na) بین حجره و محیط اطراف آن اگر بر خلاف شیب غلظت و با صرف انرژی انجام میگیرد.
آندوسیتوز Endocytosis
• پینوسیتوز : در این روش که به آشامیدن حجره نیز موسوم است ابتدا مایعات و مواد محلول و بسیار ریز به رسپتورهای غیر اختصاصی سطح حجره متصل میشوند سپس غشا در آن ناحیه فرو رفته شده و به تدریج با عمق رشد ، فرورفتگی و بهم چسبیدن لبههای آن قسمت فرو رفته به صورت وزیکول در آمده و از غشای حجره جدا شده و در سیتوپلاسم رها میگردد. این وزیکول ممکن است به لیزوزوم پیوسته و تحت تاثیر آنزیمهای آن قرار گیرد و یا به عنوان حامل عمل کرده و پس از طی بخش داخلی حجره و پیوستن به غشای مقابل محتویات خود را از حجره عبور میدهند. عبور مواد از دیواره مویرگها نمونهای از این روش میباشد.
• آندوسیتوز با واسطه رسپتور : این روش انحصارا برای ورود موادی معین درون حجرههایی معین مورد استفاده قرار میگیرد، نیازمند اتصال ماده با رسپتور اختصاصی مربوطهاش در سطح حجره میباشد. برخی از هورمونها و برخی ویروسها به این طریق وارد حجره میشوند.
• فاگوسیتوز: فاگوسیتوز در مقایسه با آندوسیتوز با واسطه رسپتور ، روشی غیر اختصاصی است.
حجرههای معینی مانند ماکروفاژها با استفاده از این روش ، باکتریها و قارچهای وارد شده به بدن و یا حتی حجرههای آسیب دیده و فرسوده را فاگوسیتوز میکنند.
اگزوسیتوز
برعکس آندرسیتوز در عمل اگزوسیتوز مواد از محیط داخل حجره به خارج از حجره انتقال مییابند. این مواد که شامل ذرات ترشحی ساخته شده در حجره و یا مواد باقیمانده حاصل از تجزیه لیزوزوم میباشند به صورت وزیکول ترشحی یا دفعی دیده میشوند. پس از چسبیدن وزیکول ترشحی یا دفعی به غشای حجره ، غشا در محل چسبیدگی از بین میرود و به این طریق محتویات وزیکول به خارج از حجره تخلیه میگردد.
وظایف غشای حجروی
۱. حفظ شکل مشخص حجره و جلوگیری از خروج محتویات آن. این عمل برای پردهای که فقط ۷۵ آنگستروم ضخامت دارد بسیار عجیب و ناباورانه است. اگر غشای حجروی در محلی پاره شود، سیتوپلاسم از آن محل خارج میشود و حجره میمیرد.
۲. جلوگیری از خروج مواد لازم برای حجره و وارد کردن موادی که حجره لازم دارد. این غشا مانند یک نگهبان جلوی عبور مواد ممنوع الخروج یا ممنوع الورود را میگیرد و تنها آنهایی را که لازم است، وارد حجره میکند. موادی که وارد حجره میشوند دو گروه هستند: یک گروه بطور عادی وارد حجره میشوند، بعنی از آنها که مقدار آنها در خارج حجره بیشتر است، به داخل آن منتشر میشوند. گروه دیگر نحوه ورودشان بسیار جالب است.
زیرا ممکن است مقدار آنها در داخل حجره چندین برابر بیرون باشد و ظاهراً باید از آن خارج شوند، ولی در جدار غشای حجروی موادی وجود دارد که آنها را به داخل میبرد. این مواد شیمیایی ، مانند مورچههایی که دانههای گندم و سایر مواد غذایی را میگیرند و به داخل لانه خود میبرند، به موادی که باید به داخل حجره برده شود میچسبند و سپس همراه آنها از غشای حجروی عبور میکنند، ولی قبل از رسیدن به سیتوپلاسم ، ماده مزبور را رها کرده و آن را با فشار وارد سیتوپلاسم میکنند و خود فوراٌ برای آورن طعمه جدید به طرف خارج غشا میروند. مواد شیمیایی دیگری نیز وجود دارند که همین عمل را در مورد خارج کردن موادی که حجره لازم ندارند، انجام میدهند.




