اظهارات اخیر سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، درباره ضرورت واگذاری مسوولیت مدیریت پرونده افغانستان به کشورهای منطقه، بار دیگر اهداف راهبردی مسکو در قبال این کشور را در کانون توجه قرار داده است. لاوروف در چهارمین کنفرانس بین‌المللی امنیت اوراسیا که چهارم نوامبر ۲۰۲۶ در مینسک برگزار شد، تأکید کرد که کشورهای خارج از منطقه در حل مشکلات افغانستان ناکام بوده‌اند و کشورهای همسایه باید مسوولیت بیش‌تری در قبال آینده این کشور بر عهده بگیرند. او همچنین فرمت مسکو را یکی از مهم‌ترین سازوکارهای ایجاد اجماع منطقه‌ای معرفی کرد. این موضع‌گیری در ظاهر بر تقویت همکاری‌های منطقه‌ای تأکید دارد، اما در لایه عمیق‌تر، بخشی از تلاش روسیه برای محدود کردن نفوذ غرب، تثبیت جایگاه طالبان و گسترش نفوذ سیاسی، امنیتی و اقتصادی خود در آسیای مرکزی و افغانستان است.
افغانستان از زمان بازگشت طالبان به قدرت در آگست ۲۰۲۱، به یکی از مهم‌ترین مسایل امنیتی و سیاسی کشورهای منطقه تبدیل شده است. با وجود پایان حضور نظامی امریکا و ناتو، فعالیت گروه‌های مسلح، قاچاق مواد مخدر، افراط‌گرایی و بحران‌های سیاسی و اقتصادی همچنان بر ثبات منطقه تأثیر می‌گذارند. در چنین شرایطی، مسکو می‌کوشد خود را به‌عنوان یکی از بازیگران اصلی مدیریت پرونده افغانستان مطرح کند و با تقویت سازوکارهای چندجانبه، روند تصمیم‌گیری درباره این کشور را به چارچوب‌های منطقه‌ای نزدیک به خود انتقال دهد.
نخستین هدف راهبردی روسیه، جلوگیری از بازگشت حضور نظامی و امنیتی امریکا و ناتو به افغانستان و پیرامون آن است. از نگاه کرملین، خروج نیروهای امریکایی در سال ۲۰۲۱ فرصتی برای بازآرایی موازنه قدرت در منطقه فراهم کرد؛ فرصتی که مسکو نمی‌خواهد با بازگشت زیرساخت‌های نظامی غرب به افغانستان یا استقرار پایگاه‌های جدید در آسیای مرکزی تضعیف شود. لاوروف پیش‌تر نیز در هشتمین نشست فرمت مسکو، در پنجم اکتوبر ۲۰۲۶، استقرار زیرساخت‌های نظامی ناتو در افغانستان و کشورهای همسایه را، صرف نظر از عنوان و شکل آن، غیرقابل قبول خوانده بود. بنابراین، تأکید بر مدیریت منطقه‌ای افغانستان را باید بخشی از سیاست گسترده‌تر روسیه برای محدود کردن حضور راهبردی غرب در حوزه امنیتی اوراسیا دانست.
هدف دوم مسکو، تبدیل فرمت مسکو به محور اصلی هماهنگی سیاست‌های منطقه‌ای در قبال افغانستان است. این سازوکار که از سال ۲۰۱۷ شکل گرفته، زمینه گفت‌وگو میان روسیه، چین، ایران، پاکستان، هند و کشورهای آسیای مرکزی را فراهم کرده است. کرملین از طریق تقویت این چارچوب می‌کوشد از جایگاه یک بازیگر ذی‌نفع فراتر رود و در شکل‌دهی به دستور کار سیاسی و امنیتی منطقه، نقش محوری‌تری به دست آورد.
اهمیت این رویکرد با تصمیم روسیه برای به‌رسمیت‌شناختن رژیم طالبان در جولای ۲۰۲۵ بیش از پیش آشکار شد؛ اقدامی که مسکو را به نخستین کشوری تبدیل کرد که چنین گامی برداشت. این تصمیم نشانه تغییر تدریجی سیاست روسیه از تعامل محتاطانه با طالبان به سوی برقراری مناسبات رسمی‌تر و تلاش برای تقویت جایگاه سیاسی این رژیم در معادلات منطقه‌ای بود. با این حال، هشتمین نشست فرمت مسکو در اکتوبر ۲۰۲۶ نشان داد که دستیابی به اجماع منطقه‌ای چندان آسان نیست. اختلاف میان هیات‌های طالبان و پاکستان بر سر فعالیت تحریک طالبان پاکستان (TTP) و نحوه انعکاس موضوع تروریسم در بیانیه پایانی، مانع صدور بیانیه مشترک شد. این رویداد نشان داد که اشتراک در نگرانی‌های امنیتی الزاماً به همگرایی سیاسی منجر نمی‌شود.
برای مسکو، این اختلاف‌ها در عین حال که مانعی بر سر راه اجماع منطقه‌ای به شمار می‌روند، فرصتی برای تقویت نقش میانجی‌گرانه روسیه نیز فراهم می‌کنند. کرملین می‌کوشد با نزدیک کردن دیدگاه‌های متعارض، جایگاه خود را به‌عنوان محور هماهنگی در پرونده افغانستان تثبیت کند. با این حال، ناکامی نشست در دستیابی به موضع مشترک نشان داد که تبدیل این نقش به نفوذ مؤثر بر تصمیم‌گیری‌های منطقه‌ای همچنان با محدودیت‌هایی روبه‌رو است.
مساله دیگر در محاسبات روسیه، امنیت آسیای مرکزی است. افغانستان در مجاورت تاجیکستان، اوزبیکستان و ترکمنستان قرار دارد و گسترش ناامنی در آن می‌تواند پیامدهای مستقیمی برای کشورهای منطقه داشته باشد. فعالیت داعش خراسان، حضور گروه‌های مسلح فراملی، قاچاق مواد مخدر و احتمال نفوذ جریان‌های افراطی از نگرانی‌های اصلی مسکو محسوب می‌شوند. روسیه می‌داند که بی‌ثباتی افغانستان می‌تواند امنیت آسیای مرکزی و در نتیجه منافع سیاسی و نظامی این کشور را تحت تأثیر قرار دهد. از همین رو، کرملین تلاش می‌کند از طریق تعامل با طالبان، همکاری‌های اطلاعاتی و امنیتی را گسترش دهد و این گروه را به مقابله با تهدیدهای فرامرزی متقاعد سازد. با این حال، اختلاف طالبان و پاکستان بر سر فعالیت تحریک طالبان پاکستان، پرسش‌هایی را درباره توانایی و اراده طالبان برای مهار گروه‌های مسلح مطرح می‌کند.
در کنار ملاحظات امنیتی، روسیه به دنبال بهره‌گیری از موقعیت جغرافیایی افغانستان برای گسترش روابط اقتصادی و تجاری خود با جنوب آسیاست. افغانستان می‌تواند حلقه اتصال آسیای مرکزی با پاکستان، ایران و بازارهای جنوب آسیا باشد. این ظرفیت، به‌ویژه در شرایطی که روابط اقتصادی روسیه با غرب با محدودیت‌های گسترده روبه‌رو است، اهمیت بیش‌تری یافته است. گسترش صادرات، مشارکت در طرح‌های انرژی، توسعه خطوط راه‌آهن و دسترسی به بازارهای جدید از جمله اهداف اقتصادی مسکو در این زمینه است. پروژه‌هایی مانند تاپی، کاسا-۱۰۰۰ و دیگر طرح‌های اتصال منطقه‌ای نیز در صورت تأمین ثبات افغانستان می‌توانند فرصت‌های تازه‌ای برای همکاری اقتصادی فراهم کنند؛ هرچند روسیه طراح یا مالک اصلی همه این پروژه‌ها نیست.
سفر معاون نخست‌وزیر روسیه به کابل در ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶، برای سومین بار و همراه با هیاتی متشکل از بیش از ۷۰ بازرگان روس، را نیز می‌توان در چارچوب تلاش مسکو برای گسترش مناسبات اقتصادی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های ترانزیتی افغانستان ارزیابی کرد. در جریان این سفر، ده قرارداد تجاری به ارزش ۱۰۳ میلیون دالر میان بخش خصوصی دو طرف به امضا رسید.
رابطه روسیه با چین نیز یکی دیگر از ابعاد مهم سیاست مسکو در افغانستان است. دو کشور در مخالفت با بازگشت حضور نظامی امریکا و ناتو دیدگاه‌های مشترکی دارند، اما اولویت‌های آن‌ها در افغانستان یکسان نیست. چین بیشتر بر امنیت مرزهای سین‌کیانگ، دسترسی به منابع معدنی، سرمایه‌گذاری و توسعه مسیرهای تجاری تمرکز دارد؛ در حالی که روسیه حفظ نفوذ سیاسی و امنیتی در آسیای مرکزی و جلوگیری از حضور قدرت‌های رقیب را در اولویت قرار می‌دهد. چین از ظرفیت اقتصادی بیش‌تری برای سرمایه‌گذاری در افغانستان برخوردار است، اما روسیه می‌کوشد جایگاه سیاسی و امنیتی خود را حفظ کند. از این رو، همکاری مسکو و بیجینگ، در کنار منافع مشترک، می‌تواند با رقابت بر سر میزان نفوذ نیز همراه باشد.
بخش مهم دیگر سیاست روسیه، حمایت سیاسی از طالبان و تلاش برای تبدیل این گروه به شریک منطقه‌ای مسکو است. روسیه انتظار دارد طالبان مانع گسترش فعالیت داعش خراسان شوند، از انتقال ناامنی به آسیای مرکزی جلوگیری کنند و زمینه توسعه همکاری‌های امنیتی و اقتصادی را فراهم سازند. در مقابل، طالبان نیز روابط با روسیه را فرصتی برای کاهش انزوای سیاسی و تقویت جایگاه خود در مناسبات خارجی می‌دانند. با این حال، رویکرد مسکو با یک تناقض اساسی روبه‌رو است: روسیه از یک‌سو خواهان ثبات و امنیت افغانستان است، اما از سوی دیگر، حمایت سیاسی از طالبان، بدون تأکید مؤثر بر شکل‌گیری ساختاری سیاسی فراگیر، می‌تواند به تداوم اختلافات داخلی و تشدید بحران مشروعیت در این کشور بینجامد.
تغییر رویکرد روسیه در قبال نیروهای مخالف طالبان نیز در همین چارچوب قابل بررسی است. مسکو در دهه ۱۹۹۰ از ائتلاف شمال و نیروهای مخالف طالبان حمایت می‌کرد، اما در سال‌های اخیر، تعامل با رژیم مستقر در کابل را در اولویت قرار داده است. این تغییر می‌تواند فضای دیپلماتیک نیروهای مخالف طالبان در روسیه را محدود کند. با این حال، کرملین ممکن است برای حفظ قدرت چانه‌زنی خود، ارتباطات محدود با جریان‌های سیاسی و قومی مختلف افغانستان را نیز حفظ کند؛ هرچند در شرایط کنونی، اولویت اصلی آن مناسبات با طالبان است.
برای تاجیکستان و دیگر کشورهای آسیای مرکزی، اظهارات لاوروف از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ زیرا تحولات افغانستان مستقیماً بر امنیت و چشم‌انداز همکاری‌های منطقه‌ای آنان تأثیر می‌گذارد. تاجیکستان به دلیل مرز طولانی با افغانستان، از جایگاه مهمی در معادلات سیاسی و امنیتی منطقه برخوردار است و می‌تواند در شکل‌دهی به رویکرد مشترک کشورهای همسایه نقش مؤثری ایفا کند. دوشنبه در کنار تأکید بر امنیت مرزها و جلوگیری از گسترش افراط‌گرایی، از ثبات افغانستان، توسعه تجارت و گسترش ارتباطات اقتصادی و ترانزیتی منطقه‌ای حمایت می‌کند. همچنین، تأکید این کشور بر مشارکت اقوام و گروه‌های مختلف در ساختار سیاسی افغانستان، بیانگر توجه به پیوند میان ثبات پایدار و فراگیری سیاسی است. افزایش مسوولیت کشورهای منطقه می‌تواند فرصتی برای تقویت نقش تاجیکستان در روندهای سیاسی و امنیتی افغانستان باشد؛ مشروط بر آن‌که این روند بر پایه مشارکت واقعی و برابر کشورهای همسایه و احترام به منافع مشترک آنان شکل گیرد. تاجیکستان با تکیه بر موقعیت جغرافیایی، تجربه و پیوندهای منطقه‌ای خود می‌تواند ضمن گسترش همکاری‌های امنیتی و اقتصادی با روسیه و دیگر شرکای منطقه‌ای، نقش سازنده‌تری در تقویت ثبات افغانستان ایفا کند و هم‌زمان بر ضرورت شکل‌گیری ساختاری سیاسی فراگیر و برخوردار از حمایت گسترده داخلی تأکید ورزد.
در نهایت، اظهارات لاوروف را نباید صرفاً دعوتی برای همکاری منطقه‌ای در حل بحران افغانستان دانست. این موضع‌گیری بخشی از تلاش روسیه برای بازتعریف نظم امنیتی اوراسیا و تثبیت جایگاه خود به‌عنوان یکی از قدرت‌های اصلی تصمیم‌گیرنده درباره افغانستان است. مسکو می‌خواهد نفوذ غرب را محدود کند، طالبان را به شریک امنیتی و سیاسی خود تبدیل سازد، همکاری کشورهای منطقه را در چارچوب فرمت مسکو افزایش دهد و از موقعیت جغرافیایی افغانستان برای گسترش نفوذ اقتصادی و راهبردی خود بهره ببرد. با این حال، اختلافات میان پاکستان و طالبان، نگرانی‌های تاجیکستان، منافع مستقل چین و هند و بحران مشروعیت سیاسی طالبان، تحقق این اهداف را با دشواری روبه‌رو می‌کند.
