خیلی‌ها نباید این کتاب را بخوانند؛ گفت‌وگو با حمیرا قادری

نویسنده در میدان جنگ حضور ندارد؛ در اتاقش نشسته و از پرده تلویزیون خانه‌اش، سقوط زنان، سقوط مردان و سقوط کشورش را تماشا می‌کند. وقتی لب به گیلاس چای می‌برد، می‌لرزد؛ زیرا به یاد بیست‌وپنج سال پیش می‌افتد. خاطره‌ها و تجربه‌هایش در ذهن او منعکس می‌شوند؛ ضرب شلاق طالبان، ماجرای جنگ‌ها و تلخی‌های آن زمان، مثل سریالی در سرش می‌چرخند. چشمانش نیز به پرده‌ای دوخته شده که در آن خبری نیست، جز سقوط، بیچاره‌گی و شنیدن نعره پیروزی از دهان کسانی که حتا شنیدن نام‌شان در دلش وحشت می‌افکند.

بیست‌وپنج سال پیش، دختر نوجوانی بود؛ دختری جنگ‌دیده که شاهد قتل چندین نفر به‌دست طالبان بود و بسیار مراقب بود تا خودش کشته نشود. اکنون مادری است که خانه و فرزند دارد و می‌ترسد پسرش را از دست بدهد. غم ازدست‌دادن پسر، غم سقوط، هجوم خاطره‌ها و مشاهده دوباره دربه‌دری و خاک‌به‌سری، بر او فشار می‌آورند و زنده‌گی را به کامش تلخ می‌سازند. او نمی‌داند کجای شب پنهان شود.

پنج سال پس‌از سقوط، اکنون کتابی را منتشر کرده است که بار دیگر دیگران را به سقوط می‌برد. من می‌پرسم: چرا سقوط کابل را روایت کنیم؟ چرا رنج زنان افغانستان باید روایت شود؟ و نوشتن درباره رنج زنان چه هزینه‌ای دارد؟ کتاب کجای شب پنهان شوم، از چگونه شبی سخن می‌گوید؛ شب یک زن، شب یک سقوط یا شب فروپاشی یک تاریخ؟ آیا این کتاب را می‌توان سند ادبی از سقوط کابل دانست یا باید آن را مستقل از رویداد سیاسی، به‌عنوان اثری درباره انسان و سرنوشت خواند؟ و او پاسخ می‌دهد: «خیلی‌ها نباید این کتاب را بخوانند.»

حمیرا قادری کیست؟

حمیرا قادری، متولد سال ۱۳۵۸ هجری شمسی در کابل است. او اصالتاً اهل هرات است. آموزش‌های ابتدایی را در کابل فراگرفت و تحصیلات دانشگاهی خود را تا مقطع دکتری در رشته زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه علامه طباطبایی ایران ادامه داد. در سال ۲۰۱۴ نیز از یکی از دانشگاه‌های هند مدرک دکتری گرفت. پس از پایان تحصیلات، به کشور بازگشت، استاد دانشگاه شد و فعالیت خود را به‌عنوان مشاور وزیر کار و امور اجتماعی آغاز کرد.

مسیر داستان‌نویسی او از سال ۱۳۷۱ آغاز شد؛ در همین سال نخستین داستان‌های خود را نوشت و هم‌زمان به انتشار آن‌ها پرداخت. در سال‌های نخست، داستان‌هایی از او در نشریات مختلف، از جمله «روزنامه اتفاق اسلام»، «اورنگ هشتم»، «قلم هفتم»، «هزارویک‌شب» و «مجله هری»، منتشر شد. در سال ۱۳۸۷، دو کتاب او از سوی انتشارات روزگار به چاپ رسید: یک مجموعه‌داستان کوتاه با عنوان گوشواره انیس و یک اثر پژوهشی به‌نام بررسی روند داستان‌نویسی در افغانستان.

در سال ۱۳۸۳، داستان باز باران اگر می‌بارید برای او لوح تقدیر سومین دوره جایزه ادبی صادق هدایت را به ارمغان آورد. او نخستین نویسنده افغانستان است که این افتخار را کسب کرده است. رقص در مسجد مشهورترین کتاب اوست که به زبان انگلیسی نوشته شده است. نیویارک تایمز این کتاب را در صدر کتاب‌هایی قرار داد که به علاقه‌مندان ادبیات توصیه می‌شود. مجله «مردم»، یکی از پرتیراژترین مجلات امریکا، آن را «کتاب هفته» معرفی کرد. همچنین، «یو‌اس‌ای تودی» آن را در جایگاه چهارم، پس‌از کتاب خاطرات باراک اوباما، رییس‌جمهور پیشین امریکا، به‌عنوان یکی از پنج کتابی معرفی کرد که نباید از خواندن آن‌ها غافل شد. کجای شب پنهان شوم، تازه‌ترین اثر نویسنده، در این گفت‌وگو، محور کار ما قرار گرفته است.

۸صبح: ⁠عنوان کتاب جدید شما، کجای شب پنهان شوم، است؛ ظاهراً پرسشی سرشار از اضطراب، تنهایی و بی‌پناهی است. شب در این عنوان چه معنایی دارد؟ با چگونه شبی روبه‌رو هستیم: شبِ یک زن، شبِ یک سرزمین یا شبی پُر از قصه؟

حمیرا قادری: کجای شب پنهان شوم، روایت روزهای سقوط افغانستان در آگست ۲۰۲۱، است؛ روزهایی که من در کابل، همراه با پسرم سیاوش، شاهد فروپاشی شهری بودم که خانه و زنده‌گی‌ام را در آن ساخته بودم. کتاب از خبر سقوط هرات آغاز می‌شود و به روزهای سقوط کابل می‌رسد. در میان تماس‌های خانواده‌گی، خبرهای جنگ، نگرانی برای برادرانم و تلاش برای حفظ امنیت سیاوش، می‌کوشم زنده‌گی روزمره را ادامه بدهم. اما هر روز انتخاب‌هایم کم‌تر می‌شود و سرانجام با پرسش دشوار ماندن یا رفتن روبه‌رو می‌شوم.

«شب» در عنوان کتاب من هم شب یک زن است و هم شب یک سرزمین. شب ترس ازدست‌دادن فرزندم است؛ شب سقوط کابل است و شب خاطرات تلخی که از 1996م. با من مانده‌اند. وقتی طالبان در آگست ۲۰۲۱، دوباره به کابل رسیدند، تمام ترس‌های بیست‌وپنج سال پیش با من برگشتند. انگار نوجوانی ناخوشایندم که گمان می‌کردم پُشت سر گذاشته‌ام، دوباره زنده شده بود. این بار اما من دختر نوجوان ۱۹۹۶ نبودم. مادر بودم و پسری داشتم که باید از او مراقبت می‌کردم. خانه‌ای داشتم، زنده‌گی‌ای ساخته بودم و به آینده امیدوار بودم. ناگهان همه‌چیز در برابر چشمانم فرو ‌ریخت.

راستش من دوست ندارم سقوط افغانستان را زنانه و مردانه کنم. طالبان همه را دچار مصیبت کرده‌اند. مردان افغانستان هم خانه، کار، آزادی، عزیزان و آینده خود را از دست داده‌اند. اما نمی‌توانم انکار کنم که بازگشت طالبان برای زنان درد مضاعف دارد. من این درد را یک بار در نوجوانی تجربه کرده بودم و حالا پس‌از بیست‌وپنج سال، دوباره با آن روبه‌رو می‌شدم.

در این کتاب، شما با زنی تنها روبه‌رو می‌شوید؛ زنی که هم امیدوار است و هم ناامید، گاهی شجاع است و گاهی به‌شدت هراسان، برای ماندن دلیل دارد و برای رفتن هم. زنی که به تصمیم‌های خودش شک می‌کند، اما هنوز به حرف‌زدن و نوشتن باور دارد.

در آن روزهای تلخ، ما همچنان تلاش می‌کردیم مثل روزهای عادی زنده‌گی کنیم. شب‌ها برای سیاوش قصه می‌گفتم، شوربا می‌پختیم و با اعضای خانواده‌ام که به کابل آمده بودند، دور سفره می‌نشستیم، حرف می‌زدیم و می‌خندیدیم. حتا برای خرید از خانه بیرون می‌رفتیم. می‌خواستیم به خودمان و به یکدیگر نشان بدهیم که همه چیز درست است، که هنوز می‌توانیم زنده‌گی عادی داشته باشیم. گاهی چنان رفتار می‌کردیم که انگار اتفاقی نیفتاده است؛ درحالی‌که همه ما می‌دانستیم چه بر سر شهرمان آمده است. نمی‌خواستیم باور کنیم که همه‌چیز تمام شده است. من می‌خواستم این بخش از زنده‌گی‌مان را هم در کتاب نشان بدهم.

شاید به همین دلیل، عنوان کتاب یک پرسش است: کجای شب پنهان شوم. من در آن روزها واقعاً نمی‌دانستم کجا می‌توانم از خودم و فرزندم محافظت کنم. اما در میان آن همه ترس و تردید، یک چیز را می‌دانستم: نمی‌خواستم ساکت بمانم.

۸صبح: چرا رنج زنان افغانستان باید روایت شود؟ آیا نوشتن درباره زنان افغانستان نوعی بازپس‌گیری حق روایت ازسوی خود آنان است؟

قادری: به‌نظر من، هلن سیکسو در مقاله درخشان «خنده مدوسا»، سال‌ها پیش به این پرسش پاسخ داده است که چرا زنان باید بنویسند. من این مقاله را بسیار دوست دارم، به‌ویژه آن‌جا که می‌گوید زن باید خودش را بنویسد، باید درباره زنان بنویسد و زنان را به عرصه نوشتن بیاورد. سیکسو از ما می‌خواهد خودمان را وارد متن، جهان و تاریخ کنیم. من فکر می‌کنم این یکی از مهم‌ترین حرف‌هایی است که درباره نوشتن زنان گفته شده است.

اما چرا باید چنین کنیم؟ چون قرن‌هاست دیگران درباره ما نوشته‌اند. درباره بدن ما، خواسته‌های ما، اخلاق ما، مادرشدن ما، سکوت ما و حتا درباره این‌که چه چیزهایی باید ما را خوشبخت کند. دیگران برای ما شخصیت ساخته‌اند، سرنوشت تعیین کرده‌اند و گاهی حت وقتی حرف زده‌ایم، گفته‌اند که منظور واقعی ما چیز دیگری بوده است. سیکسو در جایی از مقاله می‌گوید که زنان باید از دام سکوت بیرون بیایند؛ درحالی‌که در افغانستان من بارها شنیده‌ام که زن باید خویشتن‌دار و ساکت باشد تا متین دیده شود. تا «بی‌بی» خوانده شود. این جمله برای من، به‌عنوان یک زن افغانستان، با زنده‌گی من و تاریخ زنانی که در میان‌شان بزرگ شده‌ام پیوند دارد.

من فکر می‌کنم ما زنان افغانستان بسیار پیش‌از بازگشت طالبان باید با قدرت بیش‌تری می‌نوشتیم؛ زیرا من تاریخ سرکوب زنان افغانستان را از روز سقوط کابل نمی‌دانم. پیش‌از طالبان هم زنانی بودند که نمی‌توانستند درباره زنده‌گی خود آزادانه حرف بزنند، حتا خودم برای نوشتن دشنام شنیدم. می‌دانید که جامعه من و شما برای سخن‌گفتن زنان حد تعیین کرده‌اند؛ مثلاً من حق تحصیل داشتم، اما حق روایت، خیلی ساده برایم به‌دست نیامده است.

یکی از حرف‌های مهم سیکسو این است که زنان باید خودشان را از تصویری که دیگران از آنان ساخته‌اند بیرون بیاورند. او می‌گوید زن باید بنویسد تا بتواند از جایگاهی غیر از سکوت در جهان حضور داشته باشد. به‌نظرم ما در افغانستان به‌شدت به این کار نیاز داریم. ما باید درباره مادران‌مان و مادرکلان‌های‌مان بنویسیم؛ درباره زنانی که تمام عمرشان را در خانه گذراندند و شاید هیچ‌کس هرگز از آنان نپرسید چه می‌خواستند. باید درباره دخترانی بنویسیم که درس خواندند و آرزو ساختند و ناگهان دیدند دیگر اجازه ندارند به مکتب بروند. اما باید درباره شادی‌ها، عشق‌ها، دوستی‌ها، خشم‌ها، اشتباهات و انتخاب‌های زنان نیز بنویسیم. من نمی‌خواهم زن افغانستان در ادبیات فقط به‌عنوان انسان رنج‌کشیده بماند.

این نکته برای من بسیار مهم است. وقتی تنها درباره رنج زنان می‌نویسیم، ممکن است ناخواسته همان تصویری را تکرار کنیم که دیگران سال‌ها از زن افغانستان ساخته‌اند: زنی که همیشه قربانی است، همیشه منتظر نجات است و زنده‌گی‌اش چیزی جز مصیبت ندارد. اما زنان افغانستان زنده‌گی کرده‌اند، دوست داشته‌اند، تصمیم گرفته‌اند، مقاومت کرده‌اند، اشتباه کرده‌اند و گاهی در شرایطی بسیار دشوار راهی برای ادامه‌دادن پیدا کرده‌اند. همه این‌ها باید وارد ادبیات ما بشود.

سیکسو در مقاله‌اش نکته دیگری هم دارد که برایم بسیار عزیز است. او می‌گوید زنان وقتی می‌نویسند، تاریخ شخصی‌شان با تاریخ زنان دیگر و با تاریخ ملی و جهانی پیوند می‌خورد. من این را در تجربه نوشتن خودم عمیقاً احساس می‌کنم. وقتی از زنده‌گی یک زن در کابل می‌نویسم، ممکن است قصه او در یک خانه یا یک کوچه اتفاق افتاده باشد، اما زنده‌گی او از جنگ، سیاست، مذهب، سنت و تصمیم‌هایی که دیگران درباره سرنوشت کشور گرفته‌اند، جدا نیست. آن‌چه در خانه او اتفاق افتاده،  بخشی از تاریخ افغانستان است که در هیچ سند رسمی ثبت نشده است.

نوشتن حق ماست و اما این حق را نباید فقط در برابر طالبان مطالبه کنیم. باید در برابر هر قدرتی که می‌خواهد به جای زن سخن بگوید، تجربه او را کوچک بشمارد یا برای روایتش حد تعیین کند، از آن دفاع کنیم.

من آرزو می‌کنم روزی برسد که زنان افغانستان مجبور نباشند برای اثبات حق نوشتن خود مبارزه کنند؛ روزی که نوشته یک زن را نخست به‌عنوان ادبیات بخوانند، نه فقط به‌عنوان شهادت یک قربانی. تا رسیدن به آن روز، به گمان من، باید بنویسیم. باید زنده‌گی خودمان را با همه پیچیده‌گی‌ها و تناقض‌هایش روایت کنیم؛ چون اگر ما این کار را نکنیم، باز هم دیگران به جای ما خواهند نوشت.

۸صبح: آیا ادبیات می‌تواند در برابر فراموشی تاریخی مقاومت کند؟ آیا کتاب و خاطره‌نویسی می‌توانند آن بخش از حقیقت انسانی یک رویداد را حفظ کند که از قاب خبرها بیرون می‌ماند؟

قادری: دوست دارم در پاسخ به این پرسش بیش‌تر روی خاطره‌نویسی تمرکز کنم. در سرزمین ما خاطره‌نویسی برای زنان چندان معمول نیست. جامعه زنده‌گی ما زنان را به دو حوزه خصوصی و عمومی تقسیم کرده است و بسیاری از چیزهایی را که در زنده‌گی یک زن اتفاق می‌افتد، متعلق به حوزه خصوصی می‌داند. درحالی‌که اگر به زنده‌گی همین زنان نگاه کنیم، می‌بینیم بسیاری از مشکلات‌شان ریشه در سیاست، اقتصاد، فرهنگ، سنت و گاهی برداشت‌های دینی دارد.

مثلاً زنی را تصور کنید که شوهرش در جنگ کشته شده است. خبر کشته‌شدن شوهرش بخشی از تاریخ جنگ می‌شود، و شاید نام آن مرد در گزارش‌ها و آمار قربانیان ثبت شود. اما اگر همان زن بخواهد درباره زنده‌گی پس‌از مرگ شوهرش بنویسد، درباره تنهایی، مشکلات اقتصادی، رفتار خانواده شوهر، بزرگ‌کردن فرزندانش یا حتا خواسته‌ها و آرزوهای خودش، به او می‌گویند این‌ها مسایل خصوصی است؛ درحالی‌که زنده‌گی آن زن ادامه همان جنگ است. جنگ با کشته‌شدن شوهرش برای او تمام نشده است. پیامدهای آن وارد خانه، سفره، روابط خانواده‌گی و آینده فرزندانش شده است. چرا باید این بخش از تاریخ را خصوصی بدانیم و از روایت آن جلوگیری کنیم.

من وقتی به این موضوع فکر می‌کنم، مادرکلانم را به یاد می‌آورم. مادرکلانم  غم‌هایش  را به آب چاه می‌گفت. این تصویر سال‌هاست که با من مانده است. فکر می‌کنم زنی که ناچار است با آب چاه حرف بزند، حتماً حرف‌های بسیاری دارد که نمی‌تواند به آدم‌های اطرافش بگوید. آب چاه برایش شنونده‌ای بود که نه سرزنشش می‌کرد و نه حرف‌هایش را به دیگران می‌رساند. اما چه غم‌انگیز است که زنی برای گفتن آن‌چه بر او گذشته است، به جای آدم‌ها به آب پناه ببرد.

من گاهی فکر می‌کنم چه تعداد از زنان افغانستان غم‌های‌شان را به آب گفته‌اند، به دیوار گفته‌اند، در دل خود نگه داشته‌اند و با خود به گور برده‌اند. چه تعداد زنده‌گی و تجربه از تاریخ ما حذف شده است، فقط به این دلیل که زنی اجازه نداشته درباره آن حرف بزند. شاید اگر مادرکلان من می‌توانست خاطراتش را بنویسد، امروز من چیزهایی از زنده‌گی او می‌دانستم که هرگز نشنیده‌ام. شاید بهتر می‌فهمیدم چه بر او گذشته و چگونه با مشکلات زنده‌گی‌اش روبه‌رو شده است.

خاطره‌نویسی لاجرم وارد خانه می‌شود. وارد رابطه زن و شوهر، رابطه مادر و فرزند، ترس‌ها، اختلاف‌ها و تصمیم‌هایی می‌شود که دیگران ترجیح می‌دهند درباره آن‌ها حرفی زده نشود. به همین دلیل است که بسیاری از زنان ما از روایت‌کردن می‌ترسند. می‌ترسند متهم شوند که آبروی خانواده را برده‌اند یا چیزهایی را گفته‌اند که نباید می‌گفتند.

فکر می‌کنم روایت‌کردن می‌تواند بسیاری از گره‌های کور یک جامعه را باز کند. وقتی زنی از زنده‌گی خود می‌نویسد، ما فرصت پیدا می‌کنیم بفهمیم یک تصمیم سیاسی، یک جنگ یا یک سنت اجتماعی چگونه بر زنده‌گی واقعی انسان‌ها اثر گذاشته است. آن وقت شاید بتوانیم درباره تغییر آن شرایط فکر کنیم. برای من روایت‌کردن یعنی مذاکره‌کردن؛ مذاکره با جامعه، تاریخ، سنت و حتا با کسانی که با ما موافق نیستند. روایت به ما امکان می‌دهد درباره چیزهایی حرف بزنیم که سال‌ها درباره آن‌ها سکوت کرده‌ایم.

به همین دلیل، فکر می‌کنم خاطره‌نویسی می‌تواند در برابر فراموشی تاریخی مقاومت کند. خبرها به ما می‌گویند چه اتفاقی افتاده است، اما خاطرات می‌توانند نشان بدهند که آن اتفاق چگونه در زنده‌گی آدم‌ها ادامه پیدا کرده است. برای من مهم است که تاریخ افغانستان فقط تاریخ جنگ‌ها، حکومت‌ها، سقوط‌ها و پیروزی‌ها نباشد. باید زنده‌گی زنانی هم در آن ثبت شود که شاید هرگز نام‌شان در خبرها نیامده است. من دلم می‌خواهد زنان افغانستان به جای آن‌که غم‌های‌شان را به آب چاه بگویند، بتوانند آن‌ها را بنویسند و بدانند که صدای‌شان ارزش شنیده‌شدن دارد.

۸صبح: وقتی نویسنده از تجربه‌های واقعی جنگ و سقوط یک نظام سیاسی می‌نویسد، با مساله دشواری روبه‌رو می‌شود. در این کتاب چقدر به واقعیت و چشم‌دیدها وفادار ماندید و چقدر از عناصر ادبی و داستانی در آن کار گرفتید؟

قادری: برای من، هنر پیش‌از پیام ارزش دارد. من پیش‌از هر چیز نویسنده‌ام و معتقدم برای هر گونه نوشتن باید اصول آن را شناخت. خاطره‌نویسی هم اصول خودش را دارد. این‌که از کجا آغاز کنیم، کدام صحنه را انتخاب کنیم، چگونه زمان را در روایت پیش ببریم، گفت‌وگوها و شخصیت‌ها را چگونه وارد متن کنیم و چطور میان خاطره‌های گذشته و رویدادهای اکنون پیوند برقرار کنیم، همه به هنر نوشتن مربوط است. به‌نظرم خاطره‌نویسی خوب، هم به واقعیت وفادار است و هم از هنر روایت بهره می‌برد.

در کجای شب پنهان شوم من دروازه خانه خودم را در روزهای سقوط کابل به روی خواننده باز کرده‌ام. شما وارد خانه ما می‌شوید و اعضای خانواده‌ام را می‌بینید. از دعواهای برادرانم بر سر حکومت و سیاست نوشته‌ام، از شوخی‌های یکی از برادرانم با همسرش درباره برقع، از غذایی که سر سفره می‌گذاشتیم و کسی اشتهای خوردنش را نداشت. گاهی دور هم می‌نشستیم، حرف می‌زدیم و حتا می‌خندیدیم. بعد دوباره تلویزیون را روشن می‌کردیم و خبرهای سقوط و میدان هوایی را می‌دیدیم. زنده‌گی ما میان همین لحظه‌های معمولی و خبرهای هولناک می‌گذشت.

مثلاً از روز انتحار در میدان هوایی نوشته‌ام؛ از لحظه‌هایی که از خبرها و تصویرهای تلویزیون می‌ترسیدم که مبادا چند نفر از عزیزانم را یک‌جا از دست داده باشم. شاید خواننده در گزارش‌های خبری تعداد کشته‌شده‌گان آن روز را خوانده باشد، اما من می‌خواستم بداند کسی که در خانه منتظر خبری از عزیزانش است، چه می‌کَشد. از ترس دوباره ازدست‌دادن سیاوش نوشته‌ام. من پیش‌از سقوط برای نگه‌داشتن فرزندم در محکمه جنگیده بودم و حالا می‌ترسیدم قوانین طالبان دوباره او را از من بگیرند.

ما همه کم‌وبیش می‌دانیم که در آگست ۲۰۲۱، چه اتفاقی برای حکومت افغانستان افتاد. نمی‌خواستم کتابی بنویسم که چه کسی چه تصمیمی گرفت و چه کسی مقصر بود. می‌خواستم نشان بدهم این اتفاق‌ها با زنده‌گی یک خانواده معمولی چه کرد؛ خانواده‌ای که اهل سیاست نبود.

۸صبح: ⁠نوشتن درباره زخم‌های تازه چه هزینه‌ای دارد؟ چگونه می‌توان از یک زخم نوشت، بدون آن‌که نوشتن به بازتولید دایمی همان زخم تبدیل شود؟

قادری: در این باره فقط می‌توانم از تجربه خودم حرف بزنم. نوشتن مرا با گذشته‌ام آشتی می‌دهد، اما آن را از یادم نمی‌برد. من هنوز هم تلخی دوره اول طالبان را ذره‌ذره به یاد دارم. حالا چطور می‌توانم ازدست‌رفتن خانه و زنده‌گی‌ام در ۲۰۲۱ را فراموش کنم؟

گاهی چشمانم را می‌بندم و در خیال، دور دانشگاه کابل قدم می‌زنم. شما نمی‌دانید من با چه شوقی در آن‌سوی شهر زنده‌گی می‌کردم. خانه داشتم، می‌نوشتم و به آینده امیدوار بودم. عصرها با پسران کوچک مامایم آواز می‌خواندیم و می‌رقصیدیم. من از شادی آن‌ها لذت می‌بردم. از همین چیزهای ساده زنده‌گی خوشحال بودم. حالا همه این‌ها برایم زخم شده‌اند. حتا خاطره شادی‌هایم هم درد دارد؛ انگار یک رویای قشنگ پرخون را با خود حمل می‌کنم.

آیا کتاب کجای شب پنهان شوم می‌تواند این زخم را خوب کند؟ نه. من چنین انتظاری از نوشتن ندارم. نوشتن خانه‌ام را به من برنمی‌گرداند. کابل را به روزهای پیش‌از سقوط بر نمی‌گرداند و آن عصرها و آن شادی‌ها را هم نمی‌توانم دوباره زنده‌گی کنم. اما وقتی می‌نویسم، می‌توانم به آن زنده‌گی برگردم، به آن نگاه کنم و درباره‌اش حرف بزنم.

ما مردم افغانستان بارها جنگ، سقوط، مهاجرت و ازدست‌دادن را تجربه کرده‌ایم. اما چقدر درباره آن‌چه بر ما گذشته است، حرف زده‌ایم؟ چقدر از تجربه‌های خودمان آموخته‌ایم؟ من فکر می‌کنم یکی از مشکلات ما همین فراموش‌کاری تاریخی است. هر بار گروهی از سیاست‌بازان با وعده‌های تازه از راه می‌رسند و باز ما را به همان چاهی می‌اندازند که پیش‌تر هم در آن افتاده بودیم.

برای همین،  نوشتن را راهی برای فراموشی نمی‌دانم. برعکس، می‌خواهم آن‌چه را از دست داده‌ام به یاد بیاورم. می‌خواهم آن خانه، آن شهر، آن آدم‌ها و آن شادی‌ها در نوشته‌هایم بمانند. هزینه نوشتن برای من این است که بارها به روزهایی برگردم که هنوز  یادشان در سینه‌ام خون‌ریز است. اما ننوشتن هم برایم هزینه دارد؛ اگر ننویسم، با این همه خاطره چه کنم؟

صبح: آیا هنگام نوشتن کجای شب پنهان شوم به ناتوانی زبان در برابر واقعیت سقوط کابل رسیده‌اید؟۸

قادری: نمی‌دانم زبان در برابر سقوط کابل چقدر ناتوان بود، ولی می‌دانم که هنگام نوشتن این کتاب، بارها و بارها  سقوط کردم. خیلی ها نباید این کتاب را بخوانند.