اختلافات و تنشهای مرزی یکی از عوامل عمده و پایدار درگیری و برخورد در آسیای مرکزی بوده که ثبات و امنیت منطقه را متزلزل کرده است. تنشهای مرزی در میان این کشورها پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱ ایجاد شده و تا کنون باقی مانده است. در بیش از سی سال گذشته درگیریهای مرزی تلفات انسانی به بار آورده و روابط کشورهای این منطقه را بهشدت متأثر کرده است. علاوه بر ناسازگاریهای درونمنطقهای که ناشی از جغرافیای آسیای مرکزی میباشد، همسایهگی این منطقه با افغانستان بهعنوان کشور چالشزا و بحرانآفرین که دارای ظرفیت بالای تولید تنش با همسایهگانش است، به چالشهای منطقه افزوده است.
ترکمنستان و افغانستان حدود ۸۰۰ کیلومتر مرز مشترک دارند، که بخش بزرگی از مرز دو کشور روی بیابان، رودخانه و کوهها قرار دارد. از بدو پیدایش کشور ترکمنستان، هراس رهبران این کشور از همسایهگی با افغانستان روی مساله تروریسم و کنترل چالشهای مرزی است. همجواری دو کشور باعث نگرانی رهبران ترکمن بوده، چون افغانستان همواره در دهههای اخیر بیثباتی و نبود حاکمیت کامل سرزمینی را تجربه کرده است. در واقع، هراس از آن جا نشات میگیرد که بیثباتی و ناامنی به هیچ وجه در درون کشورها باقی نخواهد ماند و همواره امکان سرریزی و سرایت آن از کشور بیثبات به کشورهای منطقه در قدم نخست و در گام بعدی حتا به سطوح بینالمللی و جهانی وجود دارد. آنچه روشن است این که بحران افغانستان نه تنها دامنگیر مردم این کشور بلکه دامنگیر تمام منطقه است. بیثباتی، مواد مخدر، قاچاق انسان، تروریسم و رادیکالیسم دینی، تنها چند مورد از موارد بیشماری است که دامنگیر کشورهای همسایه افغانستان و آسیای مرکزی میباشد.
هرچند ترکمنستان در امتداد مرزهایش با تهدید حیاتی جدیای از جانب گروههای تروریستی مواجه نبوده، اما روی کار آمدن دوباره طالبان در نزدیک به دو سال گذشته، به نگرانی کشورهای آسیای مرکزی بهویژه ترکمنستان به دو دلیل افزوده است:
الف: ناتوانی گروه طالبان در برپایی و گسترش حاکمیت سرزمینی، و ساماندهی به امور امنیتی
طالبان در مدت نزدیک به دو سال گذشته بهگونه جدی علیه شاخه خراسان داعش، القاعده و گروههای تروریستی دیگر چون تحریک اسلامی اوزبیکستان، جنبش انصارالله (طالبان تاجیک) و جنبش جهاد اسلامی که در افغانستان و در امتداد مرز با کشورهای آسیای مرکزی، فعالیت و حضور فزیکی دارند، مبارزه نکردهاند. گروههایی چون جندالخلیفه و جنبش اسلامی ترکستان شرقی، که پیشینه حضور در خاک افغانستان بهخصوص در مناطق شمالی کشور و سابقه طرحریزی عملیاتهای تخریبکارانه در آسیای مرکزی را دارند، نیز تهدید جدی برای امنیت آسیای مرکزی و منطقه محسوب میشوند.
ب: ناتوانی ترکمنستان در امر کنترل کامل مرزهایش با افغانستان
ترکمنها بهخاطر نداشتن نیروهای کافی، آموزشدیده و مجهز با ابزارهای لازم بهمنظور حفاظت از مزرهایشان با افغانستان، قادر به پاسداری کامل از مرزها نیستند. هرچند ترکمنستان سیاست خارجی بیطرفانه را از سال ۱۹۹۵ اختیار کرده است (به همین منظور و برای دنبالکردن اهداف اقتصادی، این کشور نماینده طالبان را در عشقآباد پذیرفت)، اما در چند سال اخیر بر آن بوده تا استحکامات تدافعی خود را در مرز با افغانستان گسترش دهد. سال گذشته از تبادل آتش و درگیری میان نیروهای طالبان و مرزبانان ترکمن گزارش شد؛ اما طالبان آن را تایید نکردند. این رویداد نشان داد که امنیت در امتداد مرز ترکمنستان و افغانستان شکننده است.
از موارد دیگری که امکان تنش را افزایش میدهد، قرار گرفتن مرز دو کشور روی دریای آمو است. از نظر ژئوپلیتیسینها، مرزهای آبی از بیثباتترین و ناپایدارترین گونه مرزها شناخته میشوند. از نظر آنان، با افزایش بارندهگی که سطح آب بالا میرود، امکان تغییر مسیر آب وجود دارد که در این صورت، تعیین مرزها دشوار میشود و کشورهای بالادست با استفاده از این فرصت میتوانند به تغییر حدود مرزها بپردازند که به اختلافات دامن خواهد زد.
هرچند ترکمنستان نخستین کشور از میان کشورهای آسیای مرکزی است که نمایندهگی دیپلماتیک طالبان را در عشقآباد پذیرفت، اما دیری نپایید که نیروهای طالبان با مرزبانان آن کشور درگیر شدند. این رویداد نشان داد که مسایل اختلافی و تنشزا که امکان برهمزدن روابط دو کشور را بالا میبرد، همچنان وجود دارد. از سوی دیگر، جدیت تهدید گروههای رادیکال موجود در خاک افغانستان بهخصوص شاخه خراسان داعش، کشورهای منطقه از جمله ترکمنستان را نگران کرده است که این امر نیز میتواند سبب تنش در روابط دو طرف شود.
