پس از سلطه دوباره طالبان و اعمال محدودیتهای گسترده این گروه بر کار و آموزش زنان، بسیاری از آنان خانهنشین شده و فرصتهای اقتصادی و اجتماعی خود را از دست دادهاند. با این حال، شماری از زنان با ابتکارهای فردی در تلاشاند تا راههای تازهای برای حضور معنادار در جامعه بیابند. در دل این همه محدودیت و فرمانهای سرکوبگرانه طالبان، که هر روز زندهگی زنان را هدف قرار میدهد، دختر جوانی در هرات یک نهاد هنری ـ فرهنگی را زیر نام «نایکو» به راه انداخته است.
سمیه سلیمانخیل میگوید که این نهاد را پس از محرومشدن از ادامه تحصیل در رشته حقوق و علوم سیاسی در دانشگاه راهاندازی کرده است. او میافزاید که از کودکی به هنر علاقه داشته و تغییر در شرایط زندهگی زنان در افغانستان به او این انگیزه را داده است تا هنر برای او تنها منحصر به سرگرمی نباشد، بلکه به ابزاری برای آموزش، رشد استعدادها و ایجاد فرصت برای دختران و زنان تبدیل شود.
سمیه میگوید: «هنر در ابتدا برای من یک سرگرمی بود و از کودکی به آن مشغول بودم. بعدتر، در کنار مکتب و رشته تحصیلیام در دانشگاه، آن را بهصورت جدی و تخصصی ادامه دادم. وقتی دانشگاه بسته شد و فرصتهای کاری محدودتر شد، تصمیم گرفتم این گروه را به یک مجموعه حرفهای تبدیل کنم تا بتوانیم از طریق هنر هم تولید داشته باشیم و هم برای هنرمندان زمینه کار و درآمد ایجاد کنیم.»
به گفته سلیمانخیل، فعالیتهای «نایکو» در سال ۲۰۲۳ بهصورت رسمی آغاز شد و این مجموعه کار خود را با هفت دانشآموز شروع کرد که اکنون حدود ۱۷۰ دختر و زن در بخشهای مختلف این نهاد آموزش میبینند و فعالیت میکنند.
در «نایکو»، مینیاتور، تذهیب و خوشنویسی از جمله هنرهایی است که به دختران و زنان آموزش داده میشود و آنان از این مهارتها برای تولید آثار هنری روی چوب، چرم و شیشه نیز استفاده میکنند. گلدوزی، نقاشی، خیاطی و تولید برخی محصولات دستساز نیز از دیگر بخشهای فعالیت این مجموعه است.
از دید سلیمانخیل، راهاندازی یک نهاد فرهنگی و هنری در شرایط کنونی برای او آسان نبوده؛ اما تلاش کرده است فعالیتهای «نایکو» را بهگونهای پیش ببرد که دختران و زنان بتوانند در کنار یادگیری هنر، از مهارتهایشان برای تولید و کسب درآمد نیز استفاده کنند.
این دختر هنرمند میگوید: «برای شروع این کار، از هرات تا کابل رفتم و مراحل گرفتن جواز فعالیت یک نهاد فرهنگی و هنری را دنبال کردم. فعالیتهای ما از سال ۲۰۲۳ بهصورت رسمی زیر نام نهاد فرهنگی و هنری نایکو آغاز شد. آنها فرصت پیدا کردهاند مهارتهای خود را جدیتر دنبال کنند، درآمد داشته باشند، در خانواده نقش اقتصادی ایفا کنند و آثارشان را به مخاطبان بیشتری معرفی کنند. به نظرم مهمترین تغییر این است که بسیاری از آنها امروز خودشان را فقط بهعنوان هنرمند نمیبینند، بلکه به توانایی خود برای ساختن یک آینده حرفهای هم باور دارند.»
به گفته سلیمانخیل، بخشی از فعالیتهای «نایکو» به زنده نگهداشتن هنرهای سنتی افغانستان، بهویژه سبک «مکتب هرات» و میراث هنری کمالالدین بهزاد، اختصاص دارد. او میگوید تلاش این مجموعه بر این است که دختران در کنار یادگیری هنرهای سنتی، مهارتهای خود را در تولید محصولات قابل فروش نیز به کار بگیرند.
سلیمانخیل میافزاید که مشکلات اقتصادی، تهیه مواد خام و محدودیتهای خانوادهگی و فرهنگی از چالشهای اولیه این مجموعه بوده است. به گفته او، با گذشت زمان و جلب اعتماد خانوادهها، زمینه برای گسترش فعالیتهای «نایکو» فراهم شده و اکنون حمایت خانوادهها یکی از عوامل مهم ادامه فعالیت این مجموعه است.
سلیمانخیل میگوید: «در شروع، مشکلات ما فقط اقتصادی و مربوط به تهیه مواد خام نبود. محدودیتهای خانوادهگی و فرهنگی نیز یک چالش جدی بود. بسیاری از خانوادهها نگران بودند که دخترانشان از خانه بیرون شوند و در یک محیط کاری فعالیت کنند. اما به مرور، با فعالیتهای سالم، منظم و نتیجهمحور، توانستیم اعتماد خانوادهها را به دست بیاوریم. وقتی خانوادهها دیدند که دخترانشان در محیطی امن و منظم آموزش میبینند و در کنار یادگیری هنر، تجربه کاری و درآمد نیز به دست میآورند، دیدگاه بسیاری از آنان تغییر کرد.»
یکی دیگر از چالشهای «نایکو»، دسترسی به بازارهای بینالمللی است. سلیمانخیل میگوید که این مجموعه در برخی موارد برای نمایش آثار و معرفی محصولاتش به نمایشگاههای بینالمللی دعوت شده، اما مشکلات مربوط به دریافت ویزا و امکان سفر، حضور مستقیم اعضای آن در این نمایشگاهها را با محدودیت روبهرو کرده است.
این دختر میگوید: «یکی از چالشهای اصلی، دسترسی به بازارهای بینالمللی است. ما گاهی برای نمایش آثار و پیدا کردن مشتری به نمایشگاههای بینالمللی دعوت میشویم و حتا دعوتنامه رسمی داریم، اما گرفتن ویزا و امکان حضور فیزیکی در این رویدادها برای ما بسیار دشوار است.»
به گفته سلیمانخیل، محدودیت در دسترسی به بازارهای خارجی تنها فروش آثار را دشوار نکرده، بلکه ارتباط دختران با بازارها و فرصتهای حرفهای تازه را نیز محدود کرده است. با این حال، «نایکو» تلاش کرده فعالیتهای آموزشی و کاری خود را ادامه دهد و بخشی از هزینههایش را از طریق تولید و فروش آثار تامین کند.
سلیمانخیل میگوید هدفش این است که «نایکو» در آینده به مرکزی برای آموزش هنر، تولید محصولات باکیفیت و عرضه آنها در بازارهای داخلی و خارجی تبدیل شود. او میافزاید که در صورت فراهمشدن امکانات و بازار مناسب، نایکو میتواند شمار بیشتری از دختران را آموزش دهد و برای آنان زمینه کار و درآمد ایجاد کند.
این دختر میگوید: «میخواهم هنرمندان بتوانند از مرحله خلق اثر تا تولید یک محصول قابل فروش، بستهبندی و عرضه، فرصتهای بیشتری داشته باشند. اگر امکانات و بازار مناسب در اختیار ما قرار بگیرد، میتوانیم افراد بیشتری را آموزش بدهیم و برای تعداد بسیار بیشتری از دختران زمینه کار و درآمد ایجاد کنیم.»
در همین حال، شماری از دخترانی که در ماههای اخیر به این نهاد پیوستهاند، میگویند که فعالیت در «نایکو» برای آنان فرصتی برای یادگیری مهارتهای هنری، کسب تجربه کاری و حضور در یک محیط حرفهای فراهم کرده است.
شکریه نورزی، فارغالتحصیل رشته مینیاتوری و استاد در نهاد «نایکو»، میگوید که پیش از پیوستن به این کارگاه در زمینه مینیاتوری فعالیت میکرد و با آشنایی با «نایکو» فرصت یافت مهارتهایش را در یک محیط حرفهای ادامه دهد. او میافزاید که فعالیت در این کارگاه، افزون بر افزایش تجربه و مهارتهای هنری، به او کمک کرده است تا از نظر مالی مستقلتر شود و اعتمادبهنفس بیشتری پیدا کند. به گفته او، این فرصت کاری برای دانشآموزانش نیز زمینهای فراهم کرده است تا مهارتهای تازه بیاموزند، تجربه کاری به دست آورند و برای آینده هدفمندتر باشند.
شکریه نورزی میگوید: «اگر این فرصت کاری وجود نمیداشت، احتمالاً بیشتر در خانه میماندم و استعداد هنریام فراموش میشد. فعالیت در نایکو به من کمک کرد که در کنار ادامه کار هنری، تجربه کاری به دست بیاورم و به شاگردانم نیز فرصت بدهم مهارتهای تازه یاد بگیرند و برای آینده هدفمندتر باشند.»
فعالیت این مرکز هنری در شرایطی ادامه دارد که میلیونها دختر در افغانستان از ادامه آموزش رسمی محرومند.
یونیسف و یونسکو در جنوری ۲۰۲۶ اعلام کردند که حدود ۲.۴ میلیون دختر نوجوان در افغانستان از آموزش متوسطه محروماند. افغانستان همچنان تنها کشور جهان است که در آن آموزش متوسطه و عالی برای دختران و زنان ممنوع است.
محرومیت دختران از آموزش متوسطه پس از بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱ آغاز شد و در مارچ ۲۰۲۲، طالبان مانع بازگشت دختران به مکاتب متوسطه شدند. از آن زمان، این محدودیت ادامه یافته است.
یونیسف در مارچ ۲۰۲۵ گفته بود که اگر ممنوعیت آموزش دختران تا سال ۲۰۳۰ ادامه پیدا کند، بیش از چهار میلیون دختر از آموزش فراتر از دوره ابتدایی محروم خواهند شد.
این نهاد همچنین هشدار داده است که ادامه محدودیتها میتواند افغانستان را تا سال ۲۰۳۰ با کمبود حدود ۲۰ هزار معلم زن و پنجهزار و ۴۰۰ نیروی صحی زن روبهرو کند.
طالبان میگوید ممنوعیت آموزش دختران موقتی است و بازگشایی مکاتب و دانشگاهها به فراهمشدن شرایط مطابق شریعت و فرهنگ افغانستان بستگی دارد. با این حال، تا کنون زمان مشخصی برای بازگشایی آنها اعلام نشده است.
با گذشت پنج سال از سلطه طالبان، محدودیت آموزش دختران همچنان پابرجاست و میلیونها دختر از ادامه آموزش رسمی محرومند.
