حمله بر گردشگران در بامیان؛ مسوولیت داعشی، رویکرد طالبانی

روز جمعه، ۲۸ ثور، مهاجمانی که ناشناخته عنوان شدند، گردشگران خارجی و همراهان داخلی آن‌ها را در شهر بامیان هدف قرار دادند. در این رویداد دست‌کم سه خارجی و سه همراه داخلی آن‌ها کشته شدند و هفت تن به شمول چهار گردشگر خارجی زخم برداشتند. لحظاتی پس از آن رویداد، طالبان اعلام کردند که مهاجمان شهروندان افغانستان را هدف قرار دادند، اما گردشگران خارجی نیز قربانی شدند. این رویداد باعث شد که برخی کشورها، از جمله بریتانیا و لیتوانیا از شهروندان خود بخواهند تا به افغانستان تحت کنترل طالبان سفر نکنند. این حمله با توجه به زمان و مکانش، شایان دقت بیش‌تر است. نوع مواجهه گروه طالبان نسبت به این حمله نیز آن را شایان دقت بیش‌تر ساخته است. مسوولیت این حمله را گروه داعش پذیرفته و گفته است که به دلیل فرقه‌ای و وجود جای خالی مجسمه‌های بودا در بامیان، این حمله را انجام داده است.

مهم‌ترین نکته‌ای که باید در مواجهه طالبان با حمله بر گردشگران در بامیان در نظر گرفته شود، مکان حمله است. گردشگران خارجی و همراهان‌شان که در این حمله هدف قرار گرفتند، به بامیان سفر کرده بودند تا از آبده‌های تاریخی و طبیعت بکر آن ولایت دیدار کنند. مهم‌ترین جاذبه گردشگری بامیان، مجسمه‌های بوداست که در دوران امارت اول طالبان به دست این گروه انفجار داده شد. آن مجسمه‌ها به دلیل خصوصیات منحصر به فرد خود، از جمله بزرگی و قدمت، گردشگران زیادی را به سمت خود فرامی‌خواند؛ امری که طالبان را عاصی کرده بود. حالا داعش هم ادعا کرده که به دلیل جذب گردشگران خارجی توسط جای خالی بودا، این حمله را انجام داده است. باشنده‌گان بامیان به دلیل تعلقات مذهبی و قومی خود، همواره مورد تبعیض قرار گرفته‌اند و در زمان حاکمیت طالبان این تبعیض‌ها مضاعف شده است. حمله‌ای که بر گردشگران در بامیان انجام شد، در راستای منافع طالبان عمل کرده است. هر چند طالبان در نزدیک به سه سال گذشته همواره افغانستان را امن خوانده و حضور داعش را انکار کرده و برای جذب گردشگران خارجی تلاش به خرج داده‌‌اند، اما به دلیل تبعیضی که نسبت به برخی اقوام و پیروان مذاهب روا می‌دارند، علاقه چندانی به مصرف پول‌های این گردشگران در نقاط خاص کشور ندارند. بنابراین، جذب گردشگر خارجی به افغانستان تحت سلطه طالبان به نفع این گروه است، به شرطی که به شهر بامیان نروند و از مخروبه‌های این ولایت و جای خالی مجسمه‌های بودا دیدن نکنند و پول خود را در آن شهر به مصرف نرسانند.

بنابراین، حمله‌ای که داعش مسوولیت آن را گرفته است، از یک طرف ادعای امن بودن افغانستان تحت سلطه طالبان را زیر سوال می‌برد، اما از سوی دیگر در راستای ایدیولوژی این گروه قرار دارد. ادعای داعش این است که به دلیل وجود جای خالی بودا در بامیان، این حمله را انجام داده است. طالبان اما پیش از داعش، خود مجسمه‌ها را با باروت انفجار دادند. ادعای هر دو گروه، هم داعش و هم طالبان، حرمت وجود مجسمه‌هاست. این دو گروه، در مورد جاذبه‌های گردشگری و آثار باستانی کشور، رویکرد و ایدیولوژی مشابه دارند. بناءً، همان طوری که مردم پس از حمله اخیر طالبان را متهم کردند، مرز میان داعش و طالب به دلیل شباهت ایدیولوژیک چندان روشن نیست. با این اوصاف، اگر ادعای مردم افغانستان در مورد دست داشتن طالبان در این حمله نادرست باشد و واقعا داعش آن را مرتکب شده باشد، باز هم در راستای ایدیولوژی و رویکرد طالبان است. طالبان همان‌گونه که از خود مجسمه‌های بودا نفرت داشتند و آن‌ها را منفجر کردند، از گردشگرانی که از جای خالی آن‌ها دیدن کنند و جنایت طالبان را به رخ‌شان بکشند، نیز خوش‌شان نمی‌آید. جلوگیری از ورود توریست‌های خارجی به بامیان و بازدید از جای خالی بودا، در راستای منافع ایدیولوژیک طالبان است.

بحث دیگر، ساختار اجتماعی بامیان است. ولایت بامیان با اکثریت هزاره و شیعه، مورد تبعیض چندوجهی گروه طالبان قرار دارد. این تبعیض به دلایل قومی، زبانی و مذهبی بر این مردم اعمال می‌شود. طالبان در سه سال اخیر هزاره‌ها را به‌شدت تحت فشارهای مختلف، از جمله فشارهای اقتصادی و محرومیت سیاسی قرار داده‌اند. به محض برگشت به قدرت، به بهانه‌های مختلف از مناطق هزاره‌نشین باج و خراج گرفته و مردم را تحت فشار اقتصادی قرار داده‌اند. حمله بر گردشگران خارجی حتا اگر کار داعش هم باشد، از لحاظ اقتصادی به ضرر مردم بامیان است. حضور گردشگران خارجی، آن هم در این فصل سال که تازه هوا گرم شده و فصل گردشگری بامیان آغاز یافته، به برخی کاروبارها رونق نسبی می‌داد که پس از این حمله آن فرصت‌های اقتصادی نیز از بین رفته است. از سویی، طالبان به این بهانه می‌توانند مردم محل را بیش‌تر آزار بدهند، بازداشت کنند و از آن‌ها اخاذی نمایند؛ کاری که طی سه سال گذشته به‌صورت پیوسته انجام داده‌اند. بنابراین، از لحاظ سیاسی و اقتصادی نیز این حمله به نفع گروه طالبان و به ضرر مردم افغانستان است.

تنها وجهی که حمله بامیان به نفع طالبان نیست، زیر سوال رفتن ادعای تامین امنیت است. با این حال، در زیر ریش ملا هبت‌الله آن‌قدر اتفاقات امنیتی بزرگ رخ داده است که طالبان پروای چنین اتفاقات نسبتا خرد را نداشته باشند. در زیر پرچم طالبان، حملات بزرگی رخ داده که صدها کشته و زخمی داشته‌اند، بنابراین اگر آن‌ها پس از چنان حملات بزرگ به روی خود پست گاو می‌بستند و باز هم حضور داعش را انکار می‌کردند و امنیت را همچون متاع می‌فروختند، این حمله نیز روی آن‌ها را کم نمی‌کند. با این حال، گروه طالبان تلاش خود را به خرج داد تا این حمله بر تلاش آن‌ها برای جذب گردشگران خارجی تاثیر نگذارد. به همین دلیل، ادعای مسخره‌ای کرد و گفت که هدف حمله شهروندان افغانستان بودند، اما به گردشگران خارجی نیز آسیب رسید. این ادعای وقیح، ضمن آن‌که بی‌پروایی طالبان نسبت به جان شهروندان افغانستان را نشان می‌دهد، با اعلامیه گروه داعش نیز رد شده است. داعش واضح گفته است که جنگ‌جویان این گروه، گردشگران خارجی را به دلیل فرقه‌ای و وجود مجسمه‌های بودا در بامیان هدف قرار داده‌اند.

در نهایت این‌که حمله بر گردشگران در بامیان، با مسوولیت داعش و رویکرد طالبان انجام شده است. رویکرد طالبان، افزایش فشارهای اقتصادی و سیاسی بر مردم بامیان و نفرت از بودا و حتا جای خالی آن است.