با وجود فعالیت بانکهای خصوصی و دولتی در افغانستان، شماری از شهروندان و بازرگانان میگویند که برای انتقال و دریافت پول همچنان از صرافیها و سیستم حواله استفاده میکنند. آنان محدودیت در برداشت و انتقال مبالغ بزرگ، روندهای اداری، نیاز به اسناد، تاخیر در انجام برخی معاملات و بیاعتمادی به نظام بانکی پس از سقوط حکومت پیشین را از دلایل مراجعه به صرافیها عنوان میکنند. به گفته آنان، سرعت در تسویه حساب و دسترسی آسانتر به خدمات صرافیها نیز سبب شده است که در برخی معاملات، این روشها را به خدمات بانکی ترجیح دهند.
این باشندهگان و بازرگانان در گفتوگو با روزنامه ۸صبح میگویند که صرافیها در برخی موارد پس از زیان مالی یا ورشکستگی، برای حل مشکل مشتریان همکاری میکنند؛ اما در بانکها چنین حمایتی وجود ندارد. آنان تاکید میکنند که تفاوت در نحوه رسیدهگی به مشکلات مشتریان، یکی از عواملی است که آنان را به استفاده از خدمات صرافیها سوق داده است. آنان از بانکها میخواهند که روند انتقال و برداشت پول را سادهتر کنند، محدودیتهای موجود بر معاملات بزرگ را کاهش دهند و هزینه خدمات بانکی را پایین بیاورند.
ستار، یکی از باشندهگان کابل، میگوید که با وجود فعالیت بانکهای دولتی و خصوصی، برای انتقال پول و تبدیل اسعار بیشتر به صرافیها مراجعه میکند. او سرعت انجام معاملات و سادهبودن روند کار را از دلایل استفاده از خدمات صرافیها میداند. به گفته ستار، تفاوت نرخ اسعار میان صرافیها نیز به مشتریان امکان میدهد تا پیش از انجام معامله، نرخ مناسبتر را انتخاب کنند.
این باشنده کابل میگوید: «در صرافی معمولاً کارم سریعتر انجام میشود و برای یک معامله ساده، لازم نیست چند مرحله را طی کنم. میتوانم نرخ دالر و سایر اسعار را از چند صراف بپرسم و نرخ مناسبتر را انتخاب کنم. در بانک برای بعضی خدمات اسناد و مراحل بیشتری نیاز است و روند کار نیز طولانیتر میشود. اگر بانکها روند خدمات را سادهتر و سریعتر کنند و کارمزد و نرخهای مناسبتری ارایه دهند، مردم بیشتر از خدمات بانکی استفاده خواهند کرد.»
اجمل (مستعار)، یکی دیگر از باشندهگان کابل، میگوید که محدودیتهای موجود در خدمات بانکی باعث شده است برای انجام معاملات پولی خود بیشتر به صرافیها و حوالهداران مراجعه کند. او میافزاید که در صرافیها میتواند پول مورد نیازش را در مدت کوتاهتری دریافت یا انتقال دهد. به گفته اجمل، محدودیت در برداشت وجه نقد از حسابهای بانکی نیز یکی از مشکلاتی است که استفاده از خدمات بانکی را برای او دشوار ساخته است.
اجمل میگوید: «بیشتر اوقات دادوستد پولی خود را در صرافیها و از طریق حواله انجام میدهیم، چون کار ما در آنجا سریعتر پیش میرود. اگر از خارج برای ما دالر حواله شود، صرافی همان دالر را برای ما میدهد؛ اما در بانک معمولاً پول به افغانی پرداخت میشود. از سوی دیگر، اگر امروز پول را حواله کنیم، فردا به آسانی میتوانیم آن را دریافت کنیم، در حالی که در بانک محدودیت برداشت وجود دارد و نمیتوانیم بیشتر از دو هزار دالر برداشت کنیم.»
در کنار این موارد، نبود شعبههای بانکی در برخی مناطق نیز باعث شده است شماری از باشندهگان برای دریافت و انتقال پول به صرافیها و حوالهداران مراجعه کنند.
گدا محمد کوهدامنی، یکی از بازرگانان، میگوید رابطه کاری و اعتماد میان بازرگانان و صرافان، یکی از دلایل ادامه استفاده از صرافیها در معاملات تجاری است. او میافزاید که بازرگانان در معاملات روزانه به انتقال سریع پول و دسترسی فوری به نقدینگی نیاز دارند و صرافیها این نیاز را در بسیاری موارد برآورده میکنند.
کوهدامنی میگوید: «ما تاجران در سالهای گذشته بیشتر با صرافان کار کردهایم و میان ما شناخت و اعتماد ایجاد شده است. وقتی پول نزد یک صراف باشد، در صورت نیاز میتوانیم سریع به آن دسترسی پیدا کنیم و معاملات خود را پیش ببریم. در برخی موارد نیز وقتی یک تاجر با مشکل مالی یا تجاری روبهرو میشود، صرافی که با او سابقه کاری دارد، برای حل مشکل همکاری میکند.» به گفته او، همین رابطه مستمر و دسترسی سریع به پول باعث شده است که صرافیها همچنان در معاملات روزمره بازرگانان جایگاه داشته باشند.
این بازرگان کشور ادامه میدهد: «بانکها ساعت مشخص برای فعالیت دارند، در حالی که تاجر، بهخصوص تاجر میوه و ترهبار، در هر زمان با پول و معامله سر و کار دارد. وقتی موتر بار میرسد و باید پول پرداخت شود، نمیتوانیم تا ساعت کاری بانک منتظر بمانیم. از سوی دیگر، وقتی مبلغ زیادی را در بانک دریافت یا انتقال میدهیم، طی مراحل آن زمان میگیرد و گاهی یک تا دو ساعت در صف منتظر میمانیم. در شرایط فعلی، این مشکلات باعث شده است که بسیاری از تاجران کار با صرافان را آسانتر بدانند.»
در همین حال، شماری از کارشناسان مسایل اقتصادی میگویند که سهولت دسترسی، هزینه پایینتر معاملات و آشنایی بیشتر مردم با صرافیها و حواله، از عواملی است که باعث شده است بخشی از شهروندان برای انتقال و دریافت پول همچنان از این خدمات استفاده کنند.
میر شکیب میر، یکی از کارشناسان مسایل اقتصادی، میگوید سهولت دسترسی، نیاز کمتر به اسناد و سرعت انجام معاملات، از عواملی است که مردم را به استفاده از صرافیها و حواله سوق داده است. او میافزاید که هزینه برخی معاملات کوچک از طریق بانکها نیز برای مردم بلند تمام میشود و همین موضوع میتواند استفاده از خدمات بانکی را کاهش دهد. به گفته او، بیاعتمادی به بانکها و آشنایی نداشتن بخشی از مردم با خدمات بانکی نیز در ادامه این روند نقش دارد.
آقای میر میگوید: «صرافی برای مردم سادهتر و در دسترستر است و معمولاً برای انجام یک معامله اسناد و مراحل زیادی نیاز ندارد؛ اما در بانکها مقررات و مراحل بیشتر است. از سوی دیگر، در معاملات کوچک هزینه انتقال پول از طریق بانک میتواند برای مردم سنگین باشد. در کنار این موارد، بیاعتمادی برخی مردم به بانکها، ناآشنایی با خدمات بانکی و انتظار در صفها نیز باعث میشود آنان صرافی و حواله را انتخاب کنند. اگر بانکها خدمات دیجیتالی را گسترش دهند، هزینه و کمیشن معاملات کوچک را کاهش دهند و دسترسی مردم به خدمات مالی را آسانتر کنند، استفاده از خدمات بانکی میتواند افزایش یابد.»
این کارشناس اقتصادی تاکید میکند که بانکها برای افزایش استفاده مردم از خدمات بانکی، باید خدمات دیجیتالی را گسترش دهند، هزینه معاملات کوچک را کاهش دهند و دسترسی شهروندان به خدمات مالی را آسانتر کنند. او همچنین بر تقویت نهادهای مالی غیربانکی، از جمله شرکتهای خدمات پولی، پرداختهای موبایلی و فناوریهای مالی تاکید میکند تا انجام معاملات کوچک و روزمره برای مردم آسانتر شود.
استفاده شهروندان و بازرگانان از صرافیها و سیستم سنتی حواله در حالی ادامه دارد که دسترسی به خدمات رسمی بانکی و انتقالات بینالمللی در افغانستان همچنان با محدودیت روبهرو است.
براساس گزارش بانک جهانی، شمار شعبههای فعال بانکی در افغانستان از ۳۶۹ شعبه در سال ۲۰۲۲ به ۴۴۶ شعبه در سال ۲۰۲۴ افزایش یافته و شمار دستگاههای خودپرداز نیز به ۲۷۴ دستگاه رسیده است. با این حال، این نهاد میگوید محدودیت در روابط بانکهای افغانستان با بانکهای خارجی، انتقال پول به داخل و خارج کشور را دشوار و هزینه معاملات را افزایش داده است.
بانک جهانی میافزاید که این محدودیتها باعث شده است شرکتها و بازرگانان افغان برای بخشی از معاملات خود همچنان به پول نقد و سیستم حواله متکی باشند. در چنین وضعیتی، صرافیها و حوالهداران همچنان بخشی از نیاز مردم و بازرگانان به انتقال پول، تبدیل اسعار و دسترسی به نقدینگی را تامین میکنند.
