تاریخ بیهقی که به نام تاریخ مسعودی، تاریخ ناصری، تاریخ آل سبکتگین، جامعالتاریخ آل سبکتگین و مجلدات ابوالفضل بیهقی نیز شناخته میشود، کتابی است به زبان فارسی در تاریخ عهد غزنویان بهویژه حوادث دوران سلطان مسعود بن محمود و مطالب مرتبط دیگر که در سالهای ۴۵۰ تا ۴۵۱ به قلم ابوالفضل محمد بن حسین بیهقی (۳۸۵- ۴۷۰) دبیر دیوان رسالت سلسله غزنوی، نگارش یافته است و رویدادهای سالهای ۴۲۱ تا ۴۳۲ قمری را در بر میگیرد. (ستوری، ۱۹۲۷-۳۹: ۲۵۳) تاریخ بیهقی در عرصه تاریخ و همینطور ادبیات و زبان فارسی، جایگاه بلند و رفیع و مهمی دارد. از زاویه تاریخی، از یک طرف برای آگاهی ما از حوادث و شرایط دوران غزنویان مخصوصا حوادث دوران سلطان مسعود اهمیت دارد و از طرف دیگر، امانتداری در نقل قول، تعهد در برابر واقعیتها، نقد رفتار حاکمان، تشریح جزییات، ثبت نام جایها و افراد فراوان و در یک کلام سبک تاریخنویسی خاص، کار او را متفاوت ساخته است. از زاویه ادبی و زبانی نیز این اثر در حال حاضر در دانشگاهها بهعنوان متن درسی در دستور زبان، در دورههای نثر فارسی و در تاریخ تحول زبان، تدریس میشود و از منظر حفظ و ثبت واژهگان کهن فارسی، از منظر ساختار جملات فارسی در آن زمان یعنی حدود یک هزار سال قبل، از منظر تصویرپردازی صحنهها و از جنبه بهرهگیری از هنر قصه و روایت و داستان در تاریخ، مورد توجه است. شاید فارسیزبانان هیچ کتاب نثر یا لااقل هیچ کتاب تاریخی را به اندازه تاریخ بیهقی مورد توجه و اهمیت و علاقه قرار نداده باشند.
نسخه خطی دانشگاه آکسفورد
نسخه خطی تاریخ بیهقی که در کتابخانه بُدلیَن دانشگاه آکسفورد به شماره MS.Ouseley ۵۱-۵۳ نگهداری میشود، به خط پخته و زیبای نستعلیق به تاریخ ۲۵ ربیعالثانی سال ۱۱۹۷ هجری (۱۷۸۳م) در هند به قلم عبدالرزاق تحریر شده است. شهری که این نسخه نگارش یافته، ذکر نشده، اما در انجامه نسخه دیگر یعنی تاریخ فیروزشاهی که در درون همین مجلد شیرازهبندی شده، از شهر لکهنوی هندوستان یاد شده و نشان میدهد که نسخه تاریخ بیهقی نیز در همین شهر نگارش یافته است. انجامه نسخه، این کلمات را شامل میشود:
«تمت بالخیر کتابت تاریخ بیهقی من تصنیفات بوالفضل بتاریخ بیستوپنجم ۲۵ ربیعالثانی سنه ۱۱۹۷ یکهزار و یکصد و نودوهفت هجری کتبه عبدالرزاق عفیالله عنه.»
این نسخه در کتابخانه بدلین طوری صحافت شده که تاریخ بیهقی در میان دو کتاب دیگر یعنی تاریخ فیروزشاهی و قسمتهایی از تاریخ طبری به نام «وقایع خلفای عباسیه، منتخب از تاریخ طبری»، جابهجا شده است. کل نسخه، سه جلد است. جلد اول تا برگه ۱۴۰ تاریخ فیروزشاهی است. سپس در گوشه بالایی صفحه خالی سمت چپ، عنوان تاریخ بیهقی نگاشته شده است، به این شرح: «تاریخ بیهقی متضمن احوال سلطان مسعود بن سلطان محمود غزنوی».
در همین جلد اول، از برگه ۱۴۱ تا آخر یعنی برگ ۲۸۲ قسمت اولِ تاریخ بیهقی نگارش یافته است. سپس دو برگ سفید جابهجا شده و جلد اول، پایان یافته است. جلد دوم نسخه، ۲۶۸ برگ است که کاملا به تاریخ بیهقی اختصاص یافته است. در جلد سوم، بعد از دو برگ سفید، از برگ ۳ تا برگ ۳۲ تاریخ بیهقی نگارش یافته و در همینجا به پایان رسیده است. ادامه جلد سوم، منتخبی از تاریخ طبری است، اما هر سه جلد چنانکه ذکر شد در کتابخانه بدلین به نام تاریخ فیروزشاهی ثبت میباشد.
در این نسخه طبق معمول عنوانها به رنگ سرخ و غالبا در وسط سطر نگارش یافته است. برخی نکاتی که کاتب خواسته تاکید یا برجسته کند، آن قسمت را نیز با خط سرخ در بالای آن کلمه یا کلمات، نشانی کرده است. برخی اشعار عربی یا نامههای عربی و برخی مقولههای عربی که در کتاب آمده، به خط نسخ تحریر شده است.
در هر صفحه کامل، معمولا ۱۵ سطر نوشته شده است. در نگارش چنانکه در آن زمانه مروج بوده، نقطهها بهطور کامل رعایت شده و حروف پ و ت و ب یا مثلا ج و ح و چ متفاوت و با نقطههای کامل درج شده است. از میان شیوه نگارش قدما، کاف و گاف اما هر دو بهصورت یکسان و با یک سرکش نوشته شده است.
قطح نسخه ۲۲.۵/ ۱۹ سانتیمتر یعنی بهشکل قطع خشتی است و حاشیههای سفید در چهار طرف بهخوبی و دقت رعایت شده است. حاشیه سمت راستِ صفحه راست، ۵ سانتیمتر و حاشیه بالا و پایین و سمت داخل ۳.۵ سانتیمتر است. عین همین صورت در صفحه چپ نیز رعایت شده و طبعا حاشیه بیرونی سمت چپ نیز مانند سمت راست ۵ سانتیمتر است.
کاغذ نسخه به رنگ نخودی و کاغذ شرقی نسبتا براق است. جلد کتاب در هر سه جلد، چرم نازک به رنگ سرخ است. در صفحات خالی ابتدای هر سه جلد، نام ویلیام اوزلی مالک کلکسیون و نوشتههایی به زبان انگلیسی به شمول تاریخ تحشیه درج شده است که ظاهرا متعلق به زمان خریداری توسط دانشگاه آکسفورد است.
بهتر بود که هنگام صحافی نسخه خطی، تاریخ بیهقی از دو کتاب دیگر جدا میشد و هر کدام بهشکل جداگانه تنظیم میگردید، اما چنین نشده و حالا متاسفانه تاریخ بیهقی در کتابخانه بدلین در واقع به نام تاریخ فیروزشاهی ثبت است که ممکن برای تعداد بسیاری گیجکننده باشد.
سایر نسخههای خطی تاریخ بیهقی
از تاریخ بهیقی نسخههای خطی فراوانی در کتابخانههای شرق و غرب وجود دارد. دکتور جعفر یاحقی و مهدی سیدی هنگام تصحیح تاریخ بیهقی ۱۹ نسخه خطی را باهم مقایسه کرده و به آنها دسترسی داشتهاند. (مدرسزاده، ۱۳۸۹: ۱۲۶-۱۲۷) ویلیام هوک مورلی، محقق انگلیسی، نیز هنگام تحصیح کتاب در هند به شش نسخه از کتاب دسترسی داشته است. احمد منزوی، از فهرستنویسان معروف ایران، در کتاب «فهرست نسخههای خطی فارسی» ۲۸ نسخه خطی تاریخ بیهقی را نشانی کرده است. براساس فهرست منزوی، از میان این ۲۸ نسخه، ۸ نسخه در انگلستان، ۱۰ نسخه در ایران، ۲ نسخه در روسیه، ۲ نسخه در پاریس، ۴ نسخه در هند و پاکستان، ۱ نسخه در نجف عراق و ۱ نسخه در مجموعه الیس در امریکا نگه داری میشود. (منزوی، ۱۳۵۳: ۴۲۳۶)
در انگلستان در حال حاضر سه نسخه از تاریخ بیهقی بهصورت آنلاین در مراجع علمی قابل دریافت است، از جمله نسخه متعلق به بریتیش لایبرری به نشانی IO Islamic ۳۳۶ که در قرن ۱۶ در هندوستان نگارش یافته است. نسخه کتابخانه بدلین دانشگاه آکسفورد که در بالا شرح داده شد و همچنان نسخه کتابخانه دانشگاه کمبریج به نشانی Or.۱۴۰۹ که متعلق به قرن ۱۹ است.
چاپهای تاریخ بیهقی
ویلیام هوک مورلی، محقق انگلیسی در انجمن آسیایی بنگال براساس شش نسخه خطی، تصحیحی از تاریخ بیهقی انجام داد؛ اما قبل از نشر کتاب وفات کرد. لذا تاریخ بیهقی به کوشش ویلیام ناسولیس، دوست او، در سال ۱۸۶۲ (۱۶۱ سال قبل) در شهر کلکته هندوستان به نشر رسید. در ۱۹۳۹ منتخبی از تاریخ بیهقی در لنینگراد و مسکو و متن کامل آن با مقدمه و شرح و توضیح آرندس با عنوان تاریخ مسعودی، به سال ۱۹۶۲ در تاشکند منتشر شد. (یاحقی، ۱۴۰۰)
اولین چاپ تاریخ بیهقی در ایران در سال ۱۳۰۵ یعنی ۶۳ سال بعد از چاپ آن در کلکته، به وسیله سیداحمد ادیب پشاوری صورت گرفت. سپس سعید نفیسی در سال ۱۳۱۹ آن را تصحیح و نشر کرد. اولین چاپ سربی در ایران به وسیله علیاکبر فیاض و دکتور قاسم غنی در سال ۱۳۲۴ صورت گرفت. در این میان چاپهای دیگری نیز از این کتاب انجام یافت، اما در سال ۱۳۵۰ به مناسبت کنگره بینالمللی هزاره بیهقی به تصحیح دکتر علیاکبر فیاض مجددا نشر شد که از تصحیحهای خیلی مهم به حساب میآید. سپس تاریخ بیهقی در سال ۱۳۷۵ به وسیله دکتور خلیل خطیب رهبر در سه جلد منتشر شد. آخرین چاپ بیهقی توسط دکتور محمدجعفر یاحقی و مهدی سیدی است که براساس مقایسه ۱۹ نسخه خطی در سال ۱۳۸۸ در دو جلد نشر شده است. (مدرسزاده، ۱۳۸۹: ۱۲۶-۱۲۷) چنانچه در این فهرست میبینیم، تعداد کثیری از دانشمندان و محققان معروف ایرانی به تاریخ بیهقی علاقه داشته و این کتاب را تصحیح، ویرایش و چاپ کردهاند.
قابل یادآوری است که در مورد تاریخ بیهقی و چاپهای این کتاب، صدها مقاله در ایران نشر شده است که اینجا فرصت بازتاب آنها میسر نیست. محمدرضا ابنالرسول در مقاله تحقیقی خود در مورد کتابشناسی تاریخی بیهقی، ۲۷۰ کتاب و مقاله را در مورد تاریخ بیهقی فهرست کرده که در ایران نشر شده است. (ابنالرسول، ۱۳۸۷) بعد از آن نیز طبعا مقالات و کتب دیگری به این فهرست افزوده شده است. احمدفهیم فیاض در نوشته خود «بیهقیپژوهی در افغانستان» تذکر داده است که از سال ۱۳۲۱-۱۴۰۱ خورشیدی در افغانستان حدود ۵۲ مقاله در مورد تاریخ بیهقی به نشر رسیده است. (فیاض: ۱۴۰۱) تاریخ بیهقی به تصحیح علیاکبر فیاض در سال ۱۳۶۴ در کابل نیز ظاهرا به کوشش استاد سرور همایون به چاپ شده رسیده است.
ترجمههای تاریخ بیهقی
ویلهلم بارتولد، پژوهشگر اتحاد شوروی، بوزانی و برتوتی، پژوهشگران ایتالیایی، ژیلبر لازار، ایرانشناس فرانسوی و کلیفورد ادموند باسورث، دانشمند انگلیسی، هر کدام به نوعی از تاریخ بیهقی استفاده برده و از آن در کارهای خود بهره برده است. ترجمه عربی تاریخ بیهقی به وسیله یحیا الخشاب و صادق نشات در سال ۱۹۵۶ در قاهره مصر نشده و متن کامل انگلیسی این کتاب براساس چاپ دانشگاه فردوسی (تصحیح دوم فیاض) به سال ۲۰۱۱ توسط کلیفورد ادموند باسورث و ویرایش محسن آشتیانی در دانشگاه هاروارد در امریکا منتشر شده است. (یاحقی: ۱۴۰۰ و عظیمی، ۱۳۹۰)
منابع:
۱- ابوالفضل محمد بن حسین بیهقی، «تاریخ بیهقی»، نسخه خطی کتابخانه بدلین، دانشگاه آکسفورد، به شماره: MS.Ouseley ۵۱-۵۳.
۲- احمدفهیم فیاض، «بیهقیپژوهی در افغانستان»، فصلنامه علمی- پژوهشی دانشگاه غالب، سال یازدهم، شماره سوم، ۱۴۰۱، صص: ۱۰۹ – ۱۲۸.
۳- احمد منزوی، «فهرست نسخههای خطی فارسی»، جلد ششم، تهران: موسسه فرهنگی و منطقهای، ۱۳۵۳.
۴- علیرضا مدرسزاده، «تاریخ بیهقی و پژوهشهای ادبی»، مجله زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد فسا، سال اول، شماره دوم، سال ۱۳۸۹، ص: ۱۲۶- ۱۲۷.
۵- فخرالدین عظیمی، «نگاهی به تاریخ بیهقی و ترجمه آن»، ۱۵ اسفند ۱۳۹۰: www.bbc.com/persian/arts/2012/03/120305_l42_l41_beyhaqi_english_translation
۶- محمدجعفر یاحقی، «تاریخ بیهقی در زبانهای دیگر»، یازدهمین همایش ملی بزرگداشت بیهقی، سبزوار، ۱۴۰۰:
مقاله تاریخ بیهقی در زبانهای دیگر (civilica.com)
۷- محمدرضا ابنالرسول، «کتابشناسی تاریخی بیهقی»، مجله تاریخ اسلام، شماره سیوششم: ۱۳۸۷: کتابشناسی تاریخ بیهقی (hawzah.net)
8 – C. A. Storey, “Persian Literature” A Bio-bibliographical Survey, Vo.1, Part 1, London, 1927-39: P. 253
