ذوب یخچالهای طبیعی و تغییرات اقلیمی در افغانستان از بحرانهای خاموش است که بهدلیل بحرانهای سیاسی و بشری، کمتر مورد توجه قرار میگیرد. در حال حاضر، افغانستان یکی از آسیبپذیرترین کشورها در برابر تغییرات اقلیمی است، باوجود آن که نقش بسیار اندک در تولید گازهای گلخانهای دارد. تغییر اقلیم، افزایش دورههای خشکسالی، در کنار نبود ثبات سیاسی و اقتصادی، دسترسی به آب سالم را تحت تاثیر قرار داده است. گزارشهای متعددی از سوی نهادهای بینالمللی از جمله نهادهای سازمان ملل متحد منتشر شده که نشاندهنده یک رویکرد بحرانی در محیط زیست افغانستان است. در تازهترین مورد، سازمان غذا و کشاورزی سازمان ملل متحد اعلام کرده که تغییرات اقلیمی تهدیدی جدی برای یخچالهای طبیعی افغانستان بهشمار میرود. این سازمان ابراز نگرانی کرده که یخچالهای طبیعی افغانستان بهشدت در حال ذوب شدن هستند. با این حال، برخی از کارشناسان میگویند که تغییرات اقلیمی در منطقه ما تاثیرات مخربی گذاشته است که از جمله آنها میتوان به آب شدن یخچالها اشاره کرد. به گفته آنان، از سال ۱۹۹۰ تا ۲۰۱۵ حدود ۱۴ درصد یخچالهای افغانستان از بین رفته است.
بحران تغییر اقلیمی در کنار سایر بحرانها افغانستان را بهشدت تحت تاثیر قرار داده است. در بیش از سه سال گذشته، طالبان هیچ برنامهای برای مدیریت تغییرات اقلیمی برای مردم افغانستان ارایه نکردهاند و حتا تغییر اقلیمی را کار خدا دانسته و بیتفاوت از آن گذشتهاند. بسیاری از رهبران طالبان هنوز معتقد هستند که حوادث ناشی از تغییرات اقلیمی بهدلیل فساد در جامعه رخ میدهد، در حالی که اکثریت نهادهای بینالمللی از بیتوجهی به تغییرات اقلیمی و بحران زیستمحیطی در کشور هشدار دادهاند.
در تازهترین مورد، سازمان غذا و کشاورزی سازمان ملل(فایو) در روز جهانی آب هشدار داده است که تغییرات اقلیمی تهدیدی جدی برای یخچالهای طبیعی افغانستان به شمار میرود. این سازمان روز جمعه هفته گذشته، در پیامی اعلام کرده که آبیاری زمینهای زراعتی و تولید غذا در افغانستان بهطور عمده از طریق یخچالهای طبیعی تامین می شود. فایو تاکید کرده است که حفظ یخچالها باید بخش مهمی از برنامههای مقابله با تغییرات اقلیمی باشد. به گفته این سازمان، یخچالهای طبیعی در افغانستان به سرعت در حال ذوب شدن هستند.
در همین حال، نجیبالله سدید، متخصص امور آب، در گفتوگو با روزنامه ۸صبح میگوید که یخچالهای طبیعی ۰٫۴ در صد از کل مساحت افغانستان را تشکیل میدهند. به گفته او، در کشور سه هزار و ۸۹۱ یخچال وجود دارد که ۹۲ درصد آنها در حوزه آبریز آمودریا و ۸ درصد آنها در حوزه آبریز کابل قرار دارند. او میافزاید که ۱۰ درصد منابع آبی افغانستان از یخچالها تامین میشود و باقی منابع آبی از ذوب شدن برف و بارندهگیها بهدست میآید. به گفته او، با وجود اینکه میزان آبی که از یخچالها بهدست میآید زیاد نیست، اما بهدلیل اهمیت ویژهای که دارند، یخچالها بهطور معمول آب مورد نیاز فصل تابستان را تامین میکنند؛ زمانی که بارندهگی بسیار کم است و برف وجود ندارد. او تصریح میکند که در این فصل، تنها منابع تامین آب، یخچالها هستند و بهدلیل ذوب شدن تدریجی آنها، منابع آبهای زیرزمینی را نیز تغذیه میکنند.
آقای سدید میگوید که تغییرات اقلیمی در منطقه ما تاثیرات مخربی گذاشته است که از جمله آنها میتوان به آب شدن یخچالها اشاره کرد. به گفته او، از سال ۱۹۹۰ تا ۲۰۱۵ حدود ۱۴ درصد یخچالهای افغانستان از بین رفته است. او تصریح میکند که این موضوع نشان میدهد که نهتنها یخچالها برای همیشه از دست خواهند رفت، بلکه عواقب زیانبار دیگری نیز به همراه دارد؛ بهطور مثال، آب شدن یخچالها باعث ایجاد جهیلهای یخچالی میشود که در اثر شکست این جهیلها، سیلابهای مخرب به وجود میآید. او به سیلاب مخرب تابستانی در دره پیشغور پنجشیر بهعنوان نمونه اشاره میکند که خسارات و تلفات زیادی برای ساکنان این منطقه به همراه داشت.
این متخصص آب میگوید که منطقه ما نسبت به سایر قسمتهای جهان، از جمله کوههای آلپ در مرکز اروپا و مناطق مرتفع در امریکای جنوبی، افزایش درجه حرارت بیشتری تجربه میکند؛ بهطور خاص، در این منطقه، دما سالانه ۱.۸ درجه سانتی گراد بیشتر از حالت قبل از صنعتی افزایش مییابد و تابستانها تا ۱۲ درجه گرمتر از حالت نورمال از سایر مناطق است. به گفته او، این افزایش دما موجب تسریع روند ذوب شدن یخچالها میشود. او میگوید که تحقیقات نشان میدهد که در افغانستان میزان بارش برف کاهش یافته و ۳۰ درصد بقای برف در کوهپایهها کم شده است که این امر فرصت احیای یخچالها را از بین میبرد. سدید میافزاید که شانس تشکیل دوباره یخچالها از دست میرود و کشور به شدت به آب برف و باران وابسته میشود، که در غیاب زیرساختهای مناسب، این وضعیت کشور را با مشکلات جدی مواجه میکند.
آقای سدید میافزاید که حفاظت از یخچالها نیازمند تدابیر پرهزینهای است، مانند استفاده از پوششهای ترپال یا «جیوتکستیال» که این روشها به شدت هزینهبر و حتا در برخی موارد غیرممکن به نظر میرسند. او تصریح میکند که اتخاذ این تدابیر بسیار دشوار و گران است. همچنین، پوششهای حفاظتی برای یخچالها ممکن است نتوانند بهطور کامل از آسیبها جلوگیری کنند، زیرا طوفانهای گرد و خاک و ذرات نمک میتوانند نقش مهمی در تسریع روند ذوب یخچالها ایفا کنند.
از سوی دیگر، کمیته بینالمللی صلیب سرخ در افغانستان گفته است که نزدیک به ۳۳ میلیون تن در افغانستان به آب سالم نوشیدنی دسترسی ندارند. این کمیته نبود آب سالم را چالش جدی عنوان کرده است. به گفته این نهاد، مردم با مشکلات کمبود شدید آب، اثرات بیش از چهار دهه درگیری مسلحانه و تغییرات آب و هوایی دستوپنجه نرم میکنند. براساس گزارش این سازمان، وضعیت در مناطق روستایی که مردم اغلب به آبهای سطحی تصفیهنشده تکیه میکنند، حتا بدتر است و این موضوع منجر به گسترش بیماریهای ساری از طریق آب مانند اسهال میشود.
پیش از این، سازمان ملل اعلام کرده بود که نزدیک به ۲۰ میلیون تن در افغانستان در اثر خشکسالی، فشارهای اقتصادی و آسیبپذیری در برابر بلایای طبیعی، از جمله سیل، بارانهای غیرموسمی و زمینلرزهها در سالهای اخیر با وضعیت اضطراری و بحران غذایی مواجه بودهاند.
همچنان افغانستان در گزارش سازمان ریسک جهانی صندوق صلح و سازمان جهانی هواشناسی در فهرست کشورهای در معرض خطر تغییرات اقلیمی، در جایگاه ششم و چهارم قرار دارد.
عدم آشنایی طالبان به مسایل مربوط به تغییرات اقلیمی، کمآگاهی مردم بهخصوص دهقانان ازعوامل و پیامدهای تغییرات اقلیمی از چالشهای عمده در افغانستان شمرده میشود. با این حال، طالبان در این مدت نهتنها برنامهای برای مدیریت بحران زیستمحیطی ارایه نکرده، بلکه به نقل از واشنگتنپست طالبان معتقدند که تغییر اقلیم در افغانستان «کار خدا یا توطیه خارجی» است.
پیش از این، سازمانن ملل گزارش داده است که از هر ۱۰ تن، ۸ تن در افغانستان آب ناسالم مینوشند و ۹۳ درصد از کودکان در این کشور، یعنی ۱۵.۶ میلیون کودک، در مناطقی زندهگی میکنند که آسیبپذیری زیادی دارند. همچنان حدود ۹۲ درصد از مکاتب در افغانستان به امکانات اولیه شستن دستها دسترسی ندارند. طبق این گزارش، حدود ۳۵ درصد از مراکز صحی و درمانی به حداقل منابع آب آشامیدنی دسترسی ندارند.
