آواره‌گان قدرت؛ وقتی رهبری تنها پیامی از راه دور شد

میان فرار و مهاجرت فاصله‌‌ای است که تنها با یک پرسش بی‌رحمانه روشن می‌شود: آیا کسی به ‌خاطر مردمش ماند و شکست خورد، یا به‌‌خاطر خودش رفت و جان به‌‌در برد؟ بسیاری از چهره‌‌های سیاسی افغانستان که امروز در پایتخت‌های اروپایی و امریکایی، در آپارتمان‌‌های اجاره‌ای یا خانه‌‌های خریداری‌شده با ثروت‌هایی با منشأ ناپیدا زنده‌گی می‌کنند، ترجیح می‌دهند خود را مهاجر، تبعیدی، یا حتا رهبر در سایه بنامند. اما واژه‌‌ها هرچقدر هم با ظرافت انتخاب شوند، واقعیت خشن یک تصمیم را پاک نمی‌کنند: در لحظه‌ای که سرنوشت میلیون‌ها انسان در ترازو بود، این افراد چمدان بستند و گریختند؛ درحالی‌که مردمی‌که روزی ادعای نماینده‌گی‌‌شان را یدک می‌کشیدند، در همان خاک با همان بحران، تنها و بی‌‌پناه رها شدند.

باید این را بی‌‌پرده گفت: آن‌چه رخ داد تصادف نبود؛ خیانتی بود آرام، بی‌‌سروصدا و کاملاً حساب‌شده. کسانی‌که سال‌ها بر سر سفره قدرت نشسته بودند، در لحظه آزمون، نه شجاعت ماندن داشتند و نه صداقت اعتراف به ناتوانی. تنها مهارتی که از خود نشان دادند، فرار بود؛ فرار منظم، از پیش برنامه‌‌ریزی‌‌شده با گذرنامه‌های آماده و حساب‌‌های بانکی از پیش پرشده.

جغرافیای امن، وجدان مرده

نخستین حقیقتی که باید بی‌تعارف با آن روبه‌رو شد، این است: فاصله‌ جغرافیایی هرگز فاصله‌ اخلاقی را پر نکرده و نخواهد کرد. سیاست‌‌مداری که از پشت میز در یک شهر آرام اروپایی برای مردمی‌که در گرسنه‌گی، ترس و بی ‌ثباتی دست ‌وپا می‌زند، تحلیل می‌بافد یا راهبرد توصیه می‌کند، در واقع از موضع کاملاً بزدلانه سخن می‌گوید؛ موضعی‌که در آن خطر برای گوینده صفر است، اما برای شنونده ممکن است مرگ باشد. این نابرابری تنها یک مساله جغرافیایی نیست، بلکه یک فاجعه اخلاقی است.

کسی‌که آسایش خویش را از پیش تضمین کرده است، هرگز نمی‌تواند فوریت واقعی بحران را حس کند. او رنج را از پشت صفحه ‌نمایش تماشا می‌کند، نه در صف نان، نه در سکوت شب، نه در دختر گرسنه‌‌ای که نان ندارد. همین فاصله‌ حسی، پاسخ روشنی است به این پرسش که چرا بسیاری از پیام‌‌های صادرشده از غربت، با وجود فصاحت کلامی، تا این حد پوچ و بی‌‌روح به‌‌نظر می‌رسد؟ این پیام‌ها از سر محاسبه نوشته شده‌‌ نه از سر درد.

باید بی‌‌پرده افزود: بخش عمده‌‌ای از این چهره‌ها، پیش از فروپاشی نظام پیشین، سال‌ها در جایگاه‌‌های تصمیم‌‌گیری تکیه زده بودند؛ فرصت‌های فراوانی برای اصلاح ساختار، مبارزه با فساد و بنیان‌‌گذاری نهادهای واقعی داشتند. اما این فرصت‌ها، به‌‌جای صرف‌شدن در ساختن آینده‌ پایدار، صرف انباشت ثروت، خرید املاک در کشورهای دیگر و تدارک دقیق راه فرار شد. فروپاشی نهایی برای این افراد غافل‌گیری نبود، بلکه نتیجه‌ طبیعی سال‌ها خیانت خاموش و اولویت‌دادن آگاهانه به بقای شخصی بر سرنوشت ملی بود. اکنون همین چهره‌ها جسارت می‌کنند و برای مردمی سخن می‌گویند که قربانی مستقیم همان خیانت هستند.

آیا می‌توان نام دیگری بر این رفتار گذاشت، جز فرصت‌‌طلبی محض؟ آیا کسی‌که ثروت ملت را در حساب بانکی خارجی پنهان کرده و امروز از حقوق همان ملت سخن می‌گوید، شایسته‌ چیزی جز نفرین و افشاست؟ پاسخ روشن است و هر پاسخ دیگری صرفاً تلاشی برای فرار دوباره است؛ این بار فرار نه از میدان جنگ که از میدان قضاوت.

رهبریِ تصویری؛ نمایش مضحک بر صحنه‌ رنج

پدیده زشت دیگری در این سال‌ها شکل گرفته که باید آن را رهبریِ تصویری نامید: چهره‌‌هایی‌که دیگر هیچ نقش اجرایی، هیچ مسوولیت واقعی و هیچ پیوند نهادین با مردم داخل کشور ندارند، اما همچنان با مصاحبه‌‌های تلویزیونی، پُست‌‌های تبلیغاتی شبکه‌‌های اجتماعی و کنفرانس‌های تشریفاتی در هتل‌‌های لوکس می‌کوشند نقش دروغین صدای ملت را برای خود حفظ کنند.

این رهبری تصویری بر سه ستون پوشالی استوار است: نخست، تکرار وسواس‌گونه‌ حضور در رسانه؛ دوم، بهره‌برداری ابزاری از زبان احساسی و میهن‌‌پرستانه؛ و سوم، شرط‌‌بندی بر حافظه‌ کوتاه‌ مدت افکار عمومی، با این امید واهی که گویا مردم نقش ویرانگر این افراد در فاجعه‌ گذشته را فراموش کرده‌اند و آنان را صرفاً منتقدان دلسوز وضع کنونی می‌پندارند.

سیاست‌مداری که هتل پنج‌ ستاره را ترک نمی‌کند اما هر روز از رنج مردم مظلوم افغانستان سخن می‌گوید، در واقع، دومین‌بار در حال استثمار همان مردم است. بار نخست با فرار خود و بار دوم با تبدیل‌‌کردن رنج آنان به سرمایه‌ شخصی. اما این نمایش هرچقدر هم در کوتاه‌ مدت جلب‌توجه کند، در برابر عقل سلیم مردمانی‌که هر روز با واقعیت سخت دست‌‌وپنجه نرم می‌کنند، ماندگار نیست. آنان به‌‌خوبی می‌فهمند که فاصله میان کسی‌که از لابی هتل درباره‌ مقاومت سخنرانی می‌کند و کسی‌که در همان لحظه برای یافتن نان شب می‌جنگد، هیچ‌گاه با هیچ کلمه زیبایی پر نخواهد شد.

نکته‌ای که باید با قاطعیت گفته شود، این است: این رهبریِ تصویری، تنها بی‌فایده نیست، بلکه مخرب هم است. تا زمانی‌که این چهره‌‌های سوخته و بی‌اعتبار، همچنان جایگاه نمادین اپوزیسیون یا صدای مقاومت را در رسانه‌‌های بین‌المللی در اختیار دارند، فرصت ظهور نسل تازه‌ای از رهبران راستین ـ کسانی‌که واقعاً در کنار مردم زیسته‌اند و بهای حقیقی پرداخته‌ اند ـ عمداً به تعویق می‌افتد. این‌جاست که آواره‌گی سیاسی از یک ننگ شخصی به مانع فعال برای بازسازی ملی بدل می‌شود؛ مانعی‌که باید با شناخت دقیق کنار زده شود.

حسابی‌که در غربت هم می‌رسد، دیر یا زود

شاید بزرگ‌ترین توهم این چهره‌‌ها این باشد که گمان می‌کنند فاصله، آنان را از داوری تاریخ مصون می‌دارد. باید به آنان و به همه‌ کسانی‌که هنوز در این توهم به‌سر می‌برند گفت: تاریخ مرزی نمی‌شناسد، رشوه نمی‌گیرد و حافظه‌‌اش را در هیچ گذرنامه‌ای محدود نمی‌کند. نسلی‌که امروز در داخل افغانستان با سخت‌ترین شرایط دست‌وپنجه نرم می‌کند، فردا هرچند دیر، اما بی‌رحمانه داستان کامل این سال‌ها را خواهد نوشت؛ داستانی‌که در آن جایگاه هرکس نه براساس فصاحت بیانیه‌‌هایش، بلکه براساس حضور یا غیاب او در لحظه‌ سرنوشت‌ساز، تعیین خواهد شد.

باید با صراحت کامل گفت: نه هرکسی‌که کشور را ترک کرده مقصر است، و نه هرکسی‌که مانده، قهرمان است. میلیون‌ها انسان عادی نیز، بدون هیچ گزینه‌ دیگری، ناچار به کوچ شدند و باید با احترام از رنج آنان یاد کرد. اما آنانی‌که در گذشته منصب و مسوولیت دولتی داشتند، به‌‌جای بازنگری صادقانه در نقش ویرانگر خویش، ترجیح داده‌‌اند روایت خود را بازنویسی کنند؛ روایتی‌که در آن، خود را قربانی جا می‌زنند نه مسوول، ناجی معرفی می‌کنند نه فراری. اما این جعل آشکار هرچقدر هم با مهارت انجام شود، در برابر حافظه‌ زنده و زخم‌‌خورده مردمی‌که رنج واقعی را با پوست‌وگوشت خویش چشیده‌‌اند، هرگز دوام نخواهد آورد.

وطن جایی نیست که بتوان از راه دور غارت کرد

آن‌چه از این تامل برمی‌آید، ساده و درعین‌حال سنگین است: رهبری امری جسمی، مکانی و مسوولانه است نه صرفاً کلامی و نمایشی. کسی‌که در لحظه بحران، تصمیم به فرار گرفت، هرچقدر هم واژه‌‌های زیبا و پرشور بسراید، دیگر هیچ حقی برای ادعای نماینده‌گی از مردمانی ندارد که آن لحظه‌ سیاه را با گوشت‌وپوست خویش از سر گذرانده‌اند. فرار شاید برای برخی، گزینه تلخ برای بقای فردی بوده باشد، اما هرگز و با هیچ توجیهی نمی‌تواند مبنایی برای ادعای رهبری آینده باشد. صادقانه‌ترین و شاید تنها کاری‌که این چهره‌ها می‌توانند اکنون انجام دهند، نه بازگشت فیزیکی ـ که به احتمال زیاد دیگر نه ممکن است و نه هم مطلوب ـ بلکه بازگشت به «فروتنی راستین» است. پذیرش صریح این‌که فصل آنان به‌‌طور قطعی به پایان رسیده و اکنون، بی‌‌چون‌وچرا نوبت کسانی است که در دل آتش ماندند و سوختند، اما هنوز نفس می‌کشند و می‌جنگند. تاریخ افغانستان، سرانجام نه با صدای بلندترین بیانیه از راه دور، بلکه با صبر خاموش و مقاومت بی‌‌ادعای کسانی نوشته خواهد شد که هرگز فرصت گریختن نداشتند یا اگر داشتند، شرافت‌مندانه ماندن را برگزیدند. روزی‌که این تاریخ نوشته شود، برای آواره‌گان قدرت، دیگر هیچ چمدانی، هیچ گذرنامه‌‌ای و هیچ حساب بانکی پنهانی راه فرار نخواهد گذاشت.