شماری از کارشناسان مسایل کشاورزی از استفاده گسترده از روشهای سنتی آبیاری در افغانستان ابراز نگرانی میکنند. آنان میگویند که در شرایط تشدید خشکسالی و کاهش منابع آب، ادامه استفاده از این روشها به هدررفت مقدار زیادی آب و کاهش بهرهوری آن در بخش کشاورزی منجر میشود. به گفته آنان، هزینه بلند تجهیزات آبیاری نوین، کمبود سرمایه، نبود زیرساختهای لازم و آگاهی محدود کشاورزان، از موانع عمده در برابر گسترش سیستمهای آبیاری مدرن در کشور است.
این کارشناسان در گفتوگو با روزنامه ۸صبح میگویند که بسیاری از کشاورزان بهدلیل توان مالی پایین، امکان تغییر سیستمهای آبیاری و استفاده از فناوریهای جدید را ندارند. آنان تاکید میکنند که توسعه سیستمهای آبیاری نوین، فراهمکردن تسهیلات مالی و دسترسی کشاورزان به تجهیزات لازم، برای مدیریت بهتر منابع آب و افزایش بهرهوری در بخش کشاورزی ضروری است. به گفته آنان، تا زمانی که شیوههای آبیاری اصلاح نشود، آسیبپذیری بخش کشاورزی افغانستان در برابر خشکسالی افزایش خواهد یافت. آنان هشدار میدهند که ادامه این وضعیت میتواند به کاهش تولیدات کشاورزی و در نبود سرمایهگذاری برای مدیریت منابع آب، به تشدید ناامنی غذایی در کشور منجر شود.
محمد سالم ساعی، یکی از کارشناس مسایل کشاورزی، میگوید که استفاده گسترده از روشهای سنتی آبیاری، همزمان با کاهش منابع آب، میزان هدررفت آب در بخش کشاورزی را افزایش داده است. او میافزاید که دسترسی محدود کشاورزان به فناوریهای نوین آبیاری، ضعف اقتصادی، کوچک و پراکنده بودن زمینهای کشاورزی و کمبود آگاهی از عوامل اصلی ادامه استفاده از روشهای سنتی آبیاری در افغانستان است.
این کار شناس مسایل کشاورزی میگوید: «کشاورزان ما بیشتر از روشهای سنتی استفاده میکنند. یکی از دلایل اساسی این است که هنوز نتوانستهایم روشهای نوین کشاورزی را در مناطق مختلف توسعه داده و به جامعه کشاورزی معرفی کنیم. از سوی دیگر، نامناسب بودن اراضی نیز یک مشکل است؛ زیرا زمینها از نظر اندازه و شکل متفاوتاند و نمیتوان یک سیستم نوین آبیاری را در همه زمینها به یک شکل تطبیق کرد.»
از دید ساعی، ضعف سرمایهگذاری در زمینه آبیاری نوین، سبب شده است مدیریت آب در سطح زمینهای کشاورزی همچنان با روشهای سنتی انجام شود. او میافزاید که کاهش آبهای سطحی، شماری از کشاورزان را به استفاده بیشتر از چاههای عمیق برای تامین آب مورد نیاز کشت واداشته است. به گفته ساعی، ادامه برداشت از منابع زیرزمینی، در صورت نبود مدیریت موثر، میتواند بحران آب در بخش کشاورزی را تشدید کند.
ساعی میگوید: «با تغییرات اقلیمی، کاهش آب و نبود یک استراتژی مشخص برای مدیریت منابع آبی، سکتور زراعت بهشدت آسیب میبیند. کاهش دسترسی به آب، فشار بیشتری بر منابع آبهای زیرزمینی و جاری وارد میکند و اگر مدیریت درست صورت نگیرد، ادامه این وضعیت در درازمدت میتواند پیامدهای جدی برای کشاورزی افغانستان داشته باشد.»
قطبالدین یعقوبی، یکی دیگر از کارشناسان مسایل کشاورزی، میگوید استفاده از کانالهای خاکی و روشهای سنتی انتقال آب، سبب هدررفت ۳۰ تا ۴۰ درصد آب پیش از رسیدن به زمینهای کشاورزی میشود. او میافزاید که تبخیر، نفوذ آب در خاک کانالها، نامناسببودن ساختار کانالها و مدیریت نادرست سیستمهای آبیاری، از عوامل اصلی این میزان هدررفت آب است. به گفته یعقوبی، ادامه این وضعیت در کنار خشکسالیهای پیهم و کاهش منابع آبی، میتواند حاصلات کشاورزی و درآمد کشاورزان را کاهش داده و در درازمدت به تخریب زمینهای کشاورزی منجر شود.
آقای یعقوبی میگوید: «در روشهای سنتی آبیاری، بهویژه انتقال آب از طریق جویها و کانالهای خاکی، معمولاً بین ۳۰ تا ۴۰ درصد آب پیش از رسیدن به زمین از بین میرود. بخشی از این آب در جریان انتقال تبخیر میشود و بخش دیگر بهدلیل خاکیبودن کانالها در زمین نفوذ میکند. نامناسببودن ساختار کانالها و مدیریت غیراصولی سیستم آبیاری نیز میزان ضایعات آب را بیشتر میکند. با توجه به کاهش منابع آبی و خشکسالیهای پیهم، ادامه این روش میتواند عملکرد محصولات کشاورزی را کاهش دهد، هزینه تولید را بالا ببرد و درآمد کشاورزان را پایین بیاورد. در درازمدت، تداوم این وضعیت حتی میتواند سبب تخریب زمینهای کشاورزی و تبدیل بخشی از این زمینها به اراضی خشک و غیرقابل استفاده شود.»
یعقوبی استفاده از سیستمهای نوین آبیاری، از جمله آبیاری قطرهای و بارانی، را یکی از راههای کاهش هدررفت آب میداند و میگوید این سیستمها میتوانند بهرهوری آب را افزایش دهند. او میافزاید که استفاده از این روشها در افغانستان هنوز محدود است و برای گسترش آن، آموزشهای فنی و حمایت از دهقانان ضروری است.
این کارشناس میگوید: «اگر کشاورزان از روشهای نوین آبیاری، مانند آبیاری قطرهای و بارانی، استفاده کنند، میتوانند میزان ضایعات آب را بهگونه قابلتوجهی کاهش دهند. این سیستمها آب را بهصورت هدفمند به نبات میرسانند و در کنار صرفهجویی در مصرف آب، میتوانند مدیریت آبیاری و بهرهوری تولید را نیز بهتر کنند. با این حال، استفاده از این روشها در افغانستان هنوز بیشتر به پروژههای تحقیقاتی و نمونههای محدود خلاصه شده است و برای گسترش آن، باید زمینه آموزشهای فنی و حمایت لازم از کشاورزان فراهم شود.»
در همین حال، شماری از کارشناسان مسایل آب میگویند که جایگزینکردن کامل روشهای سنتی آبیاری با سیستمهای نوین در کوتاهمدت عملی نیست و باید متناسب با نوع زمین و کشت انجام شود. آنان میافزایند که با معیاریسازی کانالهای انتقال آب، پوشاندن بخشهایی از کانالها و استفاده از روشهای مناسب آبیاری، میتوان میزان هدررفت آب را بهگونه چشمگیری کاهش داد. به گفته آنان، مدیریت منابع آب در بخش کشاورزی تنها به تغییر سیستم آبیاری محدود نمیشود و انتخاب کشتهای کمآببر و دارای ارزش اقتصادی نیز برای استفاده مؤثر از منابع آب اهمیت دارد.
نجیبالله سدید، کارشناس مسایل آب، میگوید جایگزینکردن کامل روشهای سنتی آبیاری با سیستمهای نوین در کوتاهمدت راهکار عملی نیست؛ زیرا نوع زمین و نیاز آبی محصولات متفاوت است. او میافزاید که در برخی مناطق میتوان با اصلاح کانالها و تغییر روش آبیاری، میزان هدررفت آب را بهگونه قابلتوجهی کاهش داد.
آقای سدید میگوید: «تبدیل تمام روشهای سنتی آبیاری به روشهای نوین در کوتاهمدت یک راهکار معقول نیست؛ زیرا در برخی مناطق هنوز به روشهای سنتی نیاز است و آبیاری قطرهای نیز برای همه زمینها و همه گیاهان مؤثر نیست. اما در بخشهایی که امکان تغییر سیستم وجود دارد، میتوان با استفاده از روشهای مناسب، میزان قابلتوجهی از ضایعات آب جلوگیری کرد. کانالهای انتقال آب نیز میتوانند با هزینه نسبتاً کم معیاری شوند؛ بهگونهای که با پختهکاری یا استفاده از پوششهای مناسب، از نفوذ آب در خاک جلوگیری شود. در برخی مناطق نیز میتوان کانالها را پوشاند تا میزان تبخیر آب کاهش یابد.»
سدید تاکید میکند که حل مشکل آب در کشاورزی افغانستان تنها با اصلاح روشهای آبیاری ممکن نیست و نوع محصول نیز باید متناسب با منابع آبی و ارزش اقتصادی آن انتخاب شود. او میگوید کشت برخی محصولات آببر، در حالی که ارزش اقتصادی محدودی دارند، فشار بیشتری بر منابع آب وارد میکند و ادامه این روند در شرایط افزایش جمعیت و نیاز روزافزون به آب، پایدار نخواهد بود.
این کارشناس مسایل آب میگوید: «بحث زراعت در افغانستان تنها به موثریت آبیاری محدود نمیشود؛ نوع کشت نیز بسیار مهم است. ما محصولاتی داریم که با وجود مصرف زیاد آب، ارزش اقتصادی بالایی برای کشاورز ایجاد نمیکنند. اگر سیستم آبیاری را اصلاح کنیم و کانالها را معیاری بسازیم، اما همچنان به ترویج محصولات آببر ادامه دهیم، نمیتوانیم در درازمدت منابع آب را مدیریت کنیم. با افزایش نفوس، تقاضا برای آب بیشتر میشود و نیاز به تولید مواد غذایی نیز افزایش مییابد. بنابراین، باید به کشت محصولاتی با ارزش اقتصادی بالاتر و نیاز آبی کمتر، مانند زعفران، هنگ، بادام، پسته و برخی گیاهان ویژه، بیشتر توجه شود. در غیر آن، افزایش مصرف آب در زراعت میتواند پیامدهایی مانند کاهش امنیت غذایی، افزایش بیکاری و گسترش مهاجرت را به همراه داشته باشد.»
پیش از این، دفتر هماهنگکننده امور بشردوستانه سازمان ملل متحد (اوچا) هشدار داده بود که افغانستان با موج شدید خشکسالی روبهرو است.
همچنان، سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد (FAO) اعلام کرده بود که افغانستان با یک بحران چندلایه و شدید خشکسالی مواجه است؛ بحرانی که معیشت کشاورزان و مالداران را در نیمی از ولایتهای کشور مختل ساخته است.
براساس گزارشها، وضعیت اقلیمی در افغانستان بهسرعت در حال تغییر است. گرمایش زمین در برخی مناطق باعث خشکسالی و در برخی دیگر سبب توفان، بارندهگیهای شدید و سیلابهای ویرانگر شده است.
افغانستان در حالی یکی از آسیبپذیرترین کشورهای جهان در برابر تغییرات اقلیمی شناخته میشود که سهم آن در تولید گازهای گلخانهای تنها ۰.۱۹ درصد است. با این حال، این کشور در میان کشورهای آسیبپذیر از تغییرات اقلیمی، در جایگاه چهارم قرار دارد.
تغییرات اقلیمی در سالهای اخیر بخش کشاورزی افغانستان را بهشدت متاثر ساخته است؛ بخشی که هنوز منبع اصلی معیشت نزدیک به ۸۰ درصد مردم کشور به شمار میرود. بارانها و سیلابهای بیموقع نیز سبب از بین رفتن و کاهش محصولات کشاورزی شده و بسیاری از مناطق افغانستان همچنان با خشکسالی دستوپنجه نرم میکنند.
این در حالی است که هنوز هم بیشتر زمینهای کشاورزی در افغانستان به شیوههای سنتی آبیاری میشود و تنها شمار اندکی از کشاورزان از سیستمهای نوین، از جمله آبیاری قطرهای، استفاده میکنند.
