جماعت تبلیغ در روزهای پسین، با راهاندازی برنامههای تبلیغاتی در شمال افغانستان، فعالیتهایش را افزایش داده است. تصاویر از جریان برگزاری برنامههای این جماعت در تخار و سپس در ولایت سرپل نشان میدهد که هزاران تن از باشندهگان مناطق دور و نزدیک در این برنامهها شرکت کردهاند. این در حالی است که طالبان برگزاری هر نوع تجمع را ممنوع کردهاند، اما از برنامههای جماعت تبلیغ حمایت کرده و امنیت آن را نیز تامین کردهاند. در همین حال، محمد محق، پژوهشگر امور دینی، میگوید که جماعت تبلیغ و روشی که این جریان در پیش گرفته، یک نکته مثبت دارد و آن این است که جریانی معطوف به قدرت نیست و در اصل زیر چتر اسلام سیاسی قرار نمیگیرد. با این حال، آقای محق با انتقاد از گسترش تجمعها و نمایشهای دینی در افغانستان میگوید که محدود شدن فعالیتهای علمی، فرهنگی و اجتماعی، زمینه را برای رشد آنچه او «دینداری کاذب و متورم» میخواند، فراهم کرده است. به باور او، ترویج چنین نمایشهای «مضحکی»، بهجای تقویت اخلاق و معنویت، جامعه را از مسایل اساسی دور میکند و دینداری را تا سطح بازیهای عامیانهای مانند «سگجنگی» و «مرغجنگی» تنزل میدهد. از سوی دیگر، شماری از شهروندان کشور میگویند که تشویق و ترغیب این روند، مردم را از مسوولیتهای خانوادهگی و اجتماعیشان دور میکند. به گفته آنان، بسیاری از اعضای جماعت تبلیغ ماهها از خانوادههای خود بیخبر میمانند و فرزندانشان در فقر به سر میبرند و از محبت پدر محرومند.
در تازهترین مورد، برنامه بزرگ جماعت تبلیغ، روز پنجشنبه هفته گذشته در ولایت سرپل برگزار شده است. تصاویر و ویدیوهای منتشرشده از این برنامه در شبکههای اجتماعی، حضور گسترده مردم را نشان میدهد که در این برنامه تبلیغی شرکت کردهاند.
برگزارکنندهگان هدف از برگزاری این برنامهها را «یادآوری ارزشهای ایمان، نماز، اصلاح نفس و دعوت مسلمانان به عمل به آموزههای اسلامی» توصیف کردهاند. به گفته آنان، این اجتماعات فرصتی برای گردهمایی مسلمانان و تقویت محبت میان آنان است تا از سخنان عالمان برای اصلاح زندهگی فردی و جمعی خویش استفاده کنند.
در همین حال، استاد محمد محق، پژوهشگر امور دینی، میگوید که جماعت تبلیغ و روشی که این جریان در پیش گرفته، یک نکته مثبت دارد و آن این است که جریانی معطوف به قدرت نیست و در اصل زیر چتر اسلام سیاسی قرار نمیگیرد. به گفته او، جماعت تبلیغ از زمان تاسیس، اصل کارش این بوده است که به سیاست نپردازد و دین را با سیاست آلوده نکند. از این جهت، در مقایسه با گروههایی مانند حزب تحریر، اخوانالمسلمین، سلفیهای جهادی و دیگر جریانها، میتوان آن را جریانی مثبت دانست. در کنار آن، جماعت تبلیغ تلاش میکند برخی اخلاقیات و فضایل را نیز تبلیغ و ترویج کند.
آقای محق میافزاید: «اگر این وضعیت را در کانتکست فعلی افغانستان و شرایط کنونی در نظر بگیریم، این نمایشها و همایشهایی که دیده میشود، پدیدهای امیدوارکننده نیست. بدون جماعت تبلیغ هم در جامعه افغانستان، چون فضا برای کارهای علمی، فرهنگی، هنری و فعالیتهایی که مورد نیاز جامعه است، محدود یا بسته شده، در نتیجه خلایی به وجود آمده است که این خلا توسط جریانهای بهظاهر دینی پر میشود. حتا اگر جماعت تبلیغ هم نباشد، بیش از حد نیاز جامعه در افغانستان امروز، کالای دینی هم تولید و هم تکثیر و توزیع میشود. در اصل، باید کالاهای مادی، معنوی و فرهنگی به اندازه نیاز مخاطبان تولید و توزیع شوند؛ در غیر این صورت، میتواند بحران ایجاد کند.»
این پژوهشگر امور دینی میگوید: «جماعت تبلیغ در چنین وضعیتی به این بازار افزوده میشود و به شکل که در رسانهها و شبکههای اجتماعی دیده میشود که هزاران نفر برای یک موضوع بسیار ساده دینی گرد هم میآیند که کودکان هم آن را میدانند و مردم بیسواد نیز از آن آگاهاند. در این میان، حرف تازهای وجود ندارد که بتواند بر آگاهی دینی و سطح علمی جامعه بیفزاید. این کار دینی نیست؛ بلکه یک نمایش مضحک و فرود آوردن دین به سطح بازیهای فولکلور و نمایشهای عامیانه، مانند بزکشی، است. کار دین در افغانستان در فضای طالبانی به سطح سنگجنگی، خُرسجنگی، بزکشی، بودنهبازی و امثال اینها تنزل یافته است.» به گفته او، در چنین وضعیتی، هر فرد یا مجموعه شهرتطلب و بیبرنامه فرصت پیدا میکند تا با استفاده از نام و تقدس دین، برای خود جایگاهی اجتماعی ایجاد کند و مخاطب داشته باشد و مردم بیکار و بیروزگار را از این صحنه به آن صحنه بکشاند.
استاد محق میافزاید: «مجموع اینها انرژی جامعه را، بهجای آنکه صرف سازندهگی، رشد اقتصادی، بهبود صنعت، کارآفرینی، دفع خطرات، کاهش فقر و محرومیت، تبعیض و بیعدالتی و استحکام زیربناهای مادی و معنوی جامعه شود تا حقوق انسانها به شکل بهتر تامین شود، صرف سرگرمیهای بیفایده و بیهوده زیر نام دین میکند. از این جهت، پدیده دینداری شبیه وضعیتی شده است که در عرصه اقتصاد به آن «حباب» میگویند. گاهی شاهد حباب مسکن هستیم. حباب به معنای تورم بیجا و بالا رفتن کاذب قیمت یک شیء است؛ یعنی چیزی فراتر از ارزش واقعیاش بها داده شود. حباب دینداری، یا دینداری کاذب اما متورم، دمبهدم در حال افزایش است و هویت جامعه را به نحوی در خود فرو برده است. روزی که این حباب بترکد، یک فاجعه اخلاقی، علمی و فرهنگی در پی خواهد داشت؛ زیرا این نوع دینداریها ذرهای به رشد اخلاق متعالی و معنویت دینی که مورد نظر ادیان است، کمک نمیکند. برعکس، ریاکاری و اعمال سخیف دیگر را به نام دین ترویج میکند و مردم را از موضوعات اساسی غافل و دور میسازد.»
ازسوی دیگر، برخی از کاربران شبکههای اجتماعی نیز با انتقاد از برگزاری این برنامهها پرسیدهاند: «اصلاح کدام وضعیت مسلمانان؟ کدام درد این مملکت را درمان میکنند؟» آنان سپس خود پاسخ داده و گفتهاند که این برنامهها چیزی جز عوامفریبی، هدر دادن زمان و مصرف پول نیست.
نصیر احمد عمری، یکی از کاربران، نوشته است: «در ظاهر با مردم بیگانه خوب اخلاق میکنند، اما در خانههای خود رفتار خوبی ندارند؛ با دو چشم خود دیدیم.»
خواجه بصیر احمد صدیقی، کاربر دیگر، پرسیده است: «بعضیهایشان را دیدم که قرآن و حدیث را درست خوانده نمیتوانند؛ پس چگونه دعوت میکنند؟»
عبدالله شیرزاد، کاربر دیگر، نوشته است: «مگر اینجا یک کشور اسلامی نیست که جنبش دعوت برگزار میکنند؟ همه از بیکاری است و بسیاری بهخاطر یک لقمه نان در آن شرکت میکنند.»
نیاز رازقی، کاربر فیسبوک، نوشته است: «علم باید آموخت؛ از داستانسرایی هیچ به دست نمیآید.»
محمد، یکی از کاربران فیسبوک، نوشته است: «تجمع اینها چه فایدهای برای کشور دارد؟ سرکهای اطراف محل تجمع را مسدود میکنند و به باشندهگان منطقه به خاطر تدابیر امنیتی محدودیت وضع میکنند. بروند یک کار نیک انجام بدهند؛ پول جمع کنند و یک چاه آب بسازند یا کار خیریه دیگری انجام دهند که فایدهاش به مردم برسد. این نه خدمت به دین است و نه تبلیغ چهرهای مداراگر و بهتر از دین.»
فضلالدین نوشته است: «کار نیک است، اما کاش این جماعت یک روز برای پاکی و نظافت شهر نیز اقدام کنند. هر کدام یک نهال بنشانند یا یک نهال را در منطقهشان آبیاری کنند. در یک سال، هزاران نهال کاشته میشود و به محیط زیست نیز کمک خواهد شد.»
رسانههای تحت کنترل طالبان نیز تایید کردهاند که این برنامه در ولسوالی سیدآباد ولایت سرپل برگزار شده و جنگجویان این گروه مسوولیت تامین امنیت آن را بر عهده داشتهاند.
