تحصیل یکی از عناصر عمده عملکرد بنیادی و اساسی هر دولت جهت انکشاف اقتصادی و اجتماعی است. تحصیل، ثبات سیاسی را تقویت می‌کند، سلامت مردم را بهبود می‌بخشد، رشد اقتصادی را ایجاد و حق‌الزحمه‌های بالاتری را تولید می‌کند و موجب رشد دموکراسی و برابری در جامعه می‌شود. تحصیل، منبع توانمندسازی و استقلال، به ویژه برای دختران و زنان است. علاوه بر این، مطالعات نشان می‌دهد که سرمایه‌گذاری بالای تحصیل دختران و زنان، دارای مزایای اقتصادی – اجتماعی قابل توجه و مستقیم در خانواده‌ها و جوامع است که اثرات قابل ملاحظه اجتماعی از جمله تغییرات مثبت در عملکرد و کاهش رفتارهای منفی اجتماعی مانند جرم و خشونت دارد.
در حالی که گروه طالبان رسماً اظهار داشت که دیگر مخالف تحصیل دختران نیست، اما هم‌چنان به محدود کردن تحصیلات دختران ادامه می‌دهد. براساس گزارش‌ها، در بعضی ساحات زیر تسلط طالبان، وضعیت امنیتی خراب است و بر آزادی‌ها محدودیت وضع شده است. دانش‌آموزان و دانشجویان دختر بیم دارند که شاید برای چند ماه دیگر اجازه تحصیل را داشته باشند و هرگز نتوانند اسناد تحصیلی خود را به دست آورند. طالبان محدودیت بر آموزش دختران را براساس آن‌چه مقررات اسلامی می‌خوانند، وضع می‌کنند. برخی از این محدودیت‌ها عبارت‌اند از:
- دختران باید تا صنف شش (که تصور می‌شود به بلوغ می‌رسند) تحصیل کنند؛
- دختران نباید هیچ‌گونه «آموزش غربی» را کسب کنند؛ آن‌ها فقط باید تعلیم اسلامی ببینند؛
- دختران و پسران نباید یک‌جا درس بخوانند.
هرچند باید به این نکته مهم توجه کرد که این محدودیت‌ها با اصول اسلامی سازگار نیست. اسلام به وضوح تعلیم و تحصیل دختران را به عنوان یک حق الهی و فرض بیان کرده است.
برای درک بهتر این موضوع، شبکه زنان افغانستان (AWN) گروهی از محققان و کارشناسان تعلیمی را دعوت کرد تا در یک برنامه اشتراک کنند، موضوع را به بحث بگیرند و وضعیت را تجزیه و تحلیل کنند. در این مقاله، هدف ما در میان گذاشتن نکات اصلی این موضوع برای خواننده‌گان در سراسر کشور است.
قرآن در مورد تحصیل چه می‌گوید؛ آیا کسب علم در اسلام فرض است؟
داکتر عایشه کادایفچی اورلانا، استاد دانشگاه جورج تاون در حل منازعه است. او هم‌چنین یکی از اعضای موسس «موسسه سلام برای صلح و عدالت» است. خانم کادایفچی می‌گوید: تعلیم دختران کار درستی است، زیرا این یک حق الهی است که در سنت اسلامی به وضوح بیان شده است. قرآن تاکید بیشتر بر اهمیت کسب علم دارد و با ذکر بیش از ۸۰۰ مرتبه کلمه علم (دانش) و مشتقات آن، بشر را به تفکر، تأمل و کسب علم و دانش ترغیب می‌کند.
قرآن موضوع را واضح می‌سازد که فقط از طریق کسب علم و دانش، مردم خدا و آفرینش او را می‌شناسند و کسانی که می‌دانند را از کسانی که نمی‌دانند متمایز می‌کند. مثلاً آیه ۹ سوره ۳۹ قرآن می‌فرماید: «آیا کسانی که می‌دانند با کسانی که نمی‌دانند، برابر هستند؟»
دیدگاه پیامبر در مورد تعلیم زنان چه بود؟
طی قرن‌ها در موفقیت‌های اجتماعی، اقتصادی و سیاسی جوامع در طول تاریخ جهان اسلام، زنان تحصیل‌کرده نقش قابل توجهی داشته‌اند. زنان در حفظ و انتقال (روایت) حدیث و آداب و رسوم (سنت) پیامبر و اهل بیت او بسیار نقش مهم داشته‌اند. با این ملحوظ، به درک بهتر ایمان و توسعه فقه (شریعت اسلامی) کمک کرده‌اند. پس از رحلت پیامبر اسلام در سال ۶۳۲ میلادی، همسران پیامبر هر یک حفصه، ام حبیبه، میمونه، ام سلمه و بی‌بی عایشه برای درک زنده‌گی پیامبر و حفظ سنت او نقش بسیار مهمی ایفا کرده‌اند.
فرضیت کسب علم و تحصیل در زنان و مردان نیز در حدیث و سنت تایید شده است. بنابراین، تحصیل و فراگیری علم برای زنان و مردان در اسلام فرض قرار داده شده است. مرکزیت تعلیم در سنت اسلامی نیز در حدیث مشهود است، همان‌طوری که مثال‌های زیر نشان می‌دهد:
«طلب علم بر هر مرد مسلمان و زن مسلمان فرض است». (ابن ماجه)
از سال‌های آغازین اسلام، زنان از جایگاه[1] و اقتدار والایی در جامعه برخوردار بوده‌اند. پیامبر اسلام خود برای تربیت زنان و دختران کوشید و زنان و دخترانش را به کسب علم ترغیب کرد. زنان در خانه او نه تنها در علوم اسلامی، بلکه در سایر عرصه‌ها مانند طبابت، ریاضیات و غیره تحصیل می‌کردند.
نجلا راحل، معاون انجمن مستقل وکلای مدافع، عضو ارشد شبکه زنان افغان و عضو شبکه زنان منطقه: پیامبر فرموده که علم را جست‌وجو کنید، حتا اگر در چین باشد و کسب علم و دانش برای زنان و مردان الزامی است.
دین اسلام با گفتن کلمه شهادت (الله یکی است و حضرت محمد رسول او است)، پدیدار گشت و الله خرد و توانایی را دوست دارد. همسران حضرت پیامبر باسواد بودند، کار می‌کردند و فعالیت‌های اجتماعی داشتند.
پیامبر اسلام مدرسه‌ای را در غزوه بدر تأسیس کرد و به اسیران جنگی گفت که هرکسی ۱۰ نفر را باسواد سازد، آزاد می‌شود. مردان و زنان در مدرسه مذکور در حال یادگیری علم بودند.
زنان در جمع‌آوری و تدوین احادیث چه نقشی داشتند؟
زنان در نقل و روایت حدیث با ادبیات آن در طول تاریخ اسلامی هم‌چنان نقش مهم داشته‌اند و مجموعه‌های معتبر حدیث مانند صحیح بخاری، بدون تلاش و مشارکت بسیاری از زنان تکمیل نمی‌شد. زنان حدیث‌شناس را محدثه می‌نامیدند. محمد‌اکرم نادوی، دانشمند اهل سنت، در کتابش «المحدثات» بیش از ۸۰۰۰ محدثه را در طول تاریخ اسلامی با ۴۰ جلد کتاب شناسایی کرده است. این زنان اکثراً در همه بخش‌های دانش دینی به درجه والایی رسیده بودند که از آن‌ها در کسب علم فقه، فتاوی و تفاسیر پیروی می‌شد و آن‌ها به زنان[2] و مردان تعلیم می‌دادند.
مزایای اقتصادی – اجتماعی تحصیل دختران چیست؟
داکتر عایشه کادایفچی اورلانا: سرمایه‌گذاری در تحصیل مزایای اقتصادی – اجتماعی قابل توجهی دارد. مشارکت دختران در تحصیل اکنون یکی از شاخص‌های اصلی انکشاف اجتماعی و اقتصادی تلقی می‌شود. این تصادفی نیست که کشورهای دارای زنان تحصیل‌کرده، از رونق و استقلال بیش‌تری برخوردار‌ند. تحقیقات نشان می‌دهد که سرمایه‌گذاری بالای زنان و به ویژه روی تحصیل آنان، اثرات مثبت بی‌شماری دارد، به شمول: ۱) کاهش در میزان باروری زنان؛ ۲) میزان کم‌تر مرگ‌ومیر نوزادان و کودکان؛ ۳) کاهش میزان مرگ‌ومیر مادران؛ ۴) افزایش مشارکت زنان در نیروی کار؛ و ۵) تقویت سرمایه‌گذاری تحصیلی در اطفال[3].
اطلاعات نشان می‌دهد که سرمایه‌گذاری بالای زنان و دختران از نظر فقرزدایی و رفاه عمومی در یک کشور[4]، موثرترین بازدهی و نتیجه را در پی دارد. مطالعات نشان می‌دهد که اکثراً زنان به دلیل معاش کم‌تر[5] و اشتغال محدودتر، فقر بیش‌تری نسبت به مردان را تجربه می‌کنند. تحصیل زنان منجر به مشارکت زنان در بازار کار در اجتماع و افزایش درآمد خانواده‌شان می‌شود. بنابراین، زنان به خود و خانواده‌شان کمک می‌کنند تا از فقر نجات یابند.
آیا رابطه‌ای بین تحصیل دختران و سلامت و خوش‌بختی یک خانواده وجود دارد؟
ضیا مبلغ، فعال حقوق بشر، مشاور موسسه آلمانی یار و محصل، مسوول و عضو تسوید کمیته تدوین قانون خانواده: مطالعات نشان می‌دهد که وقتی زنان بیشتر تحصیل کرده باشند، خانواده‌های آن‌ها به صورت عموم و فرزندان‌شان به طور خاص از سلامت و شادمانی بیش‌تری برخوردار‌ند. زنان تحصیل‌کرده برای رفاه فرزندان‌شان تصمیمات بهتر و مناسب‌تری می‌گیرند و از آن‌ها در مقابل بیماری‌ها محافظت می‌کنند. شواهد نشان می‌دهد زنانی که کنترل بیش‌تری بر منابع دارند، پول بیش‌تری را صرف نیازهای اساسی زنده‌گی مثل غذا، صحت و تعلیم خانواده‌های‌شان می‌کنند. مطالعات هم‌چنین نشان می‌دهد زنانی که تحت خشونت کم‌تر هستند، کودکان‌شان از سلامت روانی بهتر و شادی بیش‌تری برخوردار‌ند.
نجلا راحل: مشکل بی‌سوادی و پیامدهای آن، ناگوارتر و جدی‌تر از آن است که ما فکر می‌کنیم. میزان بالای بی‌سوادی در جامعه، به ویژه بی‌سوادی زنان و بی‌علاقه‌گی به راه حل سریع و عمیق آن، در طولانی‌مدت سایه سنگینی بر زنده‌گی اجتماعی افکنده است.
در بیشتر کشورها، مشکل بی‌سوادی به حیث یک مساله فردی محسوب نمی‌شود، بلکه مشکل تمام جامعه دانسته می‌شود. بی‌سوادی یک مشکل برای تمام جامعه است، زیرا تأثیر منفی و مخرب آن را می‌توان در تمام عرصه‌های جامعه مشاهده کرد. در میان جوامع امروزی، در هر کشوری که بی‌سواد کم‌تر باشد، رشد و انکشاف آن از سایر کشورها بیشتر است.
محققان علوم انسانی و کارشناسان آموزش، بی‌سوادی زنان را بحرانی خاموش می‌دانند که می‌تواند مانع پرورش و دلیل عقب‌مانده‌گی جامعه شود. یونسکو سواد بزرگ‌سالان، به ویژه زنان را هم‌چون اهرمی برای دست‌یابی به جامعه پایدار می‌داند.
نمونه‌هایی از سهم زنان مسلمان در عرصه‌های غیر از علوم اسلامی
زنان علاوه بر کسب علوم اسلامی، مضامین دیگری را نیز مطالعه و به زنده‌گی اجتماعی و اقتصادی جوامع‌شان کمک کرده‌اند. زنان از اوایل اسلام در عرصه‌هایی مانند ساینس و تکنولوژی برتری داشته و سرامد دیگران بوده‌اند. مثلاً، امات الوحید سوتیتا المهاملی (متوفای ۹۸۷) از بغداد یک زن مسلمان بود که در بسیاری از عرصه‌ها از جمله ادبیات عربی، حدیث و فقه و هم‌چنین ریاضیات مشهور بود. به همین ترتیب، لوبنا از قرطبه (کوردوبا) یکی دیگر از زنان مسلمان قرن دهم بود که به دلیل دانش و تخصص در عرصه علوم شناخته می‌شد، به ویژه مسایل پیچیده و مغلق هندسه و الجبر را به آسانی حل می‌کرد. هم‌چنین رابعه بلخی از افغانستان که در قرن ۹ زنده‌گی می‌کرد، اولین زنی بود که به فارسی مدرن شعر سرود و به دلیل اشعار زیبا شهرت دارد.
بسیاری از زنان، بنیان‌گذار یا مسوول مکاتب، مدارس و سایر موسسات آموزشی بوده‌اند؛ مثلاً دانشگاه القرویین که توسط فاطمه الفهری در سال ۸۵۹ میلادی در فیز مراکش تأسیس شد. دانشگاه القرویین به عنوان قدیمی‌ترین دانشگاه در جهان شناخته شده است. ضیفه خاتون (متوفای ۱۲۴۲)، یکی دیگر از زنان مسلمان بود که علاوه بر نقش سیاسی و اجتماعی، در بخش آموزش در شهر حلب با کمک‌های مالی دو مدرسه را تأسیس کرد؛ مدرسه الفردوس مختص به مطالعات اسلامی و قوانین اسلامی و مدرسه خانکاه که در کنار مضامین شرعی، سایر مضامین نیز در آن تدریس می‌شود.
وضعیت تعلیم و تربیه زنان در جهان اسلام امروزی چگونه است؟
در حالی که برخی نابرابری‌های سیستماتیک در رابطه با آموزش دختران و پسران وجود دارد و دختران در تحصیل از پسران عقب هستند، اما عملاً هیچ کشور مسلمان دختران را از آموزش منع نمی‌کند. حتا بعضی از کشورهای مسلمان در صدد از بین بردن این فاصله‌ها هستند. در میان کشورهای کاملاً اسلامی، تونس، امارات و اندونیزیا دارای بالاترین میزان سواد زنان[6] هستند که ۹۶.۱ درصد زنان در تونس[7]، ۹۲.۱ درصد در اندونیزیا[8] و ۹۵.۸ درصد در امارات باسواد هستند. این آمار و ارقامی است که در مناطق مختلف جهان[9] در مورد آن شنیده نشده است.
قابل ذکر است که این کشورها از تعلیم و تحصیل دختران در همه سطوح به شمول تحصیلات عالی حمایت می‌کنند. در حقیقت، درصدی زنانی که در رشته‌های ساینس، تکنولوژی، انجنیری و ریاضی تحصیل می‌کنند، در خاورمیانه نسبت به غرب[10] بالاتر است. در امارات ۷۰ درصد فارغان دانشگاه زنان هستند و هم‌چنان ۵۶ درصد فارغان رشته‌های ساینس، تکنولوژی، انجنیری و ریاضی در این کشور را زنان تشکیل می‌دهند. در انستیتوت معتبر ساینس و تکنولوژی مصدر در شهر ابوظبی، ۶۰ درصد از فارغان را دختران تشکیل می‌دهند.
هم‌چنان در مصر تعداد دختران نسبت به پسران در رشته‌های مختلف تحصیلی بیشتر است. مثلاً درصدی دختران در رشته تعلیم و تربیه ۷۲ درصد، علوم انسانی ۷۲ درصد، هنرها ۷۳ درصد، ساینس ۵۴ درصد و طب ۵۷ درصد[11] است. در دانشگاه الازهر مصر (تأسیس شده در سال ۹۷۰ میلادی) که امروزه یکی از مهم‌ترین مراکز آموزشی اسلامی است، دختران از سال ۱۹۶۱ میلادی به این طرف در رشته‌های مختلف اسلامی و غیراسلامی به شمول طب و انجنیری تحصیل کرده‌اند.
آیا بین تعلیم دختران و وابسته‌گی کم‌تر به کمک‌های خارجی، رابطه‌ای وجود دارد؟
انکشاف اقتصادی و کاهش فقر، وابسته‌گی یک کشور به کمک‌های خارجی را کم‌تر می‌سازد. به هر اندازه‌ای که یک کشور متکی بر کمک‌های خارجی باشد، نمی‌تواند مستقل باشد؛ چون این وابسته‌گی نقش به سزایی در شکل‌گیری اقتصاد و سیاست یک کشور دارد. داشتن یک اقتصاد قوی و کاهش فقر، از شاخص‌هایی است که وابسته‌گی به کشورهای خارجی را کاهش می‌دهد. اهدافی چون داشتن یک اقتصاد قوی و کاهش فقر، نمی‌تواند بدون اشتراک زن و مرد در اقتصاد به دست آید و زنان نمی‌توانند بدون داشتن تحصیل کافی، اشتراک اقتصادی داشته باشند. از این رو، تعلیم دختران و زنان یکی از نیازهای مبرم برای کاهش وابسته‌گی به کمک‌های خارجی است.
تاثیر محدودیت‌ها بر تحصیل دختران در رشته‌های طبی چه بوده است؟
اگر به زنان و دختران اجازه تعلیم داده نشود، بسیاری از سکتورها به علت نبود منابع بشری با مشکل مواجه می‌شوند که بعداً منجر به عواقب بدی خواهد شد. اگر زنان در سکتور صحت نباشند، به این معنا است که داکتران و پرستاران زن وجود نخواهند داشت و بدون حضور آن‌ها برای زنان ارایه خدمات صحی ناممکن خواهد بود؛ چون زنان ترجیح می‌دهند که توسط داکتران زن تداوی شوند و در بعضی از حالات مردان از ارایه خدمات صحی به زنان منع می‌شوند. در زمان حکومت طالبان در دهه ۱۹۹۰ زنان با محدودیت‌های شدیدی در قسمت دریافت خدمات صحی مواجه بودند. این محدودیت‌ها نظر به دلایل مختلفی هم‌چون منع تحرک زنان بود؛ چون آن‌ها اجازه نداشتند بدون محرم‌شان به شفاخانه جهت تداوی بروند و تنها در شفاخانه‌های مشخص مورد تداوی قرار می‌گرفتند و گاه امکان رفتن به شفاخانه بدون توجه به ممنوعیت‌های دیگر وجود نداشت. این به این معنا است که بسیاری از زنان تداوی نمی‌شدند و بیماری‌شان بدون تداوی باقی می‌ماند که در بعضی حالات عواقب بسیار خطرناک هم‌چون مرگ آنان را در پی داشت. طالبان در این اواخر عین مقررات دو دهه پیش را در ولایاتی که کنترل بعضی از ولسوالی‌های آن را در دست دارند، عملی کرده‌اند. این گروه اخیراً اعلام کرده که زنان نمی‌توانند بدون محرم جهت تداوی به شفاخانه‌ها مراجعه کنند.
جنبه مثبت این است در صورتی که زنان در سکتور صحت تحصیل کرده باشند، منابع موجود برای مراقبت‌های صحی تمامی افغان‌ها افزایش خواهد یافت که در آینده نتیجه بزرگ‌تری خواهد داشت؛ طوری که امروزه مردم جهت تداوی به خارج از کشور سفر می‌کنند، چون در افغانستان به معالجه درست دسترسی ندارند.
نسبت ضرورت داکتران زن در یک کشور
نجلا راحل: اگر زنان بی‌سواد باشند، جامعه از داشتن داکتران زن، معلمان زن، پرستاران زن و هزاران بخش دیگر که جامعه و به ویژه زنان به آن‌ها ضرورت دارند، محروم خواهد شد. در نتیجه، زنان بیمار مجبور می‌شوند که جهت تداوی به داکتران مرد مراجعه کنند که اکثراً برای آن‌ها آزاردهنده است. زنان با مراجعه به داکتران زن، نسبت به داکتران مرد، احساس راحت‌تری دارند.
چرا وضعیت اقتصادی خانواده‌های دارای دختران باسواد با خانواده‌های بی‌سواد مقایسه شده می‌تواند؟
حمیده رمضانی، آگاه و دادخواه در زمینه حقوق زن، صلح و امنیت: نقش زن در خانواده که اولین و مهم‌ترین نهاد اجتماعی است، بسا مهم‌تر از مردان است؛ زیرا زنان یک جامعه را در دامان خود تربیت می‌کنند. آنان می‌توانند انسان‌هایی را تربیت کنند که قوی و مفید باشند و یا در مقابل انسان‌های سست‌عنصر آن‌ها را تربیت کنند. زنان جامعه را پایه‌ریزی می‌کنند، حال آن‌که اگر این معماران جامعه بی‌سواد باشند، چطور می‌توانند ابتدایی‌ترین و مهم‌ترین آموزش‌ها را که یک فرد در اولین نهاد اجتماعی یعنی خانواده می‌آموزد، به فرزندانش بیاموزند! یک فرد موفق در جامعه، نیازمند تعلیم و تربیت مناسب است که مکاتب و دانشگاه‌ها به نیاز تعلیم وی پاسخ گفته می‌توانند، اما بخش بزرگی از تربیت که از اهمیت برابر با تعلیم برخوردار است، در خانواده پوشش داده می‌شود. در سراسر جهان مادر وظیفه تربیت فرزندان را برعهده دارد، یعنی اهمیت نقش مادر (زن) برابر با تمامی معلمان مکاتب و اساتید دانشگاه‌ها و حتا بیشتر است. اگر زنان از تحصیل محروم شوند، یک پای جامعه فلج می‌شود و تأثیر فاجعه‌بارش را به زودی در تمامی عرصه‌ها شاهد خواهیم بود.
جامعه برای حفاظت از حق تعلیم و تربیت دختران و زنان در افغانستان باید چه کار کند؟
ضیا مبلغ: مطالعات نسبتاً وسیعی به تأثیر مثبت آموزش و تعلیم زنان در کشورهای در حال توسعه پرداخته است. این مطالعات نشان می‌دهد که در طول تاریخ، کشورها، امپراتوری‌ها و ملل توسعه‌یافته و موفق، بر آموزش زنان تاکید و سرمایه‌گذاری کرده‌اند. در عصر حاضر، نیز میزان تحصیل زنان و دختران در کشورهای توسعه‌یافته، بسیار بالا است و در برخی از کشورهای در حال توسعه، میزان زنانی که جذب دانشگاه‌ها می‌شوند، برابر و یا بالاتر از تعداد دانشجویان مرد است. توسعه حداقل در دو بُعد ـ توسعه انسانی و پیش‌رفت چشم‌گیر اقتصادی و اجتماعی ـ با میزان آموزش زنان در این کشورها رابطه مستقیم دارد و تحقیقات نشان می‌دهد که هرچه میزان جذب زنان در مراکز آموزشی و تحصیلی بیشتر باشد، این کشورها توسعه‌یافته‌تر هستند. به همین دلیل نیز یکی از شاخص‌های توسعه، سهم و مشارکت زنان در تعلیم و تحصیل است؛ چرا که تعلیم و آموزش زنان، منجر به توسعه اقتصادی و رفاه می‌شود و میزان فقر را به سرعت کاهش می‌دهد. اقتصاددانان نیز بر این باورند که یکی از پرفایده‌ترین سرمایه‌گذاری‌های کشورهای در حال توسعه که مفاد آن به سرعت به دست می‌آید، سرمایه‌گذاری بر آموزش زنان است و هیچ بدیل دیگر توسعه اقتصادی و فقرزدایی، بدون در نظرداشت آموزش زنان، موفق نبوده است.
یکی از دستاوردهای تحصیل زنان، دست‌یابی به توانایی‌هایی است که درامد زنان، رفاه خانواده و تولید ناخالص داخلی را افزایش می‌دهد. بنابراین، تحصیل زنان مفاد زیادی را برای افراد (زنان) و جامعه دارد. برخی از تحقیقات نشان می‌دهد که دستاوردهای آموزش زنان نسبت به آموزش مردان بیشتر است و ۱.۲ درصد مفاد اقتصادی بیش‌تری را برای جامعه در مقایسه با مردان به بار می‌آورد. با دسترسی بیشتر زنان به آموزش، زنان می‌توانند درامد جامعه را ۱۰ تا ۲۰ درصد افزایش دهند و به همین درصدی سبب کاهش فقر در هر سال در کشور شوند. زنان می‌توانند سرمایه‌گذاری که بر تحصیل‌شان شده را با منفعت بیشتر بازگردانند، حال آن‌که این بازگردانی در مورد مردان پنج درصد است.
[1] المحدثات: زنان دانشمند در اسلام توسط محمد اکرم نادوی
[2] محمد اکرم نادوی (۲۰۰۷) المحدثات: زنان دانشمند در اسلام – توسط محمد اکرم نادوی (لندن: چاپ انترفیس) صفحه ۳
[3]https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ870099.pdf
[4]سفیرارشد در امور جهانی زنان، میلانورویر در سفر اخیرش به افغانستان و تعهد ایالات متحده به زنان افغان. ۳۰ ماه جون ۲۰۰۹. موجود دراین آدرس انترنیتی: www.state.gov/s/gwi/rls/rem/۲۰۰۹/۱۲۵۵۱۲.htm
[5]https://eige.europa.eu/gender-mainstreaming/policy-areas/economic-and-financial-affairs/economic-benefits-gender-equality
[6]UNICEF Tunisia at https://www.unicef.org/tunisia/
[7]https://borgenproject.org/top-10-facts-about-living-conditions-in-tunisia/
[8] https://borgenproject.org/top-10-facts-about-girls-education-in-indonesia/
[9]https://borgenproject.org/girls-education-in-tunisia/
[10]رانا داجانی، سونالی داوان، و سارا ام اواد (ماه می ۲۰۲۰) نفوذ رو به افزایش دختران در رشته های ساینس، تکنالوژی، انجینری، و ریاضی در جهان عرب: ما چه آموخته میتوانیم؟ در جامعه شناسی اسلام جلد ۸: چاپ دوم
[11]https://www.mei.edu/publications/access-university-and-womens-participation-higher-education-egypt
